योनिव्यापच्चिकित्सितम्

अथातो योनिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥

दिव्यतीर्ह्तौषधिमतश्चित्रधातुशिलावतः।पुण्ये हिमवतः पार्श्वे सुरसिद्धर्षिसेविते॥ ३ ॥

विहरन्तं तपोयोगात्तत्त्वज्ञानार्ह्तदर्शिनम्।पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽनु पृष्टवान्॥ ४ ॥

भगवन्! यदपत्यानां मूलं नार्यः परं नृणाम्।तद्धिघातो गदैश्चासां क्रियते योनिमाश्रितैः॥ ५ ॥

तस्मात्तेषां समुत्पत्तिमुत्पन्नानां च लक्षणम्।सौषधं श्रोतुमिच्छामि प्रजानुग्रहकाम्यया॥ ६ ॥

इति शिष्येण पृष्टस्तु प्रोवाचर्षिवरोऽत्रिजः।विंशतिर्व्यापदो योनेर्निर्दिष्टा रोगसंग्रहे॥ ७ ॥

मिथ्याचारेण ताः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च।जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक्॥ ८ ॥

वातलाहारचेष्टाया वातलायाः समीरणः।विवृद्धो योनिमाश्रित्य योनेस्तोदं सवेदनम्॥ ९ ॥

स्तम्भं पिपीलिकासृप्तिमिव कर्कशतां तथा।करोति सुप्तिमायासं वातजांश्चापरान् गदान्॥ १० ॥

सा स्यात् सशब्दरुक्फेनतनुरूक्षार्तवाऽनिलात्।व्यापत्कट्वम्ललवणक्षाराद्यैः पित्तजा भवेत्॥ ११ ॥

दाहपाकज्वरोष्णार्ता नीलपीतासितार्तवा।भृशोष्णकुणपस्रावा योनिः स्यात्पित्तदूषिता॥ १२ ॥

कफोऽभिष्यन्दिभिर्वृद्धो योनिं चेद्दूषयेत् स्त्रियाः।स कुर्यात् पिच्छिलां शीतां कण्डुग्रस्ताल्पवेदनाम्॥ १३ ॥

पाण्डुवर्णां तथा पाण्डुपिच्छिलार्तववाहिनीम्।समश्नन्त्या रसान् सर्वान्दूषयित्वा त्रयो मलाः॥ १४ ॥

योनिगर्भाशयस्थाः स्वैर्योनिं युञ्जन्ति लक्षणैः।सा भवेद्दाहशूलार्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी॥ १५ ॥

रक्तपित्तकरैर्नार्या रक्तं पित्तेन दूषितम्।अतिप्रवर्तते योन्यां लब्धे गर्भेऽपि सासृजा॥ १६ ॥

योनिगर्भाशयस्थं चेत् पित्तं संदूषयेदसृक्।साऽरजस्का मता कार्श्यवैवर्ण्यजननी भृशम्॥ १७ ॥

योन्यामधावनात् कण्डूं जाताः कुर्वन्ति जन्तवः।सा स्यादचरणा कण्ड्वा तयाऽतिनरकाङ्क्षिणी॥ १८ ॥

पवनोऽतिव्यवायेन शोफसुप्तिरुजः स्त्रियाः।करोति कुपितो योनौ सा चातिचरणा मता॥ १९ ॥

मैथुनादतिबालायाः पृष्ठकट्यूरुवंक्षणम्।रुजन् दूषयते योनिं वायुः प्राक्चरणा हि सा॥ २० ॥

गर्भिण्याः श्लेष्मलाभ्यासाच्छर्दिनिःश्वासनिग्रहात्।वायुः क्रुद्धः कफं योनिमुपनीय प्रदूषयेत्॥ २१ ॥

पाण्डुं सतोदमास्रावं श्वेतं स्रवति वा कफम्।कफवातामयव्याप्ता सा स्याद्योनिरुपप्लुता॥ २२ ॥

पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्।पित्तसंमूर्च्छितो वायुर्योनिं दूषयति स्त्रियाः॥ २३ ॥

शूना स्पर्शाक्षमा सार्तिर्नीलपीतमसृक् स्रवेत्।श्रोणिवंक्षणपृष्ठार्तिज्वरार्तायाः परिप्लुता॥ २४ ॥

वेगोदावर्तनाद्योनिमुदावर्तयतेऽनिलः।सा रुगार्ता रजः कृच्छ्रेणोदावृत्तं विमुञ्चति॥ २५ ॥

आर्तवे सा विमुक्ते तु तत्क्षणं लभते सुखम्।रजसो गमनादूर्ध्वं ज्ञेयोदावर्तिनी बुधैः॥ २६ ॥

अकाले वाहमानाया गर्भेण पिहितोऽनिलः।कर्णिकां जनयेद्योनौ श्लेष्मरक्तेन मूर्च्छितः॥ २७ ॥

रक्तमार्गावरोधिन्या सा तया कर्णिनी मता।रौक्ष्याद्वायुर्यदा गर्भं जातं जातं विनाशयेत्॥ २८ ॥

दुष्टशोणितजं नार्याः पुत्रघ्नी नाम सा मता।व्यवायमतितृप्ताया भजन्त्यास्त्वन्नपीडितः॥ २९ ॥

वायुर्मिथ्यास्थिताङ्गाया योनिस्रोतसि संस्थितः।वक्रयत्याननं योन्याः साऽस्थिमांसानिलार्तिभिः॥ ३० ॥

भृशार्तिर्मैथुनाशक्ता योनिरन्तर्मुखी मता।गर्भस्थायाः स्त्रिया रौक्ष्याद्वायुर्योनिं प्रदूषयन्॥ ३१ ॥

मातृदोषादणुद्वारां कुर्यात् सूचीमुखी तु सा।व्यवायकाले रुन्धन्त्या वेगान् प्रकुपितोऽनिलः॥ ३२ ॥

कुर्याद्विण्मूत्रसङ्गार्तिं शोषं योनिमुखस्य च।षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयं गतम्॥ ३३ ॥

सरुजं नीरुजं वाऽपि या स्रवेत् सा तु वामिनी।बीजदोषात्तु गर्भस्थमारुतोपहताशया॥ ३४ ॥

नृद्वेषिण्यस्तनी चैव षण्ढी स्यादनुपक्रमा।विषमं दुःखशय्यायां मैथुनात् कुपितोऽनिलः॥ ३५ ॥

गर्भाशयस्य योन्याश्च मुखं विष्टम्भयेत् स्त्रियाः।असंवृतमुखी सार्ती रूक्षफेनास्रवाहिनी॥ ३६ ॥

मांसोत्सन्ना महायोनिः पर्ववंक्षणशूलिनी।इत्येतैर्लक्षणैः प्रोक्ता विंशतिर्योनिजा गदाः॥ ३७ ॥

