अतुल्यगोत्रीयं शारीरम्

अथातोऽतुल्यगोत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥

अतुल्यगोत्रस्य रजःक्षयान्ते रहोविसृष्टं मिथुनीकृतस्य। किं स्याच्चतुष्पात्प्रभवं च षड्भ्यो यत् स्त्रीषु गर्भत्वमुपैति पुंसः॥ ३ ॥

शुक्रं तदस्य प्रवदन्ति धीरा यद्धीयते गर्भसमुद्भवाय।वाय्वग्निभूम्यब्गुणपादवत्तत् षड्भ्यो रसेभ्यः प्रभवश्च तस्य॥ ४ ॥

संपूर्णदेहः समये सुखं च गर्भः कथं केन च जायते स्त्री।गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजाऽपि भूत्वाऽथवा नश्यति केन गर्भः॥ ५ ॥

शुक्रासृगात्माशयकालसंपद् यस्योपचारश्च हितैस्तथाऽन्नैः। गर्भश्च काले च सुखी सुखं च संजायते संपरिपूर्णदेहः॥ ६ ॥

योनिप्रदोषान्मनसोऽभितापाच्छुक्रासृगाहारविहारदोषात्।अकालयोगाद्बलसंक्षयाच्च गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजाऽपि॥ ७ ॥

असृङ्निरुद्धं पवनेन नार्या गर्भं व्यवस्यन्त्यबुधाः कदाचित्।गर्भस्य रूपं हि करोति तस्यास्तदसृगस्रावि विवर्धमानम्॥ ८ ॥

तदग्निसूर्यश्रमशोकरोगैरुष्णान्नपानैरथवा प्रवृत्तम्।दृष्ट्वाऽसृगेकं न च गर्भसंज्ञं केचिन्नरा भूतहृतं वदन्ति॥ ९ ॥

ओजोशनानां रजनीचराणामाहारहेतोर्न शरीरमिष्टम्।गर्भं हरेयुर्यदि ते न मातुर्लब्धावकाशा न हरेयुरोजः॥ १० ॥

कन्यां सुतं वा सहितौ पृथग्वा सुतौ सुते वा तनयांन् बहून् वा।कस्मात् प्रसूते सुचिरेण गर्भमेकोऽभिवृद्धिं च यमेऽभ्युपैति॥ ११ ॥

रक्तेन कन्यामधिकेन पुत्रं शुक्रेण तेन द्विविधीकृतेन बीजेन कन्यां च सुतं च सूते यथास्वबीजान्यतराधिकेन॥ १२ ॥

शुक्राधिकं द्वैधमुपैति बीजं यस्याः सुतौ सा सहितौ प्रसूते।रक्ताधिकं वा यदि भेदमेति द्विधा सुते सा सहिते प्रसूते॥ १३ ॥

भिनत्ति यावद्बहुधा प्रपन्नः शुक्रार्तवं वायुरतिप्रवृद्धः।तावन्त्यपत्यानि यथाविभाहं कर्मात्मकान्यस्ववशात् प्रसूते॥ १४ ॥

आहारमाप्नोति यदा न गर्भः शोषं समाप्नोति परिस्रुतिं वा।तं स्त्री प्रसूते सुचिरेण गर्भं पुष्टो यदा वर्षगणैरपि स्यात्॥ १५ ॥

कर्मात्मकत्वाद्विषमांशभेदाच्छुक्रासृजोर्वृद्धिमुपैति कुक्षौ।एकोऽधिको न्यूनतरो द्वितीय एवं यमेऽप्यभ्यधिको विशेषः ॥ १६ ॥

कस्माद्द्विरेताः पवनेन्द्रियो वा संस्कारवाही नरनारिषण्डौ।वक्री तथेर्ष्याभिरतिः कथं वा संजायते वातिकषण्डको वा॥ १७ ॥

बीजात् समांशादुपतप्तबीजात् स्त्रीपुंसलिङ्गी भवति द्विरेताः।शुक्राशयं गर्भगतस्य हत्वा करोति वायुः पवनेन्द्रियत्वन्॥ १८ ॥

शुक्राशयद्वारविघ्ट्टनेन संस्कारवाहं कुरुतेऽनिलश्च।मन्दाल्पबीजावबलावहर्षौ क्लीबौ च हेतुर्विकृतिद्वयस्य॥ १९ ॥

मातुर्व्यवायप्रतिघेन वक्री स्याद्बीजदौर्बल्यतया पितुश्च।ईर्ष्याभिभूतावपि मन्दहर्षावीर्ष्यारतेरेव वदन्ति हेतुम्॥ २० ॥

वाय्वग्निदोषाद्वृषणौ तु यस्य नाशं गतौ वातिकषण्डकः सः।इत्येवमष्टौ विकृतिप्रकाराः कर्मात्मकानामुपलक्षणीयः॥ २१ ॥

गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य कुक्षौ स्त्रीपुंनपुंसामुदरस्थितानाम्।किं लक्षणं? कारणमिष्यते किं सरूपतां येन च यात्यपत्यम्॥ २२ ॥

निष्ठीविका गौरवमङ्गसादस्तन्द्राप्रहर्षौ हृदये व्यथा च।तृप्तिश्च बीजग्रहणं च योन्यां गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य लिङ्गम्॥ २३ ॥

सव्याङ्गचेष्टा पुरुषार्थिनी स्त्री स्त्रीस्वप्नपानाशनशीलचेष्टा।सव्यात्तगर्भा न च वृत्तगर्भा सव्यप्रदुग्धा स्त्रियमेव सूते॥ २४ ॥

पुत्रं त्वतो लिङ्गविपर्ययेण व्यामिश्रलिङ्गा प्रकृतिं तृतीयाम्।गर्भोपपत्तौ तु मनः स्त्रिया यं जन्तुं व्रजेत्तत्सदृशं प्रसूते॥ २५ ॥

गर्भस्य चत्वारि चतुर्विधानि भूतानि मातापितृसंभवानि।आहारजान्यात्मकृतानि चैव सर्वस्य सर्वाणि भवन्ति देहे॥ २६ ॥

तेषां विशेषाद्बलवन्ति यानि भवन्ति मातापितृकर्मजानि।तानि व्यवस्येत् सदृशत्वहेतुं सत्त्वं यथानूकमपि व्यवस्येत्॥ २७ ॥

कस्मात् प्रजां स्त्री विकृतां प्रसूते हीनाधिकाङ्गीं विकलेन्द्रियां वा।देहात् कथं देहमुपैति चान्यमात्मा सदा कैरनुबध्यते च ॥ २८ ॥

बीजात्मकर्माशयकालदोषैर्मातुस्तथाऽऽहारविहारदोषैः।कुर्वन्ति दोषा विविधानि दुष्टाः संस्थानवर्णेन्द्रियवैकृतानि॥ २९ ॥

वर्षासु काष्ठाश्मघनाम्बुवेगास्तरोः सरित्स्रोतसि संस्थितस्य।यथैव कुर्युर्विकृतिं तथैव गर्भस्य कुक्षौ वियतस्य दोषाः॥ ३० ॥

भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुसूक्ष्मैर्मनोजवो देहमुपैति देहात्।कर्मात्मकत्वान्न तु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनमस्ति रूपम्॥ ३१ ॥

स सर्वगः सर्वशरीरभृच्च स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः।स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च स नित्ययुक् सानुशयः स एव ॥ ३२ ॥

रसात्ममातापितृसंभवानि भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे।चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि स्थितस्तथाऽऽत्मा च चतुर्षु तेषु॥ ३३ ॥

भूतानि मातापितृसंभवानि रजश्चशुक्रं च वदन्ति गर्भे।आप्याय्यते शुक्रमसृक् च भूतैर्यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि॥ ३४ ॥

भूतानि चत्वारि तु कर्मजानि यान्यात्मलीनानि विशन्ति गर्भम्।स बीजधर्मा ह्यपरापराणि देहान्तराण्यात्मनि याति याति॥ ३५ ॥

रूपाद्धि रूपप्रभवः प्रसिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः।भवन्ति ये त्वाकृतिबुद्धिभेदा रजस्तमस्तत्र च कर्म हेतुः॥ ३६ ॥

अतीन्द्रियैस्तैरतिसूक्ष्मरूपैरात्मा कदाचिन्न वियुक्तरूपः।न कर्मणा नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः॥ ३७ ॥

रजस्तमोभ्यां हि मनोऽनुबद्धं ज्ञानं विना तत्र हि सर्वदोषाः।गतिप्रवृत्त्योस्तु निमित्तमुक्तं मनः सदोषं बलवच्च कर्म॥ ३८ ॥

रोगाः कुतः संशमनं किमेषां हर्षस्य शोकस्य च किं निमित्तम्।शरीरसत्त्वप्रभवा विकाराः कथं न शान्ताः पुनरापतेयुः॥ ३९ ॥

प्रज्ञापराधो विषमास्तथाऽर्था हेतुस्तृतीयः परिणामकालः।सर्वामयानां त्रिविधा च शान्तिर्ज्ञानार्थकालाः समयोगयुक्ताः॥ ४० ॥

धर्म्याः क्रिया हर्षनिमित्तमुक्तास्ततोऽन्यथा शोकवशं नयन्ति।शरीरसत्त्वप्रभवास्तु रोगास्तयोरवृत्त्या न भवन्ति भूयः॥ ४१ ॥

रूपस्य सत्त्वस्य च सन्ततिर्या नोक्तस्तदादिर्नहि सोऽस्ति कश्चित्।तयोरवृत्तिः क्रियते पराभ्यां धृतिस्मृतिभ्यां परया धिया च॥ ४२ ॥

सत्याश्रये वा द्विविधे यथोक्ते पूर्वं गदेभ्यः प्रतिकर्म नित्यम्।जितेन्द्रियं नानुपतन्ति रोगास्तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्॥ ४३ ॥

दैवं पुरा यत् कृतमुच्यते तत् तत् पौरुषं यत्त्विह कर्म दृष्टम्।प्रवृत्तिहेतुर्विषमः स दृष्टो निवृत्तिहेतुर्हि समः स एव॥ ४४ ॥

हैमन्तिकं दोषचयं वसन्ते प्रवाहयन् ग्रैष्मकमभ्रकाले।घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु ॥ ४५ ॥

नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः।दाता समः सत्यपरः क्षमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः॥ ४६ ॥

मतिर्वचः कर्म सुखानुबन्धं सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः।ज्ञानं तपस्तत्परता च योगे यस्यास्ति तं नानुपतन्ति रोगाः॥ ४७ ॥

तत्र श्लोकः।इहाग्निवेशस्य महार्थयुक्तं षट्त्रिंशकं प्रश्नगणं महर्षिः।अतुल्यगोत्रे भगवान् यथावन्निर्णीतनाम् ज्ञानविवर्धनार्थं॥ ४८ ॥

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थानेऽतुल्यगोत्रीयं शारीरं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