Bharat Samhita

Chapter 30

अर्थेदशमहामूलीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 86-89)

तत्र श्लोकाःअर्थे दशमहामूलाः संज्ञा चासां यथा कृता ।अयनान्ताः षडग्र्याश्च रूपं वेदविदां च यत् ॥

verse 86 →

सप्तकश्चाष्टकश्चैव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः ।यथा वाच्यं यदर्थं च षड्विधाश्चैकदेशिकाः ॥

verse 87 →

अर्थेदशमहामूले सर्वमेतत् प्रकाशितम् ।संग्रहश्चायमध्यायस्तन्त्रस्यास्यैव केवालः ॥

verse 88 →

यथा सुमनसां सूत्रं संग्रहार्थं विधीयते ।संग्रहार्थं तथा ऽर्थानामृषिणा संग्रहः कृतः ॥

verse 89 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 30/1

॥ १ ॥athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 30/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 30/3

।arthe daśa mahāmūlāḥ samāsaktā mahāphalāḥ | ॥ ३ ॥mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ || 3 ||

Ca. Sū. 30/4

।ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam | ॥ ४ ॥ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam || 4 ||

Ca. Sū. 30/5

।pratiṣṭhārthaṃ hi bhāvānāmeṣāṃ hṛdayamiṣyate | ॥ ५ ॥gopānasīnāmāgārakarṇikevārthacintakaiḥ || 5 ||

Ca. Sū. 30/6

।tasyopaghātānmūrcchāyaṃ bhedānmaraṇamṛcchati | ॥ ६ ॥yadhi tat sparśavijñānaṃ dhāri tattatra saṃśritam || 6 ||

Ca. Sū. 30/7

।tat parasyaujasaḥ sthānā tatra caitanyasaṃgrahaḥ | ॥ ७ ॥hṛdayaṃ mahadarthaśca tasmāduktaṃ cikitsakaiḥ || 7 ||

Ca. Sū. 30/8

।tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa | ॥ ८ ॥ojovahāḥ śarīre'smin vidhamyante samantataḥ || 8 ||

Ca. Sū. 30/9

।yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinah | ॥ ९ ॥yadṛte sarvabhūtānāṃ jīvitaṃ nāvatiṣṭhate || 9 ||

Ca. Sū. 30/10

।yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ | ॥ १० ॥saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat purā || 10 ||

Ca. Sū. 30/11

।yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam | ॥ ११ ॥yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ || 11 ||

Ca. Sū. 30/12

(।। ।tatphalā bahudhā vā tāḥ phalantīva (ā|ti| mahāphalāḥ | ॥ १२ ॥dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṃsi saraṇātsirāḥ || 12 ||

Ca. Sū. 30/13

।tanmahat tā mahāmūlāstaccaujaḥ parirakṣatāḥ | ॥ १३ ॥parihāryā viśeṣeṇa manaso duḥkhahetavaḥ || 13 ||

Ca. Sū. 30/14

।hṛdyaṃ yat syādyadaujasyaṃ srotasāṃ yat prasādanam | ॥ १४ ॥tattat sevyaṃ prayatnena praśamo jñānameva ca || 14 ||

Ca. Sū. 30/15

।atha khalvekaṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭamamekaṃ balavardhanānāmekaṃ bṛṃhaṇānāmekaṃ nandanānāmekaṃ harṣaṇānāmekamayanānāmiti | ॥ १५ ॥tatrāhiṃsā prāṇināṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣtatamaṃ vīryaṃ balavardhanānāṃ vidyā bṛṃhaṇānām indriyajayo nandanānām tattvāvabodho harṣaṇānāṃ brahmacaryamayanānāmiti evamāyurvedavido manyante || 15 ||

Ca. Sū. 30/16

।tatrāyurvedavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṃ pṛthaktvena vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ | ॥ १६ ॥tatrāha kathaṃ tantrādīni vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti || 16 ||

Ca. Sū. 30/17

॥ १७ ॥atrocyate tantramārṣaṃ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṃ vākyaśo bhavatyuktam || 17 ||

Ca. Sū. 30/18

॥ १८ ॥buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṃ vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānām vākyārthaśo bhavatyuktam || 18 ||

Ca. Sū. 30/19

॥ १९ ॥tantraniyatānāmarthadurgāṇāṃ punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśo bhvatyuktam || 19 ||

