Bharat Samhita

Chapter 7

श्यामात्रिवृत्कल्पोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 77-80)

तत्र श्लोकाः-एकोऽम्लादिभिरष्टौ च दश द्वौ सैन्धवादिभिः।मूत्रेऽष्टादश यष्ट्यां द्वौ जीवकादौ चतुर्दश॥

verse 77 →

क्षीरादौ सप्त लेहेऽष्टौ चत्वारः सितयाऽपि च।पानकादिषु पञ्चैव षडृतौ पञ्च मोदकाः॥

verse 78 →

चत्वारश्च घृते क्षीरे द्वौ चूर्णे तर्पणे तथा।द्वौ मद्ये काञ्जिके द्वौ च दशान्ये षाडवादिषु॥

verse 79 →

श्यामायास्त्रिवृतायाश्च कल्पेऽस्मिन् समुदाहृतम्।शतं दशोत्तरं सिद्धं योगानां परमर्षिणा॥

verse 80 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ka. 7/1

॥ १ ॥athātaḥ śyāmātrivṛtkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ka. 7/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ka. 7/3

॥virecane trivṛnmūlaṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ|| ॥ ३ ॥tasyāḥ saṃjñā guṇāḥ karma bhedaḥ kalpaśca vakṣyate|| 3 ||

Ca. Ka. 7/4

।tribhaṇḍī trivṛtā caiva śyāmā kūṭaraṇā tathā| ॥ ४ ॥sarvānubhūtiḥ suvahā śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ|| 4 ||

Ca. Ka. 7/5

।kaṣāyā madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā ca sā| ॥ ५ ॥kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī|| 5 ||

Ca. Ka. 7/6

।sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| ॥ ६ ॥kalpavaiśeṣyamāsādya sarvarogaharā bhavet|| 6 ||

Ca. Ka. 7/7

।mūlaṃ tu dvividhaṃ tasyāḥ śyāmaṃ cāruṇameva ca| ॥ ७ ॥tayormukhyataraṃ viddhi mūlaṃ yadaruṇaprabham|| 7 ||

Ca. Ka. 7/8

।sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca tacchubham| ॥ ८ ॥mohayedāśukāritvācchyāmā kṣiṇvīta mūrcchayet|| 8 ||

Ca. Ka. 7/9

।taikṣṇyāt karṣati hṛtkaṇṭhamāśu doṣaṃ haratyapi| ॥ ९ ॥śasyate bahudoṣāṇāṃ krūrakoṣṭhāśca ye narāḥ|| 9 ||

Ca. Ka. 7/10

।guṇavatyāṃ tayorbhūmau jātaṃ mūlaṃ samuddharet| ॥ १० ॥upoṣya prayataḥ śukle śuklavāsāḥ samāhitaḥ|| 10 ||

Ca. Ka. 7/11

।gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| ॥ ११ ॥tadvipāṭyoddharedgarbhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet|| 11 ||

Ca. Ka. 7/12

।snigdhasvinno virecyastu peyāmātroṣitaḥ sukham| ॥ १२ ॥akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ vinīyāmlena nā pibet|| 12 ||

Ca. Ka. 7/13

।go'vyajāmahiṣīmūtrasauvīrakatuṣodakaiḥ| ॥ १३ ॥prasannayā triphalayā śṛtayā ca pṛthak pibet|| 13 ||

Ca. Ka. 7/14

।ekaikaṃ saindhavādīnāṃ dvādaśānāṃ sanāgaram| ॥ १४ ॥trivṛddviguṇasaṃyuktaṃ cūrṇamuṣṇāmbunā pibet|| 14 ||

Ca. Ka. 7/15

।pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī| ॥ १५ ॥saralaḥ kilimaṃ hiṅgu bhārgī tejovatī tathā|| 15 ||

Ca. Ka. 7/16

।mustaṃ haimavatī pathyā citrako rajanī vacā| ॥ १६ ॥svarṇakṣīryajamodā ca śṛṅgaveraṃ ca taiḥ pṛthak|| 16 ||

Ca. Ka. 7/17

।ekaikārdhāṃśasaṃyuktaṃ pibedgomūtrasaṃyutam| ॥ १७ ॥madhukārdhāṃśasaṃyuktaṃ śarkarāmbuyutaṃ pibet|| 17 ||