न शुक्रं धारयत्येभिर्दोषैर्योनिरुपद्रुता।तस्माद्गर्भं न गृह्णाति स्त्री गच्छत्यामयान् बहून्॥ ३८ ॥

गुल्मार्शःप्रदरादींश्च वाताद्यैश्चातिपीडनम्।आसां षोडश यास्त्वन्त्या आद्ये द्वे पित्तदोषजे॥ ३९ ॥

परिप्लुता वामिनी च वातपित्तात्मिके मते।कर्णिन्युपप्लुते वातकफाच्छेषास्तु वातजाः॥ ४० ॥

देहं वातादयस्तासां स्वैर्लिङ्गैः पीडयन्ति हि।स्नेहनस्वेदबस्त्यादि वातजास्वनिलापहम्॥ ४१ ॥

कारयेद्रक्तपितघ्नं शीतं पित्तकृतासु च।श्लेष्मजासु च रूक्षोष्णं कर्म कुर्याद्विचक्षणः॥ ४२ ॥

सन्निपाते विमिश्रं तु संसृष्टासु च कारयेत्।स्निग्धस्विन्नां तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेत्पुनः॥ ४३ ॥

पाणिना नामयेज्जिह्मां संवृतां वर्धयेत् पुनः।प्रवेशयेन्निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत्॥ ४४ ॥

योनिः स्थानापवृत्ता हि शल्यभूता मता स्त्रियाः।सर्वां व्यापन्नयोनिं तु कर्मभिर्वमनादिभिः॥ ४५ ॥

मृदुभिः पञ्चभिर्नारीं स्निग्धस्विन्नामुपाचरेत्।सर्वतः सुविशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते॥ ४६ ॥

वातव्याधिहरं कर्म वातार्तानां सदा हितम्।औदकानूपजैर्मांसैः क्षीरैः सतिलतण्डुलैः॥ ४७ ॥

सवातघ्नौषधैर्नाडीकुम्भीस्वेदैरुपाचरेत्।अक्तां लवणतैलेन साश्मप्रस्तरसङ्करैः॥ ४८ ॥

स्विन्नां कोष्णाम्बुसिक्ताङ्गीं वातघ्नैर्भोजयेद्रसैः।बलाद्रोणद्वयक्वाथे घृततैलाडकं पचेत्॥ ४९ ॥

स्थिरापयस्याजीवन्तीवीरर्षभकजीवकैः।श्रावणीपिप्पलीमुद्गपीलुमाषाख्यपर्णिभिः॥ ५० ॥

शर्कराक्षीरकाकोलीकाकनासाभिरेव च।पिष्टैश्चतुर्गुणक्षीरे सिद्धं पेयं यथाबलम्॥ ५१ ॥

वातपित्तकृतान् रोगान् हत्वा गर्भं दधाति तत्।काश्मर्यत्रिफलाद्राक्षाकासमर्दपरूषकैः॥ ५२ ॥

पुनर्नवाद्विरजनीकाकनासासहाचरैः।शतावर्या गुडूच्याश्च प्रस्थमक्षसमैर्घृतात्॥ ५३ ॥

साधितं योनिवातघ्नं गर्भदं परमं पिबेत्।पिप्पलीकुञ्चिकाजाजीवृषकं सैन्धवं वचाम्॥ ५४ ॥

यवक्षाराजमोदे च शर्करां चित्रकं तथा।पिष्ट्वा सर्पिषि भृष्टानि पाययेत प्रसन्नया॥ ५५ ॥

योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये।वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम्॥ ५६ ॥

पिबेत् सलवणैर्मद्यैः पिप्पलीकुञ्चिके तथा।रास्नाश्वदंष्ट्रावृषकैः पिबेच्छूले शृतं पयः॥ ५७ ॥

गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचयेत्।सैन्धवं तगरं कुष्ठं बृहती देवदारु च॥ ५८ ॥

समांशैः साधितं कल्कैस्तैलं धार्यं रुजापहम्।गुडूचीमालतीरास्नाबलामधुकचित्रकैः॥ ५९ ॥

निदिग्धिकादेवदारुयूथिकाभिश्च कार्षिकैः।तैलप्रस्थं गवां मूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्॥ ६० ॥

वातार्तायाः पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः।वातार्तानां च योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः॥ ६१ ॥

(उष्णाः सिग्धाः प्रकर्तव्यास्तैलानि स्नेहनानि च।) हिंस्राकल्कं तु वातार्ता कोष्णमभ्यज्य धारयेत्।पञ्चवल्कस्य पित्तार्ता श्यामादीनां कफातुरा॥ ६२ ॥

पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः।शीताः पित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च॥ ६३ ॥

(पित्तघ्नौषधसिद्धानि कार्याणि भिषजा तथा।) शतावरीमूलतुलाश्चतस्रः संप्रपीडयेत्॥ ६४ ॥

रसेन क्षीरतुल्येन पचेत्तेन घृताढकम्।जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः॥ ६५ ॥

पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशैर्द्वियष्टिमधुकैर्भिषक्।सिद्धे शीते च मधुनः पिप्पल्याश्च पलाष्टकम्॥ ६६ ॥

सितादशपलोन्मिश्राल्लिह्यात् पाणितलं ततः।योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं च तत्॥ ६७ ॥

क्षतं क्षतं रक्तपित्तं कासं श्वासं हलीमकम्।कामलां वातरक्तं च वीसर्पं हृच्छिरोग्रहम्॥ ६८ ॥

उन्मादारत्यपस्मारान् वातपित्तात्मकाञ्जयेत्।इति बृहच्छतावरीघृतम्।एवमेव क्षीरसर्पिर्जीवनीयोपसाधितम्॥ ६९ ॥

गर्भदं पित्तलानां च योनीनां स्याद्भिषग्जितम्।योन्यां श्लेष्मप्रदुष्टायां वार्तिः संशोधनी हिता॥ ७० ॥

वाराहे बहुशः पित्ते भावितैर्लक्तकैः कृता।भावितं पयसाऽर्कस्य यवचूर्णं ससैन्धवम्॥ ७१ ॥

वर्तिः कृता मुहुर्धार्या ततः सेच्या सुखाम्बुना।पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः॥ ७२ ॥

वर्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी।उदुम्बरशलाटूनां द्रोणमब्द्रोणसंयुतम्॥ ७३ ॥

सपञ्चवक्लकुलकमालतीनिम्बपल्लवम्।निशां स्थाप्य जले तस्मिंस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्॥ ७४ ॥

लाक्षाधवपलाशत्वङ्निर्यासैः शाल्मलेन च।पिष्टैः सिद्धस्य तैलस्य पिचुं योनौ निधापयेत्॥ ७५ ॥

सशर्करैः कषायैश्च शीतैः कुर्वीत सेचनम्।पिच्छिला विवृता कालदुष्टा योनिश्च दारुणा॥ ७६ ॥

सप्ताहाच्छुध्यति क्षिप्रमपत्यं चापि विन्दति।उदुम्बरस्य दुग्धेन षट्कृत्वो भावितात्तिलात्॥ ७७ ॥