Ca. Sū. 30/20

॥ २० ॥tatra cet praṣṭāraḥ syuḥ caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāṃ kaṃ vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ kimāyuḥ kasmādāyurvedaḥ kimarthamāyurvedaḥ śāśvato'śāśvato vā kati kāni cāsyāṅgāni kaiścāyamadhyetavyaḥ kimarthaṃ ca iti || 20 ||

Ca. Sū. 30/21

॥ २१ ॥tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṃ caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāmātmano'tharvavede bhaktirādeśyā vedo hyātharvaṇo dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate || 21 ||

Ca. Sū. 30/22

॥ २२ ॥vedaṃ copadiśyāyurvācyaṃ tatrāyuścetanānuvṛttirjīvitamanubandho dhāri cetyeko'rthaḥ || 22 ||

Ca. Sū. 30/23

।tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ kathamiti cet ucyate svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇātaśca yatścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayatyato'pyāyurvedaḥ | tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kevalenopadekṣyante tantreṇa

Ca. Sū. 30/24

।tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca | ; ; ॥ २४ ॥tatra śārīramānasābhyām rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate; asukhamato viparyayeṇa; hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ parasvāduparatasya satyavādiṇaḥ śamaparasya parīkṣyakāriṇo'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatamupasevamānasya pūjārhasaṃpūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgarosṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitamāyurucyate ahitamato viparyayeṇa || 24 ||

Ca. Sū. 30/25

॥ २५ ॥pramāṇamāyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇairupalabhyate'nimittaiḥ ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāttripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṃvatsarādvā svabhāvāmāpatsyata iti tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇamanityatā nirodha ityeko'rthaḥ ityāyuṣaḥ pramāṇam ato viparītamapramāṇamariṣṭādhikāre dehaprakṛtilakṣaṇamadhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede || 25 ||

Ca. Sū. 30/26

॥ २६ ॥prayojanaṃ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇamāyurasya vikārapraśamanaṃ ca || 26 ||

Ca. Sū. 30/27

।so'yamāyurvedaḥ śāśvato nirviśyate anāditvāt svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāt bhāvasvabhāvanityatvācca | ।na hi nābhūt kadācidāyuṣaḥ santāno buddhisantāno vā śāśvataścāyuṣo veditā anādi ca sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇamaparāparayogāt | ।eṣa cārthsaṃgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti | ।gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ dravyāṇām sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānairugurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāṃ evamevetareṣāmiti eṣā bhāvasvabhāvo nityaḥ svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ pṛthivyādīnāṃ santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ | ।na hyāyurvedasyābhūtvotpattirupalabhyate anyatrāvabodhopadeśābhyām etadvai dvayamadhikṛtyotpattimupadiśantyeke | ।svābhāvikaṃ cāsya lakṣaṇamakṛtakaṃ yaduktamihādye'dhyāye ca yathā agnerauṣṇyam apāṃ dravatvam | ॥ २७ ॥bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānairugurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti || 27 ||

Ca. Sū. 30/28

॥ २८ ॥tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau tadyathā kāyacikitsā śālākyaṃ śalyāpahartṛkaṃ viṣagaravairodhikapraśamanaṃ bhūtavidyā kaumārabhṛtyakaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇamiti || 28 ||

Ca. Sū. 30/29

।sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ | ।tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ ārakṣārthaṃ rājanyaiḥ vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ sarvaiḥ | ; ।tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavān bhavati yaccāyurvedoktamadhyātmamanudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā so'sya paro dharmaḥ yā punarīśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśāt susvopahāranimittā bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṃ ca yā ca svaparigṛhītānām prāṇināmāturyādārakṣā so'syārthaḥ; yat punarasya vidvadgrahaṇayaścaḥ śaraṇyatvaṃ ca yā ca saṃmānaśuśrūṣā yacceṣṭānāṃ viṣayāṇāmārogyamādhatte so'sya kāmaḥ | ॥ २९ ॥iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa || 29 ||

Ca. Sū. 30/30

॥ ३० ॥atha bhiṣagādita egva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣtāvidhaṃ bhavati tantraṃ tantrārthān sthānām sthānārthān adhyāyam adhyāyārthān praśnaṃ praśnārthāśceti pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayāvaśaśceti || 30 ||

Ca. Sū. 30/31

॥ ३१ ॥tatrāyurvedaḥ śākhā vidyā sūtraṃ jñānaṃ śāstraṃ lakṣaṇaṃ tantramityanarthāntaram || 31 ||

