॥ १ ॥athātaḥ kalpanāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 1
कल्पनासिद्धिः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
, , ।kā kalpanā pañcasu karmasūktā, kramaśca kaḥ, kiṃ ca kṛtākṛteṣu| , , , ॥ ३ ॥liṅgaṃ tathaivātikṛteṣu, saṃkyā kā, kiṃguṇaḥ, keṣu ca kaśca bastiḥ|| 3 ||
, ।kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle, kṛte kiyān vā parihārakālaḥ| , , ॥ ४ ॥praṇīyamānaśca na yāti kena, kenaiti śīghraṃ, sucirācca bastiḥ|| 4 ||
।sādhyā gadāḥ svaiḥ śamanaiśca kecit kasmāt prayuktairna śamaṃ vrajanti| ॥ ५ ॥pracoditaḥ śiṣyavareṇa samyagityagniveśena bhiṣagvariṣṭhaḥ|| 5 ||
।punarvasustantravidāha tasmai sarvaprajānāṃ hitakāmyayedam| ॥ ६ ॥tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya uktaḥ|| 6 ||
।nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu| ॥ ७ ॥sneho'nilaṃ hanti mṛdūkaroti dehaṃ malānāṃ vinihanti saṅgam|| 7 ||
।snigdhasya sūkṣmeṣvayaneṣu līnaṃ svedastu doṣaṃ nayati dravatvam| ॥ ८ ॥grāmyaudakānūparasaiḥ samāṃsairutkleśanīyaḥ payasā ca vamyaḥ|| 8 ||
।rasaistathā jāṅgalajaiḥ sayūṣaiḥ snigdhaiḥ kaphāvṛddhikarairvirecyaḥ| ॥ ९ ॥śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkhaṃ viricyate mandakaphastu samyak|| 9 ||
।adhaḥ kaphe'lpe vamanaṃ virecayedvirecanaṃ vṛddhakaphe tathordhvam| ॥ १० ॥snigdhāya deyaṃ vamanaṃ yathoktaṃ vāntasya peyādiranukramaśca|| 10 ||
।snigdhasya susvinnatanoryathāvadvirecanaṃ yogyatamaṃ prayojyam| ॥ ११ ॥peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trirdvirathaikaśaśca|| 11 ||
।krameṇa seveta viśuddhakāyaḥ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ| ॥ १२ ॥yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ saṃdhukṣyamāṇo bhavati krameṇa|| 12 ||
।mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantaragniḥ| ॥ १३ ॥jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau|| 13 ||
।daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā dvitricaturguṇaśca| ॥ १४ ॥pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ|| 14 ||
।dvitrān saviṭkānapanīya vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam| ॥ १५ ॥kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ|| 15 ||
।hṛtpārśvamūrdhendriyamārgaśuddhau tathā laghutve'pi ca lakṣyamāṇe| ॥ १६ ॥duśchardite sphoṭakakoṭhakaṇḍūhṛtkhāviśuddhirgurugātratā ca|| 16 ||
।tṛṇmohamūrchānilakopanidrābalādihānirvamane'ti ca syāt| ॥ १७ ॥srotoviśuddhīndriyasaṃprasādau laghutvamūrjo'gniranāmayatvam|| 17 ||
।prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa| ॥ १८ ॥syācchleṣmapittānilasaṃprakopaḥ sādastathā'gnergurutā pratiśyā|| 18 ||
।tandrā tathā cchardirarocakaśca vātānulomyaṃ na ca durvirikte| ॥ १९ ॥kaphāsrapittakṣayajānilotthāḥ suptyaṅgamardaklamavepanādyāḥ|| 19 ||
।nidrābalābhāvatamaḥpraveśāḥ sonmādahikkāśca virecite'ti| ॥ २० ॥saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā|| 20 ||
।tailāktagātrāya tato nirūhaṃ dadyāttryahānnātibubhukṣitāya| ॥ २१ ॥pratyāgate dhanvarasena bhojyaḥ samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārham|| 21 ||