तैलं क्वाथेन तस्यैव सिद्धं धार्यं च पूर्ववत्।धातक्यामलकीपत्रस्रोतोजमधुकोत्पलैः॥ ७८ ॥

जम्ब्वाम्रमध्यकासीसलोध्रकट्फलतिन्दुकैः।सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरशलाडुभिः॥ ७९ ॥

अक्षमात्रैरजामूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्।तैलप्रस्थं पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः॥ ८० ॥

कटीपृष्ठत्रिकाभ्यङ्गं स्नेहबस्तिं च दापयेत्।पिच्छिला स्राविणी योनिर्विप्लुतोपप्लुता तथा॥ ८१ ॥

उत्ताना चोन्नता शूना सिध्येत् सस्फोटशूलिनी।करीरधवनिम्बर्कवेणुकोशाम्रजाम्बवैः॥ ८२ ॥

जिङ्गिनीवृषमूलानां क्वाथैर्मार्द्वीकसीधुभिः।सशुक्तैर्धावनं मिथैर्योन्यास्रावविनाशनम्॥ ८३ ॥

कुर्यात् सतक्रगोमूत्रशुक्तैर्वा त्रिफलारसैः।पिप्पल्ययोरजः पथ्याप्रयोगा मधुना हिताः॥ ८४ ॥

श्लेष्मलायां कटुप्रायाः समूत्रा बस्तयो हिताः।पित्ते समधुरक्षीरा वाते तैलाम्लसंयुताः॥ ८५ ॥

सन्निपातसमुत्थायाः कर्म साधारणं हितम्।रक्तयोन्यामसृग्वर्णैरनुबन्धं समीक्ष्य च॥ ८६ ॥

ततः कुर्याद्यथादोषं रक्तस्थापनमौषधम्।तिलचूर्णं दधि घृतं फाणितं शौकरी वसा॥ ८७ ॥

क्षौद्रेण संयुतं पेयं वातसृग्दरनाशनम्।वराहस्य रसो मेद्यः सकौलत्थोऽनिलाधिके॥ ८८ ॥

शर्कराक्षौद्रयष्ट्याह्वनागरैर्वा युतं दधि।पयस्योत्पलशालूकबिसकालीयकाम्बुदम्॥ ८९ ॥

सपयःशर्कराक्षौद्रं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्।पाठा जम्ब्वाम्रयोर्मध्यं शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्॥ ९० ॥

अम्बष्ठा शाल्मलीश्लेषं समङ्गां वत्सकत्वचम्।बाह्लीकातिविषे बिल्वं मुस्तं लोध्रं सगैरिकम्॥ ९१ ॥

कट्वङ्गं मरिचं शुण्ठीं मृद्वीकां रक्तचन्दनम्।कट्फलं वत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम्॥ ९२ ॥

पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्।तानि क्षौद्रेण संयोज्य पिबेत्तण्डुलवारिणा॥ ९३ ॥

अर्शःसु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते।दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत्॥ ९४ ॥

योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं सपीतकम्।स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसह्य विनिवर्तयेत्॥ ९५ ॥

चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम्।इति पुष्यानुगचूर्णम्।तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना॥ ९६ ॥

रसाञ्जनं च लाक्षां च छागेन पयसा पिबेत्।पत्रकल्कौ घृते भृष्टौ राजादनकपित्थयोः॥ ९७ ॥

पित्तानिलहरौ, पैत्ते सर्वथैवास्रपित्तजित्।मधुकं त्रिफलां लोध्रं मुस्तं सौराष्ट्रिकां मधु॥ ९८ ॥

मद्यैर्निम्बगुडूच्यौ वा कफजेऽसृग्दरे पिबेत्।विरेचनं महातिक्तं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्॥ ९९ ॥

हितं गर्भपरिस्रावे यच्चोकतं तच्च् कारयेत्।काश्मर्यकुटजाक्वाथसिद्धमुत्तरबस्तिना॥ १०० ॥

रक्तयोन्यरजस्कानां पुत्रघ्न्याश्च हितं घृतम्।मृगाजाविवराहासृग्दध्यम्लफलसर्पिषा॥ १०१ ॥

अरजस्का पिबेत् सिद्धं जीवनीयैः पयोऽपि वा।कर्णिन्यचरणाशुष्कयोनिप्राक्चरणासु च॥ १०२ ॥

कफवाते च दातव्यं तैलमुत्तरबस्तिना।गोपित्ते मत्स्यपित्ते वा क्षौमं त्रिःसप्तभावितम्॥ १०३ ॥

मधुना किण्वचूर्णं वा दद्यादचरणापहम्।स्रोतसां शोधनं कण्डूक्लेदशोफहरं च तत्॥ १०४ ॥

वातघ्नैः शतपाकैश्च तैलैः प्रागतिचारिणी।आस्थाप्या चानुवास्या च स्वेद्या चानिलसूदनैः॥ १०५ ॥

स्नेहद्रव्यैस्तथाऽऽहारैरुपनाहैश्च युक्तितः।शताह्वायवगोधूमकिण्वकुष्ठप्रियङ्गुभिः॥ १०६ ॥

बलाखुपर्णिकाश्र्याह्वैः संयावो धारणः स्मृतः।वामिन्युपप्लुतानां च स्नेहस्वेदादिकः क्रमः॥ १०७ ॥

कार्यस्ततः स्नेहपिचुस्ततः संतर्पणं भवेत्।शल्लकीजिङ्गिनीजम्बूधवत्वक्पञ्चवल्कलैः॥ १०८ ॥

कषायैः साधितः स्नेहपिचुः स्याद्विप्लुतापहः।कर्णिन्यां वर्तिका कुष्ठपिप्पल्यर्काग्रसैन्धवैः॥ १०९ ॥

बस्तमूत्रकृता धार्या सर्वं च श्लेष्मनुद्धितम्।त्रैवृतं स्नेहनं स्वेदो ग्राम्यानूपौदका रसाः॥ ११० ॥

दशमूलपयोबस्तिश्चोदावर्तानिलार्तिषु।त्रैवृतेनानुवास्या च बस्तिश्चोत्तरसंज्ञितः॥ १११ ॥

एतदेव महायोन्यां स्रस्तायां च विधीयते।वसा र्क्षवराहाणां घृतं च म्धुरैः शृतम्॥ ११२ ॥

पूरयित्वा महायोनिं बध्नीयात् क्षौमलक्तकैः।प्रस्रस्तां सर्पिषाऽभ्यज्य क्षीरस्विन्नां प्रवेश्य च॥ ११३ ॥

बध्नीयाद्वेशवारस्य पिण्डेनामूत्रकालतः।यच्च वातविकाराणां कर्मोक्तं तच्च कारयेत्॥ ११४ ॥