Ca. Sū. 30/32

।tantrārthaḥ punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ | ॥sa cārthaḥ prakaraṇairuvibhāvyamāno bhūya eva śarīravṛttihetuvyādhikarmakāryakālakartṛkaraṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ tāni ca prakaraṇāni kevalenopadekṣyante tantreṇa || ।tantrasyāsyāṣṭau sthānāni tadyathā ślokanidānavimānaśārendriyacikitsatakalpasiddhisthānāni | ॥ ३२ ॥tatra triṃśadadhyāyakaṃ ślokasthānam aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthāni dvādaśakamindiryāṇāṃ triṃśakaṃ ciktisitānāṃ dvādaśake kalpasiddhisthāne bhavataḥ || 32 ||

Ca. Sū. 30/33

।tantrasyāsyāṣṭau sthānāni tadyathā ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānāni | ॥ ३३ ॥tatra triṃśadadhyāyakaṃ ślokasthānam aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni dvādaśakamindriyāṇāṃ triṃśakaṃ cikitsitānāṃ dvādaśakamindriyāṇāṃ triṃśakaṃ cikitsitānāṃ dvādaśake kalpasiddhisthāne bhavataḥ || 33 ||

Ca. Sū. 30/34

bhavati cātra ।dve triṃśake dvādaśakaṃ trayaṃ ca trīṇyaṣṭakānyeṣu samāptiruktā | ॥ ३४ ॥ślokauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasaṃjñakeṣu || 34 ||

Ca. Sū. 30/35

।sve sve sthāne yathāsvaṃ ca sthānārtha upadekṣyate | ॥ ३५ ॥saviṃśamadhyāyaśataṃ śṛṇu nāmakramāgatam || 35 ||

Ca. Sū. 30/36

।dīrghañjīvo 'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau | ॥ ३६ ॥ṣaḍvirekāśrayaśceti catuṣko bheṣajāśarayaḥ || 36 ||

Ca. Sū. 30/37

।mātrātasyāśitīyau ca navegāndhāraṇaṃ tathā | ॥ ३७ ॥indriyopakramaśceti catvāraḥ svāsthyavṛttikāḥ || 37 ||

Ca. Sū. 30/38

।khuḍḍākaśca catuṣpādo mahāṃstisraiṣaṇastathā | ॥ ३८ ॥saha vātakalākhyena vidyānnairdeśikān budhaḥ || 38 ||

Ca. Sū. 30/39

।snehanasvedanādhyāyāvubhau yaścopakalpanaḥ | ॥ ३९ ॥cikitsāprābhṛtaścaiva sarva eva prakalpanāḥ || 39 ||

Ca. Sū. 30/40

।kiyantaḥśirasīyaśca triśophāṣṭodarādikau | ॥ ४० ॥rogādhyāyo mahāṃścaiva rogādhyāyacatuṣṭayam || 40 ||

Ca. Sū. 30/41

।aṣṭauninditasaṃkhyātastathā laṅghanatarpaṇe | ॥ ४१ ॥vidhiśoṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yojanāḥ || 41 ||

Ca. Sū. 30/42

।yajjaḥpuruṣasaṃkhyāto bhadrakāpyānnapānikau | ॥ ४२ ॥vividhāśitapītīyaścātvāro 'nnaviniścayāḥ || 42 ||

Ca. Sū. 30/43

।daśaprāṇāyatanikastathā 'rthedaśamūlikaḥ | ॥ ४३ ॥dvāvetau prāṇadehārthau proktau vaidyaguṇāśrayau || 43 ||

Ca. Sū. 30/44

।auṣadhasvasthanirdeśakalpanārogayojanāḥ | ॥ ४४ ॥catuṣkāḥ ṣaṭ krameṇoktāḥ saptamaścānnapānikaḥ || 44 ||

Ca. Sū. 30/45

।dvau cāntyau saṃgrahādhyāyāviti triṃśakamarthavat | ॥ ४५ ॥ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham || 45 ||

Ca. Sū. 30/46

।catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne 'smin saṃgrahaḥ kṛtaḥ | ॥ ४६ ॥ślokārthaḥ saṃgrahārthaśca ślokasthānamataḥ smṛtam || 46 ||

Ca. Sū. 30/47

।jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ | ॥ ४७ ॥śloṣonmādanidāne ca syādapasmāriṇāṃ ca yat || 47 ||

Ca. Sū. 30/48

।ityadhyāyāṣṭakamidaṃ nidānasthānamucyate | ॥ ४८ ॥raseṣu trividhe kukṣau dhvaṃse janapadasya ca || 48 ||

