॥ १ ॥athāto madanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 1
मदनकल्पोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 28-30)
तत्र श्लोकाः-नव योगाः कषायेषु, मात्रास्वष्टौ, पयोघृते।पञ्च, फाणितचूर्णे द्वौ घ्रेये, वर्तिक्रियासु षट्॥
verse 28 →विंशतिर्विंशतिर्लेहमोदकोत्कारिकासु च।शष्कुलीलूलयोश्चोक्ता योगाः षोडश षोडश॥
verse 29 →दशान्ये षाडवाद्येषु त्रयस्त्रिंशदिदं शतम्।योगानां विधिवद्दिष्टं फलकल्पे महर्षिणा॥
verse 30 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
- , !॥ ३ ॥atha khalu vamanavirecanārhtaṃ vamanavirecanadravyāṇāṃ sukhopabhogatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ kalpanārthaṃ - bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ, tadyogānāṃ ca kriyāvidheḥ sukhopāyasya samyagupakalpanārthaṃ kalpasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!|| 3 ||
, ; ॥ ४ ॥tatra doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanasaṃjñakam, adhobhāgaṃ virecanasaṃjñakam; ubhayaṃ vā śarīramalavirecanādvirecanasaṃjñāṃ labhate|| 4 ||
, , , , ।tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya dhamanīranusṛtya sthūlāṇusrotobhyaḥ kevalaṃ śarīragataṃ doṣasaṃghātamāgneyatvād viṣyandayanti, taikṣṇyād vicchindanti, sa vicchinnaḥ pariplavan snehabhāvite kāye snehāktabhājanasthamiva kṣaudramasajjannaṇupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgaprabhāvādauṣadhasyordhvamutkṣipyate, salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartate, ubhayataścobhayaguṇatvāt| ॥ ५ ॥iti lakṣaṇoddeśaḥ|| 5 ||
, , , ॥ ६ ॥tatra phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanānāṃ, śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśāṅkhinīdantīdravantīnāṃ ca, nānāvidhadeśakālasaṃbhavāsvādarasavīryavipākaprabhāvagrahaṇād dehadoṣaprakṛtivayobalāgnibhaktisātmyarogāvasthādīnāṃ nānāprabhāvavattvācca, vicitragandhavarṇarasasparśānāmupayogasukhārthamasaṃkhyeyasaṃyogānāmapi ca satāṃ dravyāṇāṃ vikalpamārgopadarśanārthaṃ ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāmaḥ|| 6 ||
॥ ७ ॥tāni tu dravyāṇi deśakālaguṇabhājanasaṃpadvīryabalādhānāt kriyāsamarthatamāni bhavanti|| 7 ||
, , ।trividhaḥ khalu deśaḥjāṅgalaḥ, ānūpaḥ, sādhāraṇaśceti| , , , , , , , ; , , , , , , , , , , ; ॥ ८ ॥tatra jāṅgalaḥ paryākāśabhūyiṣṭhaḥ, tarubhirapica kadarakhadirāsanāśvakarṇadhavatiniśaśallakīsālasomavalkabadarītindukāśvatthavaṭāmalakīvanagahanaḥ, anekaśamīkakubhaśiṃśapāprāyaḥ, sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapravṛtyattaruṇaviṭapaḥ, pratatamṛgatṛṣṇikopagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ, lāvatittiricakorānucaritabhūmibhāgaḥ, vātapittabahulaḥ, sthirakaṭhinamanuṣyaprāyo jñeyaḥ; athānūpo hintālatamālanārikelakadalīvanagahanaḥ, saritsamudraparyantaprāyaḥ, śiśirapavanabahulaḥ, vañjulavānīropaṇobhitatīrābhiḥ saridbhirupagatabhūmibhāgaḥ, kṣitidharanikuñjopaśobhitaḥ, mandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ, anekavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ, snigdhatarupratānopagūḍhaḥ, haṃsacakravākabalākānandīmukhapuṇḍarīkakādambamadgubhṛṅgarājaśatapatramattakokilānunāditataruviṭapaḥ, sukumārapuruṣaḥ, pavanakaphaprāyo jñeyaḥ; anayoreva dvayordeśayorvīrudvanaspativānaspatyaśakunimṛgagaṇayutaḥ sthirasukumārabalavarṇasaṃhananopapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇo jñeyaḥ|| 8 ||