Ca. Ka. 7/18

।jīvakarṣabhakau medāṃ śrāvaṇīṃ karkaṭāhvayām| ॥ १८ ॥mudgamāṣākhyaparṇyau ca mahatīṃ śrāvaṇīṃ tathā|| 18 ||

Ca. Ka. 7/19

।kākolīṃ kṣīrakākolīmindrāṃ chinnaruhāṃ tathā| ॥ १९ ॥kṣīraśuklāṃ payasyāṃ ca yaṣṭyāhvaṃ vidhinā pibet|| 19 ||

Ca. Ka. 7/20

।vātapittahitānyetānyanyāni tu kaphānile| ॥ २० ॥kṣīramāṃsekṣukāśmaryadrākṣāpīlurasaiḥ pṛthak|| 20 ||

Ca. Ka. 7/21

।sarpiṣā vā tayoścūrṇamabhayārdhāṃśikaṃ pibet| ॥ २१ ॥lihyādvā madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ sasitopalam|| 21 ||

Ca. Ka. 7/22

।ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivṛt| ॥ २२ ॥cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate|| 22 ||

Ca. Ka. 7/23

।sannipātajvarastambhadāhatṛṣṇārdito naraḥ| ॥ २३ ॥śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram|| 23 ||

Ca. Ka. 7/24

।sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ| ॥ २४ ॥sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā kuryānmṛdbhājane nave|| 24 ||

Ca. Ka. 7/25

।kṣipecchīte trivṛccūrṇaṃ tvakpatramaricaiḥ saha| ॥ २५ ॥mātrayā lehayedetadīśvarāṇāṃ virecanam|| 25 ||

Ca. Ka. 7/26

।kuḍavāṃśān rasānikṣudrākṣāpīluparūṣakāt| ॥ २६ ॥sitopalāpalaṃ kṣaudrāt kuḍavārdhaṃ ca sādhayet|| 26 ||

Ca. Ka. 7/27

।taṃ lehaṃ yojayecchītaṃ trivṛccūrṇena śāstravit| ॥ २७ ॥etadutsannapittānāmīśvarāṇāṃ virecanam|| 27 ||

Ca. Ka. 7/28

।śarkarāmodakān vartīrgulikāmāṃsapūpakān| ॥ २८ ॥anena vidhinā kuryāt paittikānāṃ virecanam|| 28 ||

Ca. Ka. 7/29

।pippalīṃ nāgaraṃ kṣāraṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha| ॥ २९ ॥lehayenmadhunā sārdhaṃ śleṣmalānāṃ virecanam|| 29 ||

Ca. Ka. 7/30

।mātuluṅgābhayādhātrīśrīparṇīkoladāḍimāt| ॥ ३० ॥subhṛṣṭān svarasāṃstaile sādhayettatra cāvapet|| 30 ||

Ca. Ka. 7/31

।sahakārāt kapitthācca madhyamamlaṃ ca yat phalam| ॥ ३१ ॥pūrvavadbahalībhūte trivṛccūrṇaṃ samāvapet|| 31 ||

Ca. Ka. 7/32

।tvakpatrakeśarailānāṃ cūrṇaṃ madhu ca mātrayā| ॥ ३२ ॥leho'yaṃ kaphapūrṇānāmīśvarāṇāṃ virecanam|| 32 ||

Ca. Ka. 7/33

।pānakāni rasān yūṣānmodakān rāgaṣāḍavān| ॥ ३३ ॥anena vidhinā kuryādvirekārthaṃ kaphādhike|| 33 ||

Ca. Ka. 7/34

।bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| ॥ ३४ ॥cūrṇaṃ phalarasakṣaudraśaktubhistarpaṇaṃ pibet|| 34 ||

Ca. Ka. 7/35

।vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| ॥ ३५ ॥nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam|| 35 ||

Ca. Ka. 7/36

।śarkarātriphalāśyāmātrivṛtpippalīmākṣikaiḥ| ॥ ३६ ॥modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ|| 36 ||

Ca. Ka. 7/37

।trivṛcchāṇā matāstisrastisraśca triphalātvacaḥ| ॥ ३७ ॥viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ|| 37 ||

Ca. Ka. 7/38

।lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena tu|॥ ३८ ॥bhakṣayenniṣparīhārametacchodhanamuttamam|| 38 ||