सर्वव्यापत्सु मतिमान्महायोन्यां विशेषतः।नहि वातादृते योनिर्नारीणां संप्रदुष्यति॥ ११५ ॥

शमयित्वा तमन्यस्य कुर्याद्दोषस्य मेषजम्।रोहीतकान्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत्॥ ११६ ॥

जलेनामलकीबीजं कल्कं वा ससितामधुम्।मधुनाऽऽमलकाच्चूर्णं रसं वा लेहयेच्च ताम्॥ ११७ ॥

न्यग्रोधत्वक्कषायेण लोध्रकल्कं ततहा पिबेत्।आस्रावे क्षौमपट्टं वा भावितं तेन धारयेत्॥ ११८ ॥

प्लक्षत्वक्चूर्णपिण्डं वा धारयेन्मधुना कृतम्।योन्या स्नेहाक्तया लोध्रप्रियङ्गुमधुकस्य वा॥ ११९ ॥

धार्या मधुयुता वर्तिः कषायाणां च सर्वशः।स्रावच्छेदार्थमभ्यक्तां धूपयेद्वा घृताप्लुतैः॥ १२० ॥

सरलागुग्गुलुयवैः सतैलकटुमत्स्यकैः।कासीसं त्रिफला कांक्षी समङ्गाऽऽम्रास्थि धातकी॥ १२१ ॥

पैच्छिल्ये क्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णो वैशद्यकारकः।पलाशसर्जजम्बूत्वक्समङ्गामोचधातकीः॥ १२२ ॥

सपिच्छिलापरिक्लिन्नास्तम्भनः कल्क इष्यते।स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दवकारकम्॥ १२३ ॥

धारयेद्वेशवारं वा पायसं कृशरां तथा।दुर्गन्धानां कषायः स्यात्तौवरः कल्क एव वा॥ १२४ ॥

चूर्णं वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणम्।एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः॥ १२५ ॥

अदुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति।पञ्चकर्मविशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्॥ १२६ ॥

परीक्ष्य वर्णैर्दोषाणां दुष्टं तद्घ्नैरुपाचरेत्।भवन्ति चात्र- सलिङ्गा व्यापदो योनेः सनिदानचिकित्सिताः॥ १२७ ॥

उक्ता विस्तरतः सम्यङ्गुनिना तत्त्वदर्शिना।पुनरेवाग्निवेशस्तु पप्रच्छ भिषजां वरम्॥ १२८ ॥

आत्रेयमुपसङ्गम्य शुक्रदोषास्त्वयाऽनघ!।रोगाध्याये समुद्दिष्टा ह्यष्टौ पुंसामशेषतः॥ १२९ ॥

तेषां हेतुं भिषक्श्रेष्ठ! दुष्टादुष्टस्य चाकृतिम्।चिकित्सितं च कार्त्स्न्योन क्लैब्यं यच्च चतुर्विधम्॥ १३० ॥

उपद्रवेषु योनीनां प्रदरो यश्च कीर्तितः।तेषां निदानं लिङ्गं च चिकित्सां चैव तत्त्वतः॥ १३१ ॥

समासव्यासमेदेन प्रब्रूहि भिषजांवर!।तस्मै शुश्रूषमाणाय प्रोवाच मुनिपुङ्गवः॥ १३२ ॥

बीजं यस्माद्व्यवाये तु हर्षयोनिसमुत्थितम्।शुक्रं पौरुषमित्युक्तं तस्माद्वक्ष्यामि तच्छृणु॥ १३३ ॥

यथा बीजमकालाम्बुकृमिकीटाग्निदूषितम्।न विरोहति संदुष्टं तथा शुक्रं शरीरिणाम्॥ १३४ ॥

अतिव्यवायद्व्यायामादसात्म्यानां च सेवनात्।अकाले वाऽप्ययोनौ वा मैथुनं न च गच्छतः॥ १३५ ॥

रूक्षतिक्तकषायातिलवणाम्लोष्णसेवनात्।नारीणामरसज्ञानां गमनाज्जरया तथा॥ १३६ ॥

चिन्ताशोकादविस्रम्भाच्छस्त्रक्षारग्निविभ्रमात्।भयात्क्रोधादभीचाराद्व्याधिभिः कर्शितस्य च॥ १३७ ॥

वेगाघातात् क्षताच्चापि धातूनां संप्रदूषणात्।दोषाः पृथक् समस्ता वा प्राप्य रेतोवहाः सिराः॥ १३८ ॥

शुक्रं स्ंदूषयन्त्याशु तद्वक्ष्यामि विभागशः।फेनिलं तनु रूक्षं च विवर्णं पूति पिच्छिलम्॥ १३९ ॥

अन्यधातूपसंसृष्टमवसादि तथाऽष्टमम्।फेनिलं तनु रूक्षं च कृच्छ्रेणाल्पं च मारुतात्॥ १४० ॥

भवत्युपहतं शुक्रं न तद्गर्भाय कल्पते।सनीलमथवा पीतमत्युष्णं पूतिगन्धि च॥ १४१ ॥

दहल्लिङ्गं विनिर्याति शुक्रं पित्तेन दूषितम्।श्लेष्मणा बद्धमार्गं तु भवत्यत्यर्थपिच्छिलम्॥ १४२ ॥

स्त्रीणामत्यर्थगमनादभिघातात् क्षतादपि।शुक्रं प्रवर्तते जन्तोः प्रायेण रुधिरान्वयम्॥ १४३ ॥

वेगसंधारणाच्छुक्रं वायुना विहतं पथि।कृच्छ्रेण याति ग्रथितमवसादि तथाऽऽष्टमम्॥ १४४ ॥

इति दोषाः समाख्याताः शुक्रस्याष्टौ सलक्षणाः।स्निग्धं घनं पिच्छिलं च मधुरं चाविदाहि च॥ १४५ ॥

रेतः शुद्धं विजानीयाच्छ्वेतं स्फटिकसन्निभम्।वाजीकरणयोगैस्तैरुपयोगसुखैर्हितैः॥ १४६ ॥

रक्तपित्तहरैर्योगैर्योनिव्यापदिकैस् तथा।दुष्टं यदा भवेच्छुक्रं तदा तत् समुपाचरेत्॥ १४७ ॥

घृतं च जीवनीयं यच्च्यवनप्राश एव च।गिरिजस्य प्रयोगश्च रेतोदोषानपोहति॥ १४८ ॥

वातान्विते हिताः शुक्रे निरूहाः सानुवासनाः।अभयामलकीयं च पैत्ते शस्तं रसायनम्॥ १४९ ॥

मागध्यमृतलोहानां त्रिफलाया रसायनम्।कफोत्थितं शुक्रदोषं हन्याद्भल्लातकस्य च॥ १५० ॥

यदन्यधातुसंसृष्टां शुक्रं तद्वीक्ष्य युक्तितः।यथादोषां प्रयुञ्जीत दोषधातुभिषग्जितम्॥ १५१ ॥

सर्पिः पयो रसाः शालिर्यवगोधूमषष्टिकाः।प्रशस्ताः शुक्रदोषेषु बस्तिकर्म विशेषतः॥ १५२ ॥

इत्यष्टशुक्रदोषाणां मुनिनोक्तं चिकित्सितम्।रेतोदोषोद्भवं क्लैब्यं यस्माच्छुद्ध्यैव सिध्यति॥ १५३ ॥

ततो वक्ष्यामि ते सम्यगग्निवेश! यथातथम्।बीजध्वजोपघाताभ्यां जरया शुक्रसंक्षयात्॥ १५४ ॥

क्लैब्यं संपद्यते तस्य शृणु सामान्यलक्षणम्।सङ्कल्पप्रवणो नित्यं प्रियां वश्यामपि स्त्रियम्॥ १५५ ॥

न याति लिङ्गशैत्थिल्यात् कदाचिद्याति वा यदि।श्वासार्तः स्विन्नगात्रश्च मोघसङ्कल्पचेष्टितः॥ १५६ ॥

म्लानशिश्नश्च निर्बीजः स्यादेतत् क्लैब्यलक्षणम्।सामान्यलक्षणं ह्येतद्विस्तरेण प्रवक्ष्यते॥ १५७ ॥

शीतरूक्षाल्पसंक्लिष्टविरुद्धाजीर्णभोजनात्।शोकचिन्ताभयत्रासात् स्त्रीणां चात्यर्थसेवनात्॥ १५८ ॥

अभिचारादविस्रम्भाद्रसादीनां च संक्षयात्।वातादीनां च वैषम्यात्तथैवानशनाच्छ्रमात्॥ १५९ ॥

नारीणामरसज्ञत्वात् पञ्चकर्मापचारतः।बीजोपघाताद्भवति पाण्डुवर्णः सुदुर्बलः॥ १६० ॥

अल्पप्राणोऽल्पहर्षश्च प्रमदासु भवेन्नरः।हृत्पाण्डुरोगतमककामलाश्रमपीडितः॥ १६१ ॥

छर्द्यतीसारशूलार्तः कासज्वरनिपीडितः।वीजोपघातजं क्लैब्यं ध्वजभङ्गकृतं शृणु॥ १६२ ॥

अत्यम्ललवणक्षारविरुद्धासात्म्यभोजनात्।अत्यम्बुपानाद्विषमात् पिष्टान्नगुरुभोजनात्॥ १६३ ॥

दधिक्षीरानूपमांससेवनाध्याधिकर्षणात्।कन्यानां चैव गमनादयोनिगमनादपि॥ १६४ ॥

दीर्घरोगां चिरोत्सृष्टां तथैव च रजस्वलाम्।दुर्गन्धां दुष्टयोनिं च तथैव च परिस्रुताम्॥ १६५ ॥

ईदृशीं प्रमदां मोहाद्यो गच्छेत् कामहर्षितः।चतुष्पदाभिगमनाच्छेफसश्चाभिघाततः॥ १६६ ॥

अधावनाद्वा मेढ्रस्य शस्त्रदन्तमखक्षतात्।काष्ठप्रहारनिष्पेषाच्छूकानां चातिसेवनात्॥ १६७ ॥

रेतसश्च प्रतीघाताद्ध्वजभङ्गः प्रवर्तते।(भवन्ति यानि रूपाणि तस्य वक्ष्याम्यतः परम्।) श्वयथुर्वेदना मेढ्रे रागश्चैवोपलक्ष्यते॥ १६८ ॥

स्फोटाश्च तीव्रा जायन्ते लिङ्गपाको भवत्यपि।मांसवृद्धिर्भवेच्चास्य व्रणाः क्षिप्रं भवन्त्यपि॥ १६९ ॥

पुलाकोदकसङ्काशः स्रावः श्यावारुणप्रभः।वलयीकुरुते चापि कठिनश्च परिग्रहः॥ १७० ॥

ज्वरस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा च्छर्दिश्चास्योपजायते।रक्तं कृष्णं स्रवेच्चापि नीलमाविललोहितम्॥ १७१ ॥

अग्निनेव च दग्धस्य तीव्रो दाहः सवेदनः।बस्तौ वृषणयोर्वाऽपि सीवन्यां वङ्क्षणेषु च॥ १७२ ॥

कदाचित्पिच्छिलो वाऽपि पाण्डुः स्रावश्च जायते।श्वयथुर्जायते मन्दः स्तिमितोऽल्पपरिस्रवः॥ १७३ ॥

चिराच्च पाकं व्रजति शूघ्रं वाऽथ प्रमुच्यते।जायन्ते क्रिमयश्चापि क्लिद्यते पूतिगन्धि च॥ १७४ ॥

चिशीर्यते मणिश्चास्य मेढ्रं मुष्कावथापि च।ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यमित्येतत् समुदाहृतम्॥ १७५ ॥

एतं पञ्चविधं देचिद्ध्वजभङ्गं प्रचक्षते।क्लैब्यं जरासंभवं हि प्रवक्ष्याम्यथ तच्छृणु॥ १७६ ॥

जघन्यमध्यप्रवरं वयस्त्रिविधमुच्यते।अतिप्रवयसां शुक्रं प्रायशः क्षीयते नृणाम्॥ १७७ ॥

रसादीनां संक्षयाच्च तथैवावृष्यसेवनात्।बलवीर्येन्दिर्याणां च क्रमेणैव परिक्षयात्॥ १७८ ॥

परिक्षयादायुषश्चाप्यनाहाराच्छ्रमात् क्लमात्।जरासंभवजं क्लैब्यमित्येतैर्हेतुभिर्नृणाम्॥ १७९ ॥

जायते तेन सोऽत्यर्ह्तं क्षीणधातुः सुदुर्बलः।विवर्णो दुर्बलो दीनः क्षिप्रं व्याधिमथाश्नुते॥ १८० ॥

एतज्जरासंभवं हि चतुर्थं क्षयजं शृणु।अतीव चिन्तनाच्चैव शोकात्क्रोधाद्भयात्तथा॥ १८१ ॥

ईर्ष्योत्कण्ठामदोद्वेगान् सदा विशति यो नरः।कृशो वा सेवते रूक्षमन्नपानं तथौषधम्॥ १८२ ॥

दुर्बलप्रकृतिश्चैव निराहारो भवेद्यदि।असात्म्यभोजनाच्चापि हृदये यो व्यवस्थितः॥ १८३ ॥

रसः प्रधानधातुर्हि क्षीयेताशु ततो मृणाम्।रक्तादयश्च क्षीयन्ते धातवस्तस्य देहिनः॥ १८४ ॥

शुक्रावसानास्तेभ्योऽपि शुक्रं धाम परं मतम्।चेतसो वाऽतिहर्षेण व्यवायं सेवतेऽति यः॥ १८५ ॥

तस्याशु क्षीयते शुक्रं ततः प्राप्नोति संक्षयम्।घोरं व्याधिमवाप्नोति मरणं वा स गच्छति॥ १८६ ॥

शुक्रं तस्माद्विशेषेण रक्ष्यमारोग्यमिच्छता।एवं निदानलिङ्गाभ्यामुक्तं क्लैब्यं चतुर्विधम्॥ १८७ ॥

केचित् क्लैब्ये त्वसाध्ये द्वे ध्वजभङ्गक्षयोद्भवे।वदन्ति शेफसश्छेदाद्वृषणोत्पाटनेन च॥ १८८ ॥

मातापित्रोर्बीजदोषादशुभैश्चाकृतात्मनः।गर्भस्थस्य यदा दोषाः प्राप्य रेतोवहाः सिराः॥ १८९ ॥

शोषयन्त्याशु तन्नाशाद्रेतश्चाप्युपहन्यते।तत्र संपूर्णसर्वाङ्गः स भवत्यपुमान् पुमान्॥ १९० ॥

एते त्वसाध्या व्याख्याताः सन्निपातसमुच्छ्रयात्।चिकित्सितमतस्तूर्ध्वं समासव्यासतः शृणु॥ १९१ ॥

शुक्रदोषेषु निर्दिष्टं भेषजं यन्मयाऽनघ!।क्लैब्योपशान्तये कुर्यात् क्षीणक्षतहितं च यत्॥ १९२ ॥

बस्तयः क्षीरसर्पींषि वृष्ययोगाश्च ये मताः।रसायनप्रयोगाश्च सर्वानेतान् प्रयोजयेत्॥ १९३ ॥

समीक्ष्य देहदोषाग्निबलं भेषजकालवित्।व्यवायहेतुजे क्लैब्ये तथा धातुविपर्ययात्॥ १९४ ॥

दैवव्यपाश्रयं चैव भेषजं चाभिचारजे।समासेनैतदुद्दिष्टं भेषजं क्लैब्यशान्तये॥ १९५ ॥

विस्तरेण प्रवक्ष्यामि क्लैब्यानां भेषजं पुनः।सुस्विन्नस्निग्धगात्रस्य स्नेहयुक्तं विरेचनम्॥ १९६ ॥

अन्नाशनं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः।प्रदद्यान्मतिमान् वैद्यस्ततस्तमनुवासयेत्॥ १९७ ॥

पलाशैरण्डमुस्ताद्यैः पश्चादास्थापयेत्ततः।वाजीकरणयोगाश्च पूर्वं ये समुदाहृताः॥ १९८ ॥

भिषजा ते प्रयोज्याः स्युः क्लैब्ये बीजोपघातजे।ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यं ज्ञात्वा तस्याचरेत् क्रियाम्॥ १९९ ॥

प्रदेहान् परिषेकांश्च कुर्याद्वा रक्तमोक्षणम्।स्नेहपानं च कुर्वीत सस्नेहं च विरेचनम्॥ २०० ॥

अनुवासं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः।व्रणवच्च क्रियाः सर्वास्तत्र कुर्याद्विचक्षणः॥ २०१ ॥

जरासंभवजे क्लैब्ये क्षयजे चैव कारयेत्।स्नेहस्वेदोपपन्नस्य सस्नेहं शोधनं हितम्॥ २०२ ॥

क्षीरसर्पिर्वृष्ययोगा बस्तयश्चैव यापनाः।रसायनप्रयोगाश्च तयोर्भेषजमुच्यते॥ २०३ ॥

विस्तरेणैतदुद्दिष्टं क्लैब्यानां भेषजं मया।यः पूर्वमुक्तः प्रदरः शृणु हेत्वादिभिस्तु तम्॥ २०४ ॥

याऽत्यर्थं सेवते नारी लवणाम्लगुरूणि च।कटून्यथ विदाहीनि स्निग्धानि पिशितानि च॥ २०५ ॥

ग्राम्यौदकानि मेद्यानि कृशरां पायसं दधि।शुक्रमस्तुसुरादीनि भजन्त्याः कुपितोऽनिलः॥ २०६ ॥

रक्तं प्रमाणमुत्क्रम्य गर्भाशयगताः सिराः।रजोवहाः समाश्रित्य रक्तमादाय तद्रजः॥ २०७ ॥

यस्माद्विवर्धयत्याशु रसभावाद्विमानता।तस्मादसृग्दरं प्राहुरेतत्तन्त्रविशारदाः॥ २०८ ॥

रजः प्रदीर्यते यस्मात् प्रदरस्तेन स स्मृतः।सामान्यतः समुद्दिष्टं कारणं लिङ्गमेव च॥ २०९ ॥

चतुर्विधं व्यासतस्तु वाताद्यैः सन्निपाततः।अतःपरं प्रवक्ष्यामि हेत्वाकृतिभिषग्जितम्॥ २१० ॥

रूक्षादिभिर्मारुतस्तु रक्तमादाय पूर्ववत्।कुपितः प्रदरं कुर्याल्लक्षणं तस्य मे शृणु॥ २११ ॥

फेनिलं तनु रूक्षं च श्यावं चारुणमेव च।किंशुकोदकसङ्काशं सरुजं वाऽथ नीरुजम्॥ २१२ ॥

कटिवङ्क्षणहृत्पार्श्वपृष्ठश्रोणिषु मारुतः।कुरुते वेदनां तीव्रामेतद्वातात्मकं विदुः॥ २१३ ॥

अम्लोष्णलवणक्षारैः पित्तं प्रकुपितं यदा।पूर्ववत् प्रदरं कुर्यात् पैत्तिकं लिङ्गतः शृणु॥ २१४ ॥

सनीलमथवा पीतमत्युष्णमसितं तथा।नितान्तरक्तं स्रवति मुहुर्मुहुरथार्तिमत्॥ २१५ ॥

दाहरागतृषामोहज्वरभ्रमसमायुतम्।असृग्दरं पैत्तिकं स्याच्छ्लैब्मिकं तु प्रवक्ष्यते॥ २१६ ॥

गुर्वादिभिर्हेतुभिश्च पूर्ववत् कुपितः कफः।प्रदरं कुरुते तस्य लक्षणं तत्त्वतः शृणु॥ २१७ ॥

पिच्छिलं पाण्डुवर्णं चगुरु स्निग्धं च शीतलम्।स्रवत्यसृक् श्लेष्मलं च घनं मन्दरुजाकरम्॥ २१८ ॥

छर्द्यरोचकहृल्लासश्वासकाससमन्वितम्।(वक्ष्यते क्षीरदोषाणां सामान्यमिह कारणम्॥ २१९ ॥

यत्तदेव त्रिदोषस्य कारणं प्रदरस्य तु।) त्रिलिङ्गसंयुतं विद्यान्नैकावस्थमसृग्दरम्॥ २२० ॥

नारी त्वतिपरिक्लिष्टा यदा प्रक्षीणशोणिता।सर्वहेतुसमाचारादतिवृद्धस्तदाऽनिलः॥ २२१ ॥

