सद्योमरणीयमिन्द्रियम्

अथातः सद्योमरणीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥

सद्यस्तितिक्षतः प्राणां(अनुनासिक)ल्लक्षणानि पृथक् पृथक्।अग्निवेश! प्रवक्ष्यामि संस्पृष्टो यैर्न जीवति॥ ३ ॥

वाताष्ठीला सुसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि।तृष्णयाऽभिपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ ४ ॥

पिण्डिके शिथिलीकृत्य जिह्मीकृत्य च नासिकाम्।वायुः शरीरे विचरन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ ५ ॥

भ्रुवौ यस्य च्युते स्थानादन्तर्दाहश्च दारुणः।तस्य हिक्काकरो रोगः सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ ६ ॥

क्षीणशोणितमांसस्य वायुरूर्ध्वगतिश्चरन्।उभे मन्ये समे यस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ ७ ॥

अन्तरेण गुदं गच्छन् नाभिं च सहसाऽनिलः।कृशस्य वंक्षणौ गृह्णन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ ८ ॥

वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः।स्तिमितस्यायताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ ९ ॥

हृदयं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली।दुर्बलस्य विशेषेण सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ १० ॥

वंक्षणं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली।श्वासं संजनयञ्जन्तोः सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ ११ ॥

नाभिं मूत्रं बस्तिशीर्षं पुरीषं चापि मारुतः।प्रच्छिन्नं जनयञ्छूलं सद्यो मुष्णाति जीवितम्॥ १२ ॥

भिद्येते वंक्षणौ यस्य वातशूलैः समन्ततः।भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः॥ १३ ॥

आप्लुतं मारुतेनेह शरीरं यस्य केवलम्।भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्॥ १४ ॥

शरीरं शोफितं यस्य वाताशोफेन देहिनः।भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्॥ १५ ॥

आमाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका।भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः॥ १६ ॥

पक्वाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका।तृष्णा गुदग्रहश्चोग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम्॥ १७ ॥

पक्वाशयमधिष्ठायं हत्वा संज्ञां च मारुतः।कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा सद्यो हरति जीवितम्॥ १८ ॥

दन्ताः कर्दमदिग्धाभा मुखं चूर्णकसन्निभम्।सिप्रायन्ते च गात्राणि लिङ्गं सद्यो मरिष्यतः॥ १९ ॥

तृष्णाश्वासशिरोरोगमोहदैर्बल्यकूजनैः।स्पृष्टः प्राणाञ्जहात्याशु शकृद्भेदेन चातुरः॥ २० ॥

तत्र श्लोकः-एतानि खलु लिङ्गानि यः सम्यगवबुध्यते।स जीवितं च मर्त्यानां मरणं चावबुध्यते॥ २१ ॥

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने सद्योमरणीयमिन्द्रियं नाम दशमोऽध्यायः॥१०॥