Ca. Sū. 30/49

।trividhe rogavijñāne srotaḥsvapi ca vartane | ॥ ४९ ॥rogānīke vyādhirūpe rogāṇāṃ ca bhiṣagjite || 49 ||

Ca. Sū. 30/50

।aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā | ॥ ५० ॥katidhāpuruṣīyaṃ ca gotreṇātulyameva ca || 50 ||

Ca. Sū. 30/51

।khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyate | ॥ ५१ ॥puruṣasy aśarīrasya vicayau dvau viniścitau || 51 ||

Ca. Sū. 30/52

।śarīrasāmkhyā sūtraṃ ca jāteraṣṭamamucyate | ॥ ५२ ॥ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā || 52 ||

Ca. Sū. 30/53

।varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastṛtīyaḥ parimarśanaḥ | ॥ ५३ ॥caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ || 53 ||

Ca. Sū. 30/54

।katamāniśarīrīyaḥ pannarūpo 'pyavākśirāḥ | ॥ ५४ ॥yasyaśyāvanimittaśca sadyomaraṇa eva ca || 54 ||

Ca. Sū. 30/55

।aṇujyotiriti khyātastathā gomayacūrṇavān | ॥ ५५ ॥dvādaśādhyāyakaṃ sthānamindriyāṇāmiti smṛtam || 55 ||

Ca. Sū. 30/56

।abhayāmalakīyaṃ ca prāṇakāmīyameva ca | ॥ ५६ ॥karapracitakaṃ vedasamutthānaṃ rasāyanam || 56 ||

Ca. Sū. 30/57

।sāmyogaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṃ tathā | ॥ ५७ ॥māṣaparṇabhṛtīyaṃ ca pumāñjātabalādikam || 57 ||

Ca. Sū. 30/58

।cātuṣkadvāyamapyetadadhyāyadvayamucyate | ॥ ५८ ॥rasāyanamiti jñeyaṃ vājīkaraṇameva ca || 58 ||

Ca. Sū. 30/59

।jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ | ॥ ५९ ॥śoṣonmāde 'pyapasmāre kṣataśothodarārśasām || 59 ||

Ca. Sū. 30/60

।grahaṇīpāṇḍurogāṇāṃ śvāsakāsātisāriṇām | ॥ ६० ॥chardivīsarpatṛṣṇānāṃ viṣamadhayvikārayoḥ || 60 ||

Ca. Sū. 30/61

।dvivraṇīyaṃ trimarmīyamūrustambhikameva ca | ॥ ६१ ॥vātaroge vātarakte yonivyāpatsu caiva yat || 61 ||

Ca. Sū. 30/62

।triṃśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān pracakṣmahe | ॥ ६२ ॥phalajīmūtakekṣvākukalpo dhāmārgavasya ca || 62 ||

Ca. Sū. 30/63

।pañcamo vatsakasyoktaḥ ṣaṣṭhaśca kṛtavedhane | ॥ ६३ ॥śyāmātrivṛtayoḥ kalpastathaiva caturaṅgule || 63 ||

Ca. Sū. 30/64

।tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca | ॥ ६४ ॥dantīdravantyoḥ kalpaśca dvādaśo 'yaṃ samāpyate || 64 ||

Ca. Sū. 30/65

।kalpanā pañcakarmākhyā bastimūtrī tathaiva ca | ॥ ६५ ॥snehavyāpadikī siddhirnetravyāpadikī tathā || 65 ||

Ca. Sū. 30/66

।siddhiḥ śodhanayoścaiva bastisiddhistathaiva ca | ॥ ६६ ॥prāsṛtī marmasaṃkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā || 66 ||

Ca. Sū. 30/67

।phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścottarasaṃjñitā | ॥ ६७ ॥siddhayo dvādaśaivaitāstantraṃ cāsu samāpyate || 67 ||

Ca. Sū. 30/68

।sve sve sthāne tathā 'dhyāye cādhyāyārthaḥ pravakṣyate | ॥ ६८ ॥taṃ brūyāt sarvataḥ sarvaṃ yathāsvaṃ hyarthasaṃgrahāt || 68 ||

Ca. Sū. 30/69

।pṛcchā tantrādyathāmnāyaṃ vidhinā praśna ucyate | ॥ ६९ ॥praśnārtho yuktimāṃstasya tantreṇaivārthaniścayaḥ || 69 ||