Ca. Ka. 7/39

।gulmaṃ plīhodaraṃ śvāsaṃ halīmakamarocakam| ॥ ३९ ॥kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati|| 39 ||

Ca. Ka. 7/40

।viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān|॥ ४० ॥maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ|| 40 ||

Ca. Ka. 7/41

।lavaṇānyajamodāṃ ca cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| ॥ ४१ ॥tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau|| 41 ||

Ca. Ka. 7/42

।dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulāṃ tathā| ॥ ४२ ॥paktvā mṛdvagninā khādedbadarodumbaropamān|| 42 ||

Ca. Ka. 7/43

।guḍān kṛtvā na cātra syādvihārāhārayantraṇā| ॥ ४३ ॥mandāgnitvaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ mūtrakṛcchramarocakam|| 43 ||

Ca. Ka. 7/44

।asvapnaṃ gātraśūlaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ bhramaṃ kṣayam|॥ ४४ ॥kuṣṭhārśaḥkāmalāmehagulmodarabhagandarān|| 44 ||

Ca. Ka. 7/45

।grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanyuḥ puṃsavanāśca te| ॥kalyāṇakā iti khyātāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ|| ।iti kalyāṇakaguḍaḥ|

Ca. Ka. 7/46

।vyoṣatvakpatramustailāviḍaṅgāmalakābhayāḥ| ॥ ४६ ॥samabhāgā bhiṣagdadyāddviguṇaṃ ca mukūlakam|| 46 ||

Ca. Ka. 7/47

।trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaḍguṇam| ॥ ४७ ॥cūrṇitaṃ guḍikāḥ kṛtvā kṣaudreṇa palasaṃmitāḥ|| 47 ||

Ca. Ka. 7/48

।bhakṣayet kalyamutthāya śītaṃ cānu pibejjalam| ॥ ४८ ॥mūtrakṛcchre jvare vamyāṃ kāse śvāse bhrame kṣaye|| 48 ||

Ca. Ka. 7/49

।tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastā niryantraṇāśinaḥ| ॥ ४९ ॥yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataḥ śreṣṭho virecane|| 49 ||

Ca. Ka. 7/50

।mūtrajānāṃ ca rogāṇāṃ vidhijñenāvacāritaḥ| ॥ ५० ॥pathyādhātryurubūkāṇāṃ prasṛtau dvau trivṛtpalam|| 50 ||

Ca. Ka. 7/51

।daśa tānmodakān kuryādīśvarāṇāṃ virecanam| ॥ ५१ ॥trivṛddhaimavatī śyāmā nīlinī hastipippalī|| 51 ||

Ca. Ka. 7/52

।samūlā pippalī mustamajamodā durālabhā| ॥ ५२ ॥kārṣikaṃ nāgarapalaṃ guḍasya palaviṃśatim|| 52 ||

Ca. Ka. 7/53

।cūrṇitaṃ modakān kuryādudumbaraphalopamān|॥ ५३ ॥hiṅgusauvarcalavyoṣayavānībiḍajīrakaiḥ|| 53 ||

Ca. Ka. 7/54

।vacājagandhātriphalācavyacitrakadhānyakaiḥ| ॥ ५४ ॥modakān veṣṭayeccūrṇaistān satumburudāḍimaiḥ|| 54 ||

Ca. Ka. 7/55

।trikavaṅkṣaṇahṛdbastikoṣṭhārśaḥplīhaśūlinām| ॥ ५५ ॥hikkākāsāruciśvāsakaphodāvartināṃ śubhāḥ|| 55 ||

Ca. Ka. 7/56

।trivṛtāṃ kauṭajaṃ bījaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| ॥ ५६ ॥kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣāsvetadvirecanam|| 56 ||

Ca. Ka. 7/57

।trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| ॥ ५७ ॥drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye|| 57 ||

Ca. Ka. 7/58

।trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| ॥ ५८ ॥svarṇakṣīrīṃ ca hemante piṣṭvā tūṣṇāmbunā pibet|| 58 ||

Ca. Ka. 7/59

।śarkarā trivṛtā tulyā grīṣmakāle virecanam| ॥ ५९ ॥trivṛttrāyantihapuṣāḥ sātalāṃ kaṭurohiṇīm|| 59 ||

Ca. Ka. 7/60

।svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| ॥ ६० ॥eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt|| 60 ||