।narastato viśyanuvāsanārho nātyāśitaḥ syādanuvāsanīyaḥ| ॥ २२ ॥śīte vasante ca divā'nuvāsyo rātrau śaradgrīṣmaghanāgameṣu|| 22 ||
।tāneva doṣān parirakṣatā ye snehasya pāne parikīrtitāḥ prāk| ॥ २३ ॥pratyāgate cāpyanuvāsanīye divā pradeyaṃ vyuṣitāya bhojyam|| 23 ||
।sāyaṃ ca bhojyaṃ parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā| ॥ २४ ॥tryahe tryahe vā'pyatha pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ ca|| 24 ||
।ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca tu sapta vā'pi| ॥ २५ ॥vāte navaikādaśa vā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt|| 25 ||
।naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| ॥ २६ ॥śuddho nirūheṇa virecanaṃ ca taddhyasya śūnyaṃ vikaseccharīram|| 26 ||
।bastirvayaḥsthāpayitā sukhāyurbalāgnimedhāsvaravarṇakṛcca| ॥ २७ ॥sarvārthakārī śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca|| 27 ||
।viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī dārḍhyāvahaḥ śukrabalapradaśca| ॥ २८ ॥viśvaksthitaṃ doṣacayaṃ nirasya sarvān vikārān śamayennirūhaḥ|| 28 ||
।dehe nirūheṇa viśuddhamārge saṃsnehanaṃ varṇabalapradaṃ ca| ॥ २९ ॥na tailadānāt paramasti kiñciddravyaṃ viśeṣeṇa samīraṇārte|| 29 ||
।snehena raukṣyaṃ laghutāṃ gurutvādauṣṇyācca śaityaṃ pavanasya hatvā| ॥ ३० ॥tailaṃ dadātyāśu manaḥprasādaṃ vīryaṃ balaṃ varṇamathāgnipuṣṭim|| 30 ||
।mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syānnīlacchadaḥ komalapallavāgryaḥ| ॥ ३१ ॥kāle mahān puṣpaphalapradaśca tathā naraḥ syādanuvāsanena|| 31 ||
।stabdhāśca ye saṅkucitāśca ye'pi ye paṅgavo ye'pi ca bhagnarugṇāḥ| ॥ ३२ ॥yeṣāṃ ca śākhāsu caranti vātāḥ śasto viśeṣeṇa hi teṣu bastiḥ|| 32 ||
।ādhmāpane vigrathite purīṣe śūle ca bhaktānabhinandane ca| ॥ ३३ ॥evaṃprakārāśca bhavanti kukṣau ye cāmayāsteṣu ca bstiriṣṭaḥ|| 33 ||
।yāśca striyo vātakṛtopasargā garbhaṃ na nṛhṇanti nṛbhiḥ sametāḥ| ॥ ३४ ॥kṣīṇendriyā ye ca narāḥ kṛśāśca bastiḥ praśastaḥ paraṃ ca teṣu|| 34 ||
।uṣṇābhibhūteṣu vadanti śītāñchītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān| ॥ ३५ ॥tatpratyanīkauṣadhasaṃprayuktān sarvatra bastīn pravibhajya yuñjyāt|| 35 ||
।na bṛṃhaṇīyān vidadhīta bastīn viśodhanīyeṣu gadeṣu vaidyaḥ| ॥ ३६ ॥kuṣṭhapramehādiṣu medureṣu nareṣu ye cāpi viśodhanīyāḥ|| 36 ||
।kṣīṇakṣatānāṃ na viśodhanīyānna śoṣiṇāṃ no bhṛśadurbalānām| ॥ ३७ ॥na mūrcchitānāṃ na viśodhitānāṃ yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuḥ|| 37 ||
।śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ॥ ३८ ॥ye santi teṣāṃ na hi kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti|| 38 ||
।viṇmūtrapittādimalāśayānāṃ vikṣepasṃghātakaraḥ sa yasmāt| ॥ ३९ ॥tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbastiṃ vinā bheṣajamasti kiñcit|| 39 ||
।tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke| ॥ ४० ॥nābhipradeśaṃ kaṭipārśvakukṣiṃ gatvā śakṛddoṣacayaṃ viloḍya|| 40 ||