Ca. Sū. 30/70

।niruktaṃ tantraṇāttantraṃ sthānamrthapratiṣṭhayā | ॥ ७० ॥adhikṛtyārthamadhyāyanāmasaṃjñā pratiṣṭhitā || 70 ||

Ca. Sū. 30/71

।iti sarvaṃ yathāpraśanamaṣṭakaṃ saṃprakāśitam | ॥ ७१ ॥kārtsnyena coktastantrasya saṃgrahaḥ suviniścitaḥ || 71 ||

Ca. Sū. 30/72

।santi pāllavikotpātāḥ saṃkṣobhaṃ janayanti ye | ॥ ७२ ॥vartakānāmivotpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ || 72 ||

Ca. Sū. 30/73

।tasmāttān pūrvasaṃjalpe sarvatrāṣṭakamādiśet | ॥ ७३ ॥parāvaraparīkṣārthaṃ tatra śāstravidāṃ balam || 73 ||

Ca. Sū. 30/74

।śabdamātreṇa tantrasya kevalasyaikadeśikāḥ | ॥ ७४ ॥bhramantyalpabalāstantre jyāśabdenenva vartakāḥ || 74 ||

Ca. Sū. 30/75

।paśuḥ paśūnāṃ daurbalyāt kaścinmadhye vṛkāyate | ॥ ७५ ॥sa satyaṃ vṛkamāsādya prakṛtiṃ bhajate paśuḥ || 75 ||

Ca. Sū. 30/76

।tadvadajño 'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ | ॥ ७६ ॥sthāpayatyāptamātmānamāptaṃ tvāsādya bhidyate || 76 ||

Ca. Sū. 30/77

।babhrurrgūḍhaṃ ivorṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ | ॥ ७७ ॥kiṃ vai vakṣyati sāmjalpe kuṇḍabhedī jaḍo yathā || 77 ||

Ca. Sū. 30/78

।sadvṛttairna vigṛhṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi | ॥ ७८ ॥hanyāt praśnāṣṭakenādāvitarāṃstvāptamāninaḥ || 78 ||

Ca. Sū. 30/79

।dambhino mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ | ॥ ७९ ॥prāyaḥ prāyeṇa sumukhāḥ santo yuktālpabhāṣiṇaḥ || 79 ||

Ca. Sū. 30/80

।tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ | ॥ ८० ॥svalpādhārājñamukharānmarṣayenna vivādinaḥ || 80 ||

Ca. Sū. 30/81

।paro bhūteṣvanukrośastattvajñānaparā dayā | ॥ ८१ ॥yeṣāṃ teṣāmasadvādanigrahe niratā matiḥ || 81 ||

Ca. Sū. 30/82

।asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ | ॥ ८२ ॥bhavantyanāptāḥ sve tantre prāyaḥ paravikalthakāḥ || 82 ||

Ca. Sū. 30/83

।tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān | ॥ ८३ ॥praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sevyā bhiṣaktamāḥ || 83 ||

Ca. Sū. 30/84

।samagraṃ duḥkhamāyattamavijñāne dvayāśrayam | ॥ ८४ ॥sukhaṃ samagraṃ vijñāne vimale ca pratiṣṭhitam || 84 ||

Ca. Sū. 30/85

।idamevamudārārthamajñānāṃ na prakāśakam | ॥ ८५ ॥śāstraṃ dṛṣṭipraṇaṣṭānāṃ yathaivādityamaṇḍalam || 85 ||

Ca. Sū. 30/86

tatra ślokāḥ ।arthe daśamahāmūlāḥ saṃjñā cāsāṃ yathā kṛtā | ॥ ८६ ॥ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṃ vedavidāṃ ca yat || 86 ||

Ca. Sū. 30/87

।saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ | ॥ ८७ ॥yathā vācyaṃ yadarthaṃ ca ṣaḍvidhāścaikadeśikāḥ || 87 ||

Ca. Sū. 30/88

।arthedaśamahāmūle sarvametat prakāśitam | ॥ ८८ ॥saṃgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kevālaḥ || 88 ||

Ca. Sū. 30/89

।yathā sumanasāṃ sūtraṃ saṃgrahārthaṃ vidhīyate | ऽर्थानामृषिणा ॥ ८९ ॥saṃgrahārthaṃ tathā 'rthānāmṛṣiṇā saṃgrahaḥ kṛtaḥ || 89 ||

Ca. Sū. 30

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'rthedaśamahāmūlīyo nāma triṃśo'dhyāyaḥ ||

Ca. Sū. 30

।agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte |