गोमयचूर्णीयमिन्द्रियम्

अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥

यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते।सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम्॥ ३ ॥

निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति।विकृत्या न स लोकेऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः॥ ४ ॥

यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्।आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति॥ ५ ॥

यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम्।यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्॥ ६ ॥

विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्।न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्॥ ७ ॥

आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम्।यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्॥ ८ ॥

दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्।यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम्॥ ९ ॥

मुक्तकेशोऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयतेऽथवा।भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्॥ १० ॥

सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति।आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत्॥ ११ ॥

जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि।वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः॥ १२ ॥

कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः।वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्॥ १३ ॥

मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि।अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्॥ १४ ॥

विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक्।दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्॥ १५ ॥

दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम्।त्रीन् व्याकृतींश्च षण्डांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम्॥ १६ ॥

अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा।संप्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति॥ १७ ॥

आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम्।दूतं दृद्ष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्॥ १८ ॥

पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान्।मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम्॥ १९ ॥

तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च।तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्॥ २० ॥

यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्।पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्॥ २१ ॥

तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा।भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा॥ २२ ॥

रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्।स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदशुभं भवेत्॥ २३ ॥

तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः।दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत्॥ २४ ॥

इति दूताधिकारोऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्।पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः॥ २५ ॥

अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा।आक्रोशः संप्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम्॥ २६ ॥

वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम्।व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसनिनां तथा॥ २७ ॥

चैत्यध्वजपताकानां पूर्णानां पतनानि च।हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः॥ २८ ॥

पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः।मृगाद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति॥ २९ ॥

शयनासनयानानामुत्तानानां च दर्शनम्।इत्येतान्यप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः॥ ३० ॥

एतानि पथि वैद्येन पश्यताऽऽतुरवेश्मनि।शृण्वता च न गन्तव्यं तदागारं विपश्चिता॥ ३१ ॥

इत्यौत्पातिकमाख्यातं पथि वैद्यविगर्हितम्।इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम्॥ ३२ ॥

प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्वीजफलसर्पिषाम्।वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम्॥ ३३ ॥

अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च।भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति॥ ३४ ॥

छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च।दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः॥ ३५ ॥

शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम्।श्रूयतेऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्॥ ३६ ॥

शयनं वसनं यानमन्यं वाऽपि परिच्छदम्।प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः॥ ३७ ॥

अन्नं व्यापद्यतेऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति।निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम्॥ ३८ ॥

आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा।अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्॥ ३९ ॥

भवन्ति चात्र- यद्द्वादशभिरध्यायैर्व्यासतः परिकीर्तितम्।मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवितान्तकृत्॥ ४० ॥

तत् समासेन वक्ष्यामः पर्यायान्तरमाश्रितम्।पर्यायवचनं ह्यर्थविज्ञानायोपपद्यते॥ ४१ ॥

अत्यर्थं पुनरृवेयं विवक्षा नो विधीयते।तस्मिन्नेवाधिकरणे यत् पूर्वमभिशब्दितम्॥ ४२ ॥

वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम्।अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम्॥ ४३ ॥

इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम्।तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्॥ ४४ ॥

विनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च।भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम्॥ ४५ ॥

प्राणाः समुपतप्यन्ते निज्ञानमुपरुध्यते।वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च॥ ४६ ॥

इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना।औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि॥ ४७ ॥

स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियौ चापसर्पतः।उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च नश्यति॥ ४८ ॥

शीलं व्यावर्ततेऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते।विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति॥ ४९ ॥

शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजतेऽनिलः।क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम्॥ ५० ॥

ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः।गन्धा विकृतिमायान्ति भेदं वर्णस्वरौ तथा॥ ५१ ॥

वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति।धूमः संजायते मूर्ध्नी दारुणाख्यश्च चूर्णकः॥ ५२ ॥

सततस्पन्दना देशाः शरीरे येऽभिलक्षिताः।ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथंचन॥ ५३ ॥

गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः।निपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः॥ ५४ ॥

नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते।जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि॥ ५५ ॥

भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि।यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं न सिध्यति॥ ५६ ॥

नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः।क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी॥ ५७ ॥

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम्।उत्पद्यन्तेऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु॥ ५८ ॥

दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते।प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते॥ ५९ ॥

प्रकृतिर्हीयतेऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते।कृत्स्नमौत्पातिकं घोरमरि(नि)ष्टमुपलक्ष्यते॥ ६० ॥

इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम्।लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम्॥ ६१ ॥

मरणायेह रूपाणि पश्यताऽपि भिषग्विदा।अपृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम्॥ ६२ ॥

पृष्टेनापि न वक्तव्यं तत्र यत्रोपघातकम्।आतुरस्य भवेद्दुःखमथवाऽन्यस्य कस्यचित्॥ ६३ ॥

अब्रुवन्मरणं तस्य नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्।यस्य पश्येद्विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक्॥ ६४ ॥

लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता।लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम्॥ ६५ ॥

दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः।आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसंपत्तिलक्षणैः॥ ६६ ॥

स्वाचारं हृष्टमव्यङ्गं यशस्यं शुक्लवाससम्।अमुण्डमजटं दूतं जातिवेशक्रियासमम्॥ ६७ ॥

अनुष्ट्रखरयानस्थमसन्ध्यास्वग्रहेषु च।अदारुणेषु नक्षत्रेष्वनुग्रेषु ध्रुवेषु च॥ ६८ ॥

विना चतुर्थीं नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम्।मध्याह्नमर्धरात्रं च भूकम्पं राहुदर्शनम्॥ ६९ ॥

विना देशमशस्तं चाशस्तौत्पातिकलक्षणम्।दूतं प्रशस्तमव्यग्रं निर्दिशेदागतं भिषक्॥ ७० ॥

दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च॥ ७१ ॥

रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च।सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य च॥ ७२ ॥

कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था।पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च॥ ७३ ॥

मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च।मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च॥ ७४ ॥

नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा।जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम्॥ ७५ ॥

हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा।मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां घृतस्य च॥ ७६ ॥

रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्।गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः॥ ७७ ॥

मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः।छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः॥ ७८ ॥

भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः।वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः॥ ७९ ॥

पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम्।मङ्गलाचारसंपन्नः सारुतो वैश्मिको जनः॥ ८० ॥

श्रद्दधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसंग्रहः।धनैश्वर्यसुखावाप्तिरिष्टलाभः सुखेन च॥ ८१ ॥

द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिरेव च।गृहप्रासादशैलानां नागानामृषभस्य च॥ ८२ ॥

हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम्।सोमार्काग्निद्विजातीनां गवां नॄणां पयास्विनाम्॥ ८३ ॥

अर्णवानां प्रतरणं वृद्धिः संबाधनिःसृतिः।स्वप्ने देवैः सपितृभिः प्रसन्नैश्चाभिभाषणम्॥ ८४ ॥

दर्शनं शुक्लवस्त्राणां ह्रदस्य विमलस्य च।मांसमत्स्यविषामेध्यच्छत्रादर्शपरिग्रहः॥ ८५ ॥

स्वप्ने सुमनसां चैव शुक्लानां दर्शनं शुभम्।अश्वगोरथयानं च यानं पूर्वोत्तरेण च।रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्॥ ८६ ॥

सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु।साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणं॥ ८७ ॥

आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत्।इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः॥तत्र श्लोकौ -

उक्तं गोमयचूर्णीये मरणारोग्यलक्षणम्।दूतस्वप्नातुरोत्पातयुक्तिसिद्धिव्यपाश्रयम्॥ ८९ ॥

इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा।तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च॥ ९० ॥

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं नाम द्वादशोऽध्यायः॥१२॥