॥ ९ ॥tatra deśe sādhāraṇe jāṅgale vā yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamadhuramṛttike vā mṛdāvaphālakṛṣṭe'nupahate'nyairbalavattarairdrumairauṣadhāni jātāni praśasyante|| 9 ||
; , , , , ; ॥ १० ॥tatra yāni kālajātānyupāgatasaṃpūrṇapramāṇarasavīryagandhāni kālātapāgnisalilapavanajantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvāṇi pratyagrāṇyudīcyāṃ diśi sthitāni; teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalamiti; maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ saṃpūjya devatā aśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt|| 10 ||
, ॥ ११ ॥gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgāreṣu prāgudagdvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsu, agnisalilopasvedadhūmarajomūṣakacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet|| 11 ||
, , ; ।tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjīta surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadhānyāmlaphalāmladadhyamlādibhirvāte, mṛdvīkāmalakamadhumadhukaparūṣakaphāṇitakṣīrādibhiḥ pitte, śleṣmaṇi tu madhumūtrakaṣāyādibhirbhāvitānyāloḍitāni ca; ityuddeśaḥ| ॥ १२ ॥taṃ vistareṇa dravyadehadoṣasātmyādīni pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ|| 12 ||
, ।vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate, anapāyitvāt| ।tāni vasantagrīṣmayorantare puṣyāśvayugbhyāṃ mṛgaśirasā vā gṛhṇīyānmaitre muhūrte| ; , , , ।yāni pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnyajantujagdhānyahrasvāni; tāni pramṛjya, kuśapuṭe baddhvā, gomayenālipya, yavatu(bu)ṣamāṣaśālikulatthamudgapalānāmanyatame nidadhyādaṣṭarātram| ।ata ūrdhvaṃ mṛdūbhūtāni madhviṣṭagandhānyuddhṛtya śoṣayet| ।suśuṣkāṇāṃ phalapippalīruddharet| ॥ १३ ॥tāsāṃ ghṛtadadhimadhupalalavimṛditānāṃ punaḥ śuṣkāṇāṃ navaṃ kalaśaṃ supramṛṣṭavālukamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā svavacchannaṃ svanuguptaṃ śikyeṣvāsajya samyak sthāpayet|| 13 ||
, - ‘ ।atha cchardanīyamāturaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannaṃ śvaśchardayitavyamiti grāmyānūpaudakamāṃsarasakṣīradadhimāṣatilaśākādibhiḥ samutkleśitaśleṣmāṇaṃ vyuṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe kṛtabalihomamaṅgalaprāyaścittaṃ nirannamanatisnigdhaṃ yavāgvā ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ, tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta jarjarīkṛtya yaṣṭimadhukaṣāyeṇa kovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpīpratyakpuṣpīkaṣāyāṇāmanyatamena vā rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtaṃ madhusaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ kṛtvā pūrṇaṃ śarāvaṃ mantreṇānenābhimantrayet- ‘auṃ brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ॥ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu te|| ।rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā| ॥ , ; ।sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te||' ityevamabhimantryodaṅmukhaṃ prāṅmukhaṃ vā''turaṃ pāyayecchleṣmajvaragulmapratiśyāyārtaṃ viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt, tena sādhu vamati; hīnavegaṃ tu pippalyāmalakasarṣapavacākalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāpittadarśanāt| ॥ १४ ॥ityeṣa sarvaśchardanayogavidhiḥ|| 14 ||
।sarveṣu tu madhusaindhavaṃ kaphavilayanacchedārthaṃ vamaneṣu vidadhyāt| , ॥ १५ ॥na coṣṇavirodho madhunaśchardanayogayuktasya, avipakvapratyāgamanāddoṣanirharaṇācca|| 15 ||
