Bharat Samhita

Quarter 2

प्राणकामीयः पादः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 23)

तत्र श्लोकः-रसायनानां संयोगाः सिद्धा भूतहितैषिणा।निर्दिष्टाः प्राणकामीये सप्तत्रिंशन्महर्षिणा॥

verse 23 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 1.2/1

॥ १ ॥athātaḥ prāṇakāmīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 1.2/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 1.2/3

।prāṇakāmaḥ śuśrūṣadhvamidamucyamānamamṛtamivāparamaditisutahitakaramacintyādbhutaprabhāvamāyuṣyamārogyakaraṃ vayasaḥ sthāpanaṃ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharamanilakaphapittasāmyakaraṃ sthairyakaramabaddhamāṃsaharamantaragnisandhukṣaṇaṃ pramāvarṇasvarottamakaraṃ rasāyanavidhānam| , , , , , ।anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvamāpurnārīṇāṃ ceṣṭatamā babhūvuḥ, sthirasamasuvibhaktamāṃsāḥ, susaṃhatasthiraśarīrāḥ, suprasannabalavarṇendriyāḥ, sarvatrāpratihataparākramāḥ, kleśasahāśca| ; , , , , , , ; , , , , ।sarve śarīradoṣā bhavanti grāmyāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāraśuṣkaśākamāṃsatilapalalapiṣṭānnabhojināṃ virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṃ klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṃ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmasaṃkṣobhitaśarīrāṇāṃ bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām; atonimittaṃ hi śithilībhavanti māṃsāni, vimucyante sandhayaḥ, vidahyate raktaṃ, viṣyandate cānalpaṃ medaḥ, na sandhīyate'sthiṣu majjā, śukraṃ na pravartate, kṣayamupaityojaḥ; sa evaṃbhūto glāyati, sīdati, nidrātandrālasyasamanvito nirutsāhaḥ śvasiti, asamarthaśceṣṭānāṃ śārīramānasīnāṃ, naṣṭasmṛtibuddhicchāyo rogāṇāmadhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti| -॥ ३ ॥tasmādetān doṣānavekṣamāṇaḥ sarvān yathoktānahitānapāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasurātreya uvāca-|| 3 ||

Ca. Ci. 1.2/4

, , ; ; , ।āmalakānāṃ subhūmijānāṃ kālajānāmanupahatagandhavarṇarasānāmāpūrṇarasapramāṇavīryāṇāṃ svarasena punarnavākalkapādasaṃprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam, ataḥ paraṃ vidārīsvarasena jīvantīkalkasaṃprayuktena, ataḥ paraṃ caturguṇena payasā balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṃyuktena; anena krameṇaikaikaṃ śatapākaṃ sahasrapākaṃ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasaṃprayuktaṃ sauvarṇe rājate mārtike vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet; tadyathoktena vidhinā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayojayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| , , , , ॥ ४ ॥asya prayogādvarṣaśataṃ vayo'jaraṃ tiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, apratihatagatiḥ strīṣu, apatyavān bhavatīti|| 4 ||

Ca. Ci. 1.2/5

-bhavataścātra- ।bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ sthirendriyaṃ cātibalendriyaṃ ca| ॥ ५ ॥adhṛṣyamanyairatikāntarūpaṃ praśastipūjāsukhacittabhāk ca|| 5 ||

Ca. Ci. 1.2/6

।balaṃ mahadvarṇaviśuddhiragryā svaro ghanaughastanitānukārī| ॥bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ narasya||(।)(ityāmalakaghṛtam|)

Ca. Ci. 1.2/7

, ।āmalakasahasraṃ pippalīsahasrasaṃprayuktaṃ palāśataruṇakṣārodakottaraṃ tiṣṭhet, tadanugatakṣārodakamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇīkṛtaṃ caturguṇābhyāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃnīya śarkarācūrṇacaturbhāgasaṃprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ ṣaṇmāsān sthāpayedantarbhūmeḥ| , , ।tasyottarakālamagnibalasamāṃ mātrāṃ khādet, paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ, sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ| ॥asya prayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||(।)(ityāmalakāvalehaḥ|)

Ca. Ci. 1.2/8

; ; ॥āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasaparipītaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ dvābhyāmekīkṛtamaṣṭabhāgapippalīkaṃ śarkarācūrṇacaturbhāgasaṃprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt; tadvarṣānte sātmyapathyāśī prayojayet; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||(।)(ityāmalakacūrṇam|)