रक्तमार्गेण सृजति प्रत्यनीकबलं कफम्।दुर्गन्धं पिच्छिलं पीतं विदग्धं पित्ततेजसा॥ २२२ ॥

वसां मेदश्च यावद्धि समुपादाय वेगवान्।सृजत्यपत्यमार्गेण सर्पिर्मज्जवसोपमम्॥ २२३ ॥

शश्वत् स्रवत्यथास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम्।क्षीणरक्तां दुर्बलां स तामसाध्यां विवर्जयेत्॥ २२४ ॥

मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च।नैवातिबहु नात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत्॥ २२५ ॥

गुञ्जाफलसवर्णं च पद्मालक्तकसन्निभम्।इन्द्रगोपकसङ्काशमार्तवं शुद्धमादिशेत्॥ २२६ ॥

योनीनां वातलाद्यानां यदुक्तमिह भेषजम्।चतुर्णां प्रदराणां च तत् सर्वं कारयेद्भिषक्॥ २२७ ॥

रक्ततिसारिणां यच्च तथा शोणितपित्तिनाम्।रक्तार्शसां च यत् प्रोक्तं भेषजं तच्च कारयेत्॥ २२८ ॥

धात्रीस्तनस्तन्यसंपदुक्ता विस्तरतः पुरा।स्तन्यसंजननं चैव स्तन्यस्य च विशोधनम्॥ २२९ ॥

वातादिदुष्टे लिङ्गं च क्षीणस्य च चिकित्सितम्।तत्सर्वमुक्तं ये त्वष्टौ क्षीरदोषाः प्रकीर्तिताः॥ २३० ॥

वातादिष्वेव तान् विद्याच्छास्त्रचक्षुर्भिषक्तमः।त्रिविधास्तु यतः शिष्यास्ततो वक्ष्यामि विस्तरम्॥ २३१ ॥

अजीर्णासात्म्यविषमविरुद्धात्यर्थभोजनात्।लवणाम्लकटुक्षारप्रक्लिन्नानां च सेवनात्॥ २३२ ॥

मनःशरीरसंतापादस्वप्नान्निशि चिन्तनात्।प्राप्तवेगप्रतीघातादप्राप्तोदीरणेन च॥ २३३ ॥

परमान्नं गुडकृतं कृशरां दधि मन्दकम्।अभिष्यन्दीनि मांसानि ग्राम्यानूपौदकानि च॥ २३४ ॥

भुक्त्वा भुक्त्वा दिवास्वप्नान्मद्यस्यातिनिषेवणात्।अनायासादभीघातात् क्रोधाच्चातङ्ककर्शनैः॥ २३५ ॥

दोषाः क्षीरवहाः प्राप्य सिराः स्तन्यं प्रदूष्य च।कुर्युरष्टविधं भूयो दोषतस्तन्निबोध मे॥ २३६ ॥

वैरस्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं चेत्यनिलात्मके।पित्ताद्वैवर्ण्यदौर्गन्ध्ये स्नेहपैच्छिल्यगौरवम्॥ २३७ ॥

कफाद्भवति रूक्षाद्यैरनिलः स्वैः प्रकोपणैः।क्रुद्धः क्षीराशयं प्राप्य रसं स्तन्यस्य दूषयेत्॥ २३८ ॥

विरसं वातसंसृष्टं कृशीभवति तत् पिबन्।न चास्य स्वदते क्षीरं कृच्छ्रेण च विवर्धते॥ २३९ ॥

तथैव वायुः कुपितः स्तन्यमन्तर्विलोडयन्।करोति फेनसङ्घातं तत्तु कृच्छ्रात् प्रवर्तते॥ २४० ॥

तेन क्षामस्वरो बालो बद्धविण्मूत्रमारुतः।वातिकं शीर्षरोगं वा पीनसं वाऽधिगच्छति॥ २४१ ॥

पूर्ववत् कुपितः स्तन्ये स्नेहं शोषयतेऽनिलः।रूक्षं तत् पिबतो रौक्ष्याद्बलह्रासः प्रजायते॥ २४२ ॥

पित्तमुष्णादिभिः क्रुद्धं स्तन्याशयमभिप्लुतम्।करोति स्तन्यवैवर्ण्यं नीलपीतासितादिकम्॥ २४३ ॥

विवर्णगात्रः स्विन्नः स्यात्तृष्णालुर्भिन्नविट् शिशुः।नित्यमुष्णशरीरश्च नाभिनन्दति तं स्तनम्॥ २४४ ॥

पूर्ववत् कुपिते पित्ते दौर्गन्ध्यं क्षीरमृच्छति।पाण्ड्वामयस्तत्पिबतः कामला च भवेच्छिशोः॥ २४५ ॥

क्रुद्धो गुर्वादिभिः श्लेष्मा क्षीराशयगतः स्त्रियाः।स्नेहान्वितत्वात्तत्क्षीरमतिस्निग्धं करोति तु॥ २४६ ॥

छर्दनः कुन्थनस्तेन लालालुर्जायते शिशुः।नित्योपदिग्धैः स्रोतोभिर्निद्राक्लमसमन्वितः॥ २४७ ॥

श्वासकासपरीतस्तु प्रसेकतमकान्वितः।अभिभूय कफः स्तन्यं पिच्छिलं कुरुते यदा॥ २४८ ॥

लालालुः शूनवक्त्राक्षिर्जडः स्यात्तत् पिबञ्छिशुः।कफः क्षीराशयगतो गुरुत्वात् क्षीरगौरवम्॥ २४९ ॥

करोति गुरु तत् पीत्वा बालो हृद्रोगमृच्छति।अन्यांश्च विविधान्रोगान्कुर्यात्क्षीरसमाश्रितान्॥ २५० ॥

क्षीरे वातादिभिर्दुष्टे संभवन्ति तदात्मकाः।तत्रादौ स्तन्यशुद्ध्यर्थं धात्रीं स्नेहोपपादिताम्॥ २५१ ॥

संस्वेद्य विधिवद्वैद्यो वमनेनोपपादयेत्।वचाप्रियङ्गुयष्ट्याह्वफलवत्सकसर्षपैः॥ २५२ ॥

कल्कैर्निम्बपटोलानां क्वाथैः सलवणैर्वमेत्।सम्यग्वान्तां यथान्यायं कृतसंसर्जनां ततः॥ २५३ ॥

दोषकालबलापेक्षी स्नेहयित्वा विरेचयेत्।त्रिवृतामभयां वाऽपि त्रिफलारससंयुताम्॥ २५४ ॥

पाययेन्मधुसंयुक्तामभयां वाऽपि केवलाम्।(पाययेन्मूत्रसंयुक्तां विरेकार्थं च शास्त्रवित्॥)

सम्यग्विरिक्तां मतिमान् कृतसंसर्जनां पुनः।ततो दोषावशेषघ्नैरन्नपानैरुपाचरेत्॥ २५६ ॥

