Bharat Samhita

Quarter 3

करप्रचितीयः पादः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 66)

तत्र श्लोकः-करप्रचितिके पादे दश षट् च महर्षिणा।रसायनानां सिद्धानां संयोगाः समुदाहृताः॥

verse 66 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 1.3/1

॥ १ ॥athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 1.3/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 1.3/3

, , , , , ॥ ३ ॥karapracitānāṃ yathoktaguṇānāmāmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānāmāḍhakamekaṃ grāhayet, atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ stanyajananānāṃ śukajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānāmauṣadhagaṇānāṃ candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ kṛttānāmabhayābibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayet, tasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tānyāmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhirvaṃśavidalaśaratejanāgnibhirvā sādhayedyāvadapanayādrasasya, tamanupadagdhamupahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayet, suśuṣkaṃ tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭamayaḥsthālyāṃ nidhāpayet samyak, taccūrṇamayaścūrṇāṣṭabhāgasaṃprayuktaṃ madhusarpirbhyāmagnibalamabhisamīkṣya prayojayediti|| 3 ||

Ca. Ci. 1.3/4

-bhavanti cātra- ।etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo'ṅgirāḥ| ॥ ४ ॥jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ|| 4 ||

Ca. Ci. 1.3/5

।prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt|॥ ५ ॥yāvadaicchaṃstapastepustatprabhāvānmahābalāḥ|| 5 ||

Ca. Ci. 1.3/6

।idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam| ॥jarāvyādhipraśamanaṃ buddhīndriyabalapradam||( ।)(ityāmalakāyasaṃ brāhmarasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/7

।tapasā brahmacaryeṇa dhyānena praśamena ca| ॥ ७ ॥rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā|| 7 ||

Ca. Ci. 1.3/8

, ।sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ, nahi kiñcidrasāyanam| ॥ ८ ॥grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām|| 8 ||

Ca. Ci. 1.3/9

।saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vaset sadā| ॥ ९ ॥sāvitrīṃ manasā dhyāyan brahmacārī yatendriyaḥ|| 9 ||

Ca. Ci. 1.3/10

।saṃvatsarānte paupīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim| ॥ १० ॥tryahopavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam|| 10 ||

Ca. Ci. 1.3/11

।bṛhatphalāḍhyamāruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam| ॥ ११ ॥gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan brahmāmṛtāgamāt|| 11 ||

Ca. Ci. 1.3/12

।tadā hyavaśyamamṛtaṃ vasatyāmalake kṣaṇam| ॥ १२ ॥śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca|| 12 ||

Ca. Ci. 1.3/13

।bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet| ॥ १३ ॥jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ|| 13 ||

Ca. Ci. 1.3/14

।sauhityameṣāṃ gatvā tu bhavatyamarasannibhaḥ| ॥svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīrvedā vāk ca rūpiṇī||( ।)(iti kevalāmalakarasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/15

।triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lāvaṇe| ॥ १५ ॥krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra eva ca|| 15 ||

Ca. Ci. 1.3/16

।tīkṣṇāyasasya patrāṇi vahnivarṇāni sādhayet| ॥ १६ ॥caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni ca|| 16 ||

Ca. Ci. 1.3/17

।jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet| ॥ १७ ॥tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca|| 17 ||

Ca. Ci. 1.3/18

कुम्भे ।yuktāni lehavat kumbhe sthitāni ghṛtabhāvite| ॥ १८ ॥saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle tathaiva ca|| 18 ||

Ca. Ci. 1.3/19

।dadyādāloḍanaṃ māse sarvatrāloḍayan budhaḥ| ॥ १९ ॥saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā|| 19 ||

Ca. Ci. 1.3/20

।prātaḥ prātarvalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| ॥ २० ॥eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ saṃprakīrtitaḥ|| 20 ||

Ca. Ci. 1.3/21

।nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā| ॥ २१ ॥sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ|| 21 ||

Ca. Ci. 1.3/22

।dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ śrutadhārī mahādhanaḥ| समां ॥ २२ ॥bhavet samāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam|| 22 ||

Ca. Ci. 1.3/23

।anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca| ॥āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut||( ।)(iti lauhādirasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/24

।aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā| ॥ २४ ॥pippalyo lavaṇaṃ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam|| 24 ||

Ca. Ci. 1.3/25

।eṣāṃ triyavakān bhāgān hemasarpirviṣairvinā| ॥ २५ ॥dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca|| 25 ||

Ca. Ci. 1.3/26

।sarpiṣaśca palaṃ dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet| ॥ २६ ॥ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ praśasyate|| 26 ||

Ca. Ci. 1.3/27

।jarāvyādhipraśamanaṃ smṛtimedhākaraṃ param| ॥ २७ ॥āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam|| 27 ||

Ca. Ci. 1.3/28

।paramojaskaraṃ caitat siddhamaindraṃ rasāyanam| ॥ २८ ॥nainat prasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk|| 28 ||

Ca. Ci. 1.3/29

।śvitraṃ sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca| ॥medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||( ।)(ityaindraṃ rasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/30

।maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| ॥ ३० ॥raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ|| 30 ||

Ca. Ci. 1.3/31

।āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| ॥medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī||( ।)(iti medhyarasāyanāni|)

Ca. Ci. 1.3/32

।pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| ॥ ३२ ॥rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet|| 32 ||

Ca. Ci. 1.3/33

।tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| ॥ ३३ ॥pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ|| 33 ||