Ca. Ci. 1.2/9

॥viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyardhāḍhakaṃ sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāviti sarvaṃ samānaṃ pūrveṇa yāvadāśīḥ||( ।)(iti viḍaṅgāvalehaḥ|)

Ca. Ci. 1.2/10

, , ; ॥yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet, tāni susvinnaśītānyuddhṛtakulakānyāpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmadhyardhena cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṃ dvābhyāmāḍhakābhyāṃ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṃyojya śucau dṛḍhe ghṛtabhānite kumbhe sthāpayedekaviṃśatirātram, ata ūrdhvaṃ prayogaḥ; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||(।)(ityāmalakāvaleho'paraḥ|)

Ca. Ci. 1.2/11

, , , , ।dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakuṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe yathartusukhapavanasalilādityasevite jātānyanupahatānyanadhyārūḍhānyabālānyajīrṇānyadhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇānyasaṃjātānyaparṇāni tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn cale sumuhūrte nāgabalāmūlānyuddharet, teṣāṃ suprakṣālitānāṃ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ prayojayet, cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā, madhusarpirbhyāṃ vā saṃyojya bhakṣayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| ॥saṃvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa|| ( ।)gaṅgādharas tu (iti nāgabalārasāyanam|)

Ca. Ci. 1.2/12

।balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayo daśa nāgabalayā vyākhyātāḥ| ॥ १२ ॥svarasānāmalābhe tvayaṃ svarasavidhiḥ-cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ mṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam|| 12 ||

Ca. Ci. 1.2/13

, ।bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṃgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet, tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktumārabheta śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ| , ।pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet, teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pūtaṃ sapayaskaṃ pibet sarpiṣā'ntarmukhamabhyajya| , ।tānyekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakānyātriṃśataḥ prayojyāni, nātaḥ paramutkarṣaḥ| ।prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ| , ।jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanamupacāraḥ, prayogānte ca dvistāvat payasaivopacāraḥ| ॥tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||( ।)(iti bhallātakakṣīram|)

Ca. Ci. 1.2/14

; , ; ॥bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyopari kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṃ gomayāgnibhirupasvedayet; teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyeta, tamaṣṭabhāgamadhusaṃprayuktaṃ dviguṇaghṛtamadyāt; tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samanaṃ pūrveṇa||( ।)(iti bhallātakakṣaudram|)

Ca. Ci. 1.2/15

॥bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṃ kuryāditi samānaṃ pūrveṇa||( ।)(iti bhallātakatailam|)

Ca. Ci. 1.2/16

, , , , , , , , , , ॥bhallātakasarpiḥ, bhallātakakṣīraṃ, bhallātakakṣaudraṃ, guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣaḥ, bhallātakatailaṃ, bhallātakapalalaṃ, bhallātakasaktavaḥ, bhallātakalavaṇaṃ, bhallātakatarpaṇam, iti bhallātakavidhānamuktaṃ bhavati|| ‘ , , , ।yogīndranāthasenas tu ‘evaṃ guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣo, bhallātakasarpiḥ, bhallātakapalalaṃ' ity ādi pāṭhaṃ paṭhati|

Ca. Ci. 1.2/17

-bhavanti cātra- ।bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| ॥ १७ ॥bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi|| 17 ||

Ca. Ci. 1.2/18

।ete daśavidhāstveṣāṃ prayogāḥ parikīrtitāḥ| ॥ १८ ॥rogaprakṛtisātmyajñastān prayogān prakalpayet|| 18 ||

Ca. Ci. 1.2/19

।kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| ॥yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghraṃ medhāgnivardhanam||( ।)(iti bhallātakavidhiḥ|)

Ca. Ci. 1.2/20

।prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ| ॥ २० ॥rasāyanaiḥ śivairetairbabhūvuramitāyuṣaḥ|| 20 ||

Ca. Ci. 1.2/21

।brāhmaṃ tapo brāhmacaryamadhyātmadhyānameva ca| ॥ २१ ॥dīrghāyuṣo yathākāmaṃ saṃbhṛtya tridivaṃ gatāḥ|| 21 ||

Ca. Ci. 1.2/22

।tasmādāyuḥprakarṣārthaṃ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ| ॥ २२ ॥rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivatsusamāhitaiḥ|| 22 ||

Ca. Ci. 1.2/23

-tatra ślokaḥ- ।rasāyanānāṃ saṃyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā| ॥ २३ ॥nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīye saptatriṃśanmaharṣiṇā|| 23 ||

Ca. Ci. 1.2

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||