शालयः षष्टिका वा स्युः श्यामाका भोजने हिताः।प्रियङ्गवः कोरदूषा यवा वेणुयवास्तथा॥ २५७ ॥

वंशवेत्रकलायाश्च शाकार्थे स्नेहसंस्कृताः।मुद्गान् मसूरान् यूषार्थे कुलत्थांश्च प्रकल्पयेत्॥ २५८ ॥

निम्बवेत्राग्रकुलकवार्ताकामलकैः शृतान्।सव्योषसैन्धवान् यूषान्दापयेत्स्तन्यशोधनान्॥ २५९ ॥

शशान् कपिञ्जिलानेणान् संस्कृतांश्च प्रदापयेत्।शार्ङ्गेष्टासप्तपर्णत्वगश्वगन्धाशृतं जलम्॥ २६० ॥

पाययेताथवा स्तन्यशुद्धये रोहिणीशृतम्।अमृतासप्तपर्णत्वक्क्वाथं चैव सनागरम्॥ २६१ ॥

किराततिक्तकक्वाथं श्लोकपादेरितान् पिबेत्।त्रीनेतान्स्तन्यशुद्ध्यर्थमिति सामान्यभेषजम्॥ २६२ ॥

कीर्तितं स्तन्यदोषाणां पृथगन्यं निबोधत।पाययेद्विरसक्षीरां द्राक्षामधुकसारिवाः॥ २६३ ॥

श्लक्ष्णपिष्टां पयस्यां च समालोड्य सुखाम्बुना।पञ्चकोलकुलत्थैश्च पिष्टैरालेपयेत् स्तनौ॥ २६४ ॥

शुष्कौ प्रक्षाल्य निर्दुह्यात्तथा स्तन्यं विशुध्यति।फेनसङ्घातवत्क्षीरं यस्यास्तां पाययेत् स्त्रियम्॥ २६५ ॥

पाठानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना।अञ्जनं नागरं दारु बिल्वमूलं प्रियङ्गवः॥ २६६ ॥

स्तनयोः पूर्ववत् कार्यं लेपनं क्षीरशोधनम्।किराततिक्तकं शुण्ठीं सामृतां क्वाथयेद्भिषक्॥ २६७ ॥

तं क्वाथं पाययेद्धात्रीं स्तन्यदोषनिबर्हणम्।स्तनौ चालेपयेत् पिष्टैर्यवगोधूमसर्षपैः॥ २६८ ॥

षड्विरेकाश्रितीयोक्तैरौषधैः स्तन्यशोधनैः।रूक्षक्षीरा पिबेत् क्षीरं तैर्वा सिद्धं घृतं पिबेत्॥ २६९ ॥

पूर्ववज्जीवकाद्यं च पञ्चमूलं प्रलेपनम्।स्तनयोः संविधातव्यं सुखोष्णं स्तन्यशोधनम्॥ २७० ॥

यष्टीमधुकमृद्वीकापयस्यासिन्धुवारिकाः।शीताम्बुना पिबेत्कल्कं क्षीरवैवर्ण्यनाशनम्॥ २७१ ॥

द्राक्षामधुककल्केन स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्।प्रक्षाल्य वारिणा चैव निर्दुह्यात्तौ पुनः पुनः॥ २७२ ॥

विषाणिकाजशृङ्ग्यौ च त्रिफलां रजनीं वचाम्।पिबेच्छीताम्बुना पिष्ट्वा क्षीरदौर्गन्ध्यनाशिनीम्॥ २७३ ॥

लिह्याद्वाऽप्यभयाचूर्णं सव्योषं माक्षिकप्लुतम्।क्षीरदौर्गन्ध्यनाशार्थं धात्री पथ्याशिनी तथा॥ २७४ ॥

सारिवोशीरमञ्जिष्ठाश्लेष्मातककुचन्दनैः।पत्राम्बुचन्दनोशीरैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्॥ २७५ ॥

स्निग्धक्षीरा दारुमुस्तपाठाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना।पीत्वा ससैन्धवाः क्षिप्रं क्षीरशुद्धिमवाप्नुयात्॥ २७६ ॥

पाययेत् पिच्छिलक्षीरां शार्ङ्गेष्टामभयां वचाम्।मुस्तनागरपाठाश्च पीताः स्तन्यविशोधनाः॥ २७७ ॥

तक्रारिष्टं पिबेच्चापि यदुक्तं गुदजापहम्।विदारीबिल्वमधुकैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्॥ २७८ ॥

त्रायमाणामृतानिम्बपटोलत्रिफलाशृतम्।गुरुक्षीरा पिबेदाशु स्तन्यदोषविशुद्धये॥ २७९ ॥

पिबेद्वा पिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम्।बलानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाभिर्लेपयेत् स्तनौ॥ २८० ॥

पृश्निपर्णी पयस्याभ्यां स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्।अष्टावेते क्षीरदोषा हेतुलक्षणभेषजैः॥ २८१ ॥

निर्दिष्टाः क्षीरदोषोत्थास्तथोक्ताः केचिदामयाः।दोषदूष्यमलाश्चैव महतां व्याधयश्च ये॥ २८२ ॥

त एव सर्वे बालानां मात्रा त्वल्पतरा मता।निवृत्तिर्वमनादीनां मृदुत्वं परतन्त्रताम्॥ २८३ ॥

वाक्चेष्टयोरसामर्थ्यं वीक्ष्य बालेषु शास्त्रवित्।भेषजं स्वल्पमात्रं तु यथाव्याधि प्रयोजयेत्॥ २८४ ॥

मधुराणि कषायाणि क्षीरवन्ति मृदूनि च।प्रयोजयेद्भिषग्बाले मतिमानप्रमादतः॥ २८५ ॥

अत्यर्ह्तस्निग्धरूक्षोष्णमम्लं कटुविपाकि च।गुरु चौषधपानान्नमेतद्बालेषु गर्हितम्॥ २८६ ॥

समासात् सर्वरोगाणामेतद्बालेषु भेषजम्।निर्दिष्टं शास्त्रविद्वैद्यः प्रविविच्य प्रयोजयेत्॥ २८७ ॥

भवन्ति चात्र-इति सर्वविकाराणामुक्तमेतच्चिकित्सितम्।स्थानमेतद्धि तन्त्रस्य रहस्यं परमुत्तमम्॥ २८८ ॥

अस्मिन् सप्तदशाध्यायाः कल्पाः सिद्धय एव च।नासाद्यन्तेऽग्निवेशस्य तन्त्रे चरकसंस्कृते॥ २८९ ॥

तानेतान् कापिलबलिः शेषान् दृढबलोऽकरोत्।तन्त्रस्यास्य महार्थस्य पूरणार्थं यथातथम्॥ २९० ॥

रोगा येऽप्यत्र नोद्दिष्टा बहुत्वान्नामरूपतः।तेषामप्येतदेव स्याद्दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम्॥ २९१ ॥