, , ॥ १६ ॥phalapippalīnāṃ dvau dvau bhāgau kocidārādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ srāvayet, tena rasena tṛtīyaṃ bhāgaṃ piṣṭvā mātrāṃ harītakībhirbibhītakairāmalairvā tulyāṃ vartayet, tāsāmekāṃ dve vā pūrvoktānāṃ kaṣāyāṇāmanyatamasyāñjalimātreṇa vimṛdya balavacchleṣmaprasekagranthijvarodarāruciṣu pāyayediti samānaṃ pūrveṇa|| 16 ||
, ; ; , ॥ १७ ॥phalapippalīkṣīraṃ, tena vā kṣīrayavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca; tajjasya vā dadhna uttarakaṃ kaphaccharditamakaprasekeṣu; tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe, iti samānaṃ pūrveṇa|| 17 ||
॥ १८ ॥phalapippalīśṛtakṣīrānnavanītamutpannaṃ phalādikalkakaṣāyasiddhaṃ kaphābhibhūtāgniṃ viśuṣyaddehaṃ ca mātrayā pāyayediti samānaṃ pūrveṇa|| 18 ||
, ॥ १९ ॥phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitena puṣparajaḥprakāśena cūrṇena sarasi saṃjātaṃ bṛhatsaroruhaṃ sāyāhne'vacūrṇayet, tadrātrivyuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛsarakṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitayuktamākaṇṭhaṃ pītavantamāghrāpayet sukumāramutkliṣṭapittakaphamauṣadhadveṣiṇamiti samānaṃ pūrveṇa|| 19 ||
; ॥ २० ॥phalapippalīnāṃ bhallātakavidhiparisrutaṃ svarasaṃ paktvā phāṇitībhūtamātantulībhāvāllehayet; ātapaśuṣkaṃ vā cūrṇīkṛtaṃ jīmūtakādikaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate pāyayediti samānaṃ pūrveṇa|| 20 ||
॥ २१ ॥phalapippalīcūrṇāni pūrvavat phalādīnāṃ ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyasrutāni vartikriyāḥ phalādikaṣāyopasarjanāḥ peyā iti samānaṃ pūrveṇa|| 21 ||
॥ २२ ॥phalapippalīnāmāragvadhavṛkṣakasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalāśārṅgeṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamālapicumardapaṭolasuṣavīguḍūcīsomavalkadvīpikānāṃ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaverāṇāṃ cānyatamakaṣāyeṇa siddho leha iti samānaṃ pūrveṇa|| 22 ||
, , ॥ २३ ॥phalapippalīṣvelāhareṇukāśatapuṣpākustumburutagarakuṣṭhatvakcorakamarubakāguruguggulvelavālukaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyakasthauṇeyakasaralapārāvatapadyaśokarohiṇīnāṃ viṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitotkārikā utkārikākalpena, modakā vā modakakalpena, yathādoṣarogabhakti prayojyā iti samānaṃ pūrveṇa|| 23 ||
, , ॥ २४ ॥phalapippalīsvarasakaṣāyaparibhāvitāni tilaśālitaṇḍulapiṣṭāni tatkṣāyopasarjanāni śaṣkulīkalpena vā śāṣkulyaḥ, pūpakalpena vā pūpāḥ, iti samānaṃ pūrveṇa|| 24 ||
॥ २५ ॥etenaiva ca kalpena sumukhasurasakuṭherakakāṇḍīrakālamālakaparṇāsakakṣavakaphaṇijjhakagṛñjanakāsamardabhṛṅgarājānāṃ poṭekṣuvālikākālaṅkatakadaṇḍairakāṇāṃ cānyatamasya kaṣāyeṇa kārayet|| 25 ||
; ॥ २६ ॥tathā badaraṣāḍavarāgalehamodakotkārikātarpaṇapānakamāṃsarasayūṣamadyānāṃ madanaphalānyanyatamenopasṛjya yathādoṣarogabhakti dadyāt; taiḥ sādhuvamatīti|| 26 ||
।madanaḥ karahāṭaśca rāṭhaḥ piṇḍītakaḥ phalam| ॥ २७ ॥śvasanaśceti paryāyairucyate tasya kalpanā|| 27 ||
-tatra ślokāḥ- , , ।nava yogāḥ kaṣāyeṣu, mātrāsvaṣṭau, payoghṛte|, , ॥ २८ ॥pañca, phāṇitacūrṇe dvau ghreye, vartikriyāsu ṣaṭ|| 28 ||
।viṃśatirviṃśatirlehamodakotkārikāsu ca| ॥ २९ ॥śaṣkulīlūlayoścoktā yogāḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa|| 29 ||
।daśānye ṣāḍavādyeṣu trayastriṃśadidaṃ śatam| ॥ ३० ॥yogānāṃ vidhivaddiṣṭaṃ phalakalpe maharṣiṇā|| 30 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||