।saṃsnehya kāyaṃ sapurīṣadoṣaḥ samyak sukhenaiti ca yaḥ sa bastiḥ| ॥ ४१ ॥prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛddhyāśayalāghavāni|| 41 ||
।rogopaśāntiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca tat syāt sunirūḍhaliṅgam| ॥ ४२ ॥syādrukchirohṛdgudabastiliṅge śophaḥ pratiśyāyavikartike ca|| 42 ||
।hṛllāsikā mārutamūtrasaṅgaḥ śvāso na samyak ca nirūhite syuḥ| ॥ ४३ ॥liṅgaṃ yadevātivirecitasya bhavettadevātinirūhitasya|| 43 ||
।pratyetyasaktaṃ saśakṛcca tailaṃ raktādibuddhīndriyasaṃprasādaḥ| ॥ ४४ ॥svapnānuvṛttirlaghutā balaṃ ca sṛṣṭāśca vegāḥ svanuvāsite syuḥ|| 44 ||
।adhaḥśarīrodarabāhupṛṣṭhapārśveṣu rugrūkṣakharaṃ ca gātram| ॥ ४५ ॥grahaśca viṇmūtrasamīraṇānāmasamyagetānyanuvāsitasya|| 45 ||
।hṛllāsamohaklamasādamūrcchā vikartikā cātyanuvāsitasya| ॥ ४६ ॥yasyeha yāmānanuvartate trīn sneho naraḥ syāt sa viśuddhadehaḥ|| 46 ||
।āśvāgate'nyastu punarvidheyaḥ sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhan| ॥ ४७ ॥triṃśanmatāḥ karma nu bastayo hi kālastato'rdhena tataśca yogaḥ|| 47 ||
।sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ parataśca pañca| ॥ ४८ ॥kāle trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ|| 48 ||
।yoge nirūhāstraya eva deyāḥ snehāśca pañcaiva parādimadhyāḥ| ॥ ४९ ॥trīn pañca vā''huścaturo'tha ṣaṭvā vātādikānāmanuvāsanīyān|| 49 ||
।snehān pradāyāśu bhiṣagvidadhyāt srotoviśuddhyarthamato nirūhān| ॥ ५० ॥niśuddhadehasya tataḥ krameṇa snigdhaṃ talasveditamuttamāṅgam|| 50 ||
।virecayettrirdvirathaikaśo vā balaṃ samīkṣya trividhaṃ malānām| ॥ ५१ ॥uraḥśirolāghavamindriyācchyaṃ srotoviśuddhiśca bhavedviśuddhe|| 51 ||
।galopalepaḥ śiraso gurutvaṃ niṣṭhīvanaṃ cāpyatha durvirikte| ॥ ५२ ॥śirokṣiśaṅkhaśravaṇārtitodāvatyarthaśuddhe timiraṃ ca paśyet|| 52 ||
।syāttarpaṇaṃ tatra mṛdu dravaṃ ca snigdhasya tīkṣṇaṃ tu punarna yoge| ॥ ५३ ॥ityāturasvasthasukhaḥ prayogo balāyuṣorvṛddhikṛdāmayaghnaḥ|| 53 ||
।kālastu bastyādiṣu yāti yāvāṃstāvān bhaveddviḥ parihārakālaḥ| ॥ ५४ ॥atyāsanasthānavacāṃsi yānaṃ svapnaṃ divā maithunavegarodhān|| 54 ||
।śītopacārātapaśokaroṣāṃstyajedakālāhitabhojanaṃ ca| ॥ ५५ ॥baddhe praṇīte viṣamaṃ ca netre mārge tathā'rśaḥkaphaviḍvibaddhe|| 55 ||
।na yāti bastirna sukhaṃ nireti doṣāvṛto'lpo yadi vā'lpavīryaḥ| ॥ ५६ ॥prāpte tu varconilamūtravege vāte'tivṛddhe'lpabale gude vā|| 56 ||
।atyuṣṇatīkṣṇaśca mṛdau ca koṣṭhe praṇītamātraḥ punareti bastiḥ| ॥ ५७ ॥medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn karoti|| 57 ||
।snehaṃ tu yuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān| ॥ ५८ ॥rogāstathā'nye'pyavitarkyamāṇāḥ paraspareṇāvagṛhītamārgāḥ|| 58 ||
।saṃdūṣitā dhātubhireva cānyaiḥ svairbheṣajairnopaśamaṃ vrajanti| ॥ ५९ ॥sarvaṃ ca rogapraśamāya karma hīnātimātraṃ viparītakālam|| 59 ||
।mithyopacārācca na taṃ vikāraṃ śāntiṃ nayet pathyamapi prayuktam| -tatra ślokaḥ- ॥ ६० ॥praśnānimān dvādaśa pañcakarmāṇyuddiśya siddhāviha kalpanāyām|| 60 ||
।prajāhitārhtaṃ bhagavān mahārthān samyagjagādarṣivaro'triputraḥ|
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||