Ca. Ka. 7/61

।trivṛcchyāmā durālambhā vatsakaṃ hastipippalī| ॥ ६१ ॥nīlinī triphalā mustaṃ kaṭukā ca sucūrṇitam|| 61 ||

Ca. Ka. 7/62

।sarpirmāṃsarasoṣṇāmbuyuktaṃ pāṇitalaṃ tataḥ| ॥ ६२ ॥pibet sukhatamaṃ hyetadrūkṣāṇāmapi śasyate|| 62 ||

Ca. Ka. 7/63

।tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam| ॥ ६३ ॥sauvarcalārdhakarṣāṃ ca pālārdhaṃ cāmlavetasāt|| 63 ||

Ca. Ka. 7/64

।taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ madyenāmlena vā pibet| ॥ ६४ ॥gulmapārṇvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cādyādrasaudanam|| 64 ||

Ca. Ka. 7/65

।trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ saptalāṃ vyoṣasaindhavam| ॥ ६५ ॥kṛtvā cūrṇaṃ tu saptāhaṃ bhāvyamāmalakīrase|| 65 ||

Ca. Ka. 7/66

।tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu| ॥ ६६ ॥tulyāmlaṃ trighṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam|| 66 ||

Ca. Ka. 7/67

।śyāmātrivṛtayormūlaṃ pacedāmalakaiḥ saha| ॥ ६७ ॥jale tena kaṣāyeṇa paktvā sarpiḥ pibennaraḥ|| 67 ||

Ca. Ka. 7/68

।śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ pibettathā| ॥ ६८ ॥sādhitaṃ vā payastābhyāṃ sukhaṃ tena viricyate|| 68 ||

Ca. Ka. 7/69

।trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet| ॥ ६९ ॥pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam|| 69 ||

Ca. Ka. 7/70

।snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ| ॥ ७० ॥pralipte madhunā māsaṃ jātaṃ tanmātrayā pibet|| 70 ||

Ca. Ka. 7/71

।grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ gulmaśvayathunāśanam| ॥ ७१ ॥surāṃ vā trivṛtāyogakiṇvāṃ tatkvāthasaṃyutām|| 71 ||

Ca. Ka. 7/72

।yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| ॥ ७२ ॥āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet|| 72 ||

Ca. Ka. 7/73

।bhṛṣṭān vā satuṣāñchuddhān yavāṃstaccūrṇasaṃyutān| ॥ ७३ ॥āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam|| 73 ||

Ca. Ka. 7/74

।tathā madanakalpoktān ṣāḍavādīn pṛthagdaśa| ॥ ७४ ॥trivṛccūrṇena saṃyujya virekārthaṃ prayojayet|| 74 ||

Ca. Ka. 7/75

-bhavataścātra-।tvakkeśarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| ॥ ७५ ॥madyaistathā'mlaiśca manonukūlairyuktāni deyāni virecanāni|| 75 ||

Ca. Ka. 7/76

।śītāmbunā pītavataśca tasya siñcenmukhaṃ chardivighātahetoḥ| ॥ ७६ ॥hṛdyāṃśca mṛtpuṣpaphalapravālānamlaṃ ca dadyādupajighraṇārtham|| 76 ||

Ca. Ka. 7/77

-tatra ślokāḥ- ।eko'mlādibhiraṣṭau ca daśa dvau saindhavādibhiḥ| ॥ ७७ ॥mūtre'ṣṭādaśa yaṣṭyāṃ dvau jīvakādau caturdaśa|| 77 ||

Ca. Ka. 7/78

।kṣīrādau sapta lehe'ṣṭau catvāraḥ sitayā'pi ca| ॥ ७८ ॥pānakādiṣu pañcaiva ṣaḍṛtau pañca modakāḥ|| 78 ||

Ca. Ka. 7/79

।catvāraśca ghṛte kṣīre dvau cūrṇe tarpaṇe tathā| ॥ ७९ ॥dvau madye kāñjike dvau ca daśānye ṣāḍavādiṣu|| 79 ||

Ca. Ka. 7/80

।śyāmāyāstrivṛtāyāśca kalpe'smin samudāhṛtam| ॥ ८० ॥śataṃ daśottaraṃ siddhaṃ yogānāṃ paramarṣiṇā|| 80 ||

Ca. Ka. 7

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne śyāmātrivṛtkalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||