Ca. Ci. 1.3/34

।prayojyā madhusaṃmiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| ॥ ३४ ॥jetuṃ kāsaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ śvāsaṃ hikkāṃ galāmayān|| 34 ||

Ca. Ci. 1.3/35

।arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram| ॥vaisvaryaṃ pīnasaṃ śophaṃ gulmaṃ vātabalāsakam||( ।)(iti pippalīrasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/36

।kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam| ॥ ३६ ॥vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ|| 36 ||

Ca. Ci. 1.3/37

।jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| ॥ ३७ ॥pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam|| 37 ||

Ca. Ci. 1.3/38

, ।piṣṭāstā balibhiḥ sevyāḥ, śṛtā madhyabalairnaraiḥ| ॥ ३८ ॥cūrṇīkṛtā hasvabalairyojyā doṣāmayān prati|| 38 ||

Ca. Ci. 1.3/39

।daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ prakīrtitaḥ| ॥prayogo yastriparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ||‘ ।‘ṣaṭ ṣaṭpaipalikaḥ yogaḥ' iti yogīndranāthasenaḥ|

Ca. Ci. 1.3/40

।bṛṃhaṇaṃ svaryamāyuṣyaṃ plīhodaravināśanam| ॥vayasraḥ sthāpanaṃ medhyaṃ pippalīnāṃ rasāyanam||( ।)(iti pippalīvardhamānaṃ rasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/41

।jaraṇānte'bhayāmekāṃ prāgbhuktād dve bibhītake| ॥ ४१ ॥bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca|| 41 ||

Ca. Ci. 1.3/42

।prayojayan samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam| ॥jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'vyādhireva ca||( ।)(iti triphalārasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/43

।traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām| ॥ ४३ ॥tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam|| 43 ||

Ca. Ci. 1.3/44

।prabhūtasnehamaśanaṃ jīrṇe tatra praśasyate| ॥ajaro'ruk samābhyāsājjīveccaiva samāḥ śatam||( ।)(iti triphalārasāyanamaparam|)

Ca. Ci. 1.3/45

।madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā| ॥triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṃ rasāyanam||( ।)(iti triphalārasāyanamaparam|)

Ca. Ci. 1.3/46

।sarvalauhaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā| ॥viḍaṅgapippalībhyāṃ ca triphalā lavaṇena ca||‘ ।‘savairlohaiḥ trapusīsatāmrarūpyakṛṣṇalohaiḥ' iti yogīndranāthasena|

Ca. Ci. 1.3/47

।saṃvatsaraprayogeṇa medhāsmṛtibalapradā| ॥bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī||( ।)(iti triphalārasāyanamaparam|)

Ca. Ci. 1.3/48

।anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu| ॥ ४८ ॥nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya saṃbhavaḥ|| 48 ||

Ca. Ci. 1.3/49

।hemnaśca rajatāttāmrādvarāt kṛṣṇāyasādapi| ॥ ४९ ॥rasāyanaṃ tadvidhibhistadvṛṣyaṃ tacca roganut|| 49 ||

Ca. Ci. 1.3/50

।vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistat subhāvitam| ॥ ५० ॥vīryotkarṣaṃ paraṃ yāti sarvairekaikaśo'pi vā|| 50 ||

Ca. Ci. 1.3/51

।prakṣiptoddhṛtamapyenat punastat prakṣipedrase| ॥koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā||‘ ।‘śitlājatu koṣṇe vātaharādikvāthe prakṣipya athainaṃ raudre śoṣayet| ।pītatatkvāthamuddhṛtaṃ punarapi tad rase kvāthe prakṣipet| () ।anena vidhinā saptāhaṃ (saptavārān) tasya bhāvanā' iti gaṅgādharaḥ|

Ca. Ci. 1.3/52

।pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha| पीतं ॥ ५२ ॥tat pītaṃ payasā dadyāddīrghamāyuḥ sukhānvitam|| 52 ||

Ca. Ci. 1.3/53

करं ।jarāvyādhipraśamanaṃ dehadārḍhya karaṃ param| प्रयोजयेत्॥ ५३ ॥medhāsmṛtikaraṃ dhanyaṃ kṣīrāśī tat prayojayet|| 53 ||

Ca. Ci. 1.3/54

।prayogaḥ saptasaptāhāstrayaścaikaśca saptakaḥ| ॥ ५४ ॥nirdiṣṭastrividhastasya paro madhyo'varastathā|| 54 ||

Ca. Ci. 1.3/55

।palamardhapalaṃ karṣo mātrā tasya tridhā matā| ॥ ५५ ॥jāterviśeṣaṃ savidhiṃ tasya vakṣyāmyataḥ param|| 55 ||

Ca. Ci. 1.3/56

।hemādyāḥ sūryasaṃtaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| ॥ ५६ ॥jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu|| 56 ||

Ca. Ci. 1.3/57

।madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ| ॥ ५७ ॥kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ|| 57 ||

Ca. Ci. 1.3/58

।rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ svādu vipacyate| ॥ ५८ ॥tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu|| 58 ||

Ca. Ci. 1.3/59

।yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ| ॥ ५९ ॥kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ sa cāyasaḥ|| 59 ||

Ca. Ci. 1.3/60

।gomūtragandhayaḥ sarve sarvakarmasu yaugikāḥ| ॥ ६० ॥rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate|| 60 ||

Ca. Ci. 1.3/61

।yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu| ॥ ६१ ॥viśeṣataḥ praśasyante malā hemādidhātujāḥ|| 61 ||

Ca. Ci. 1.3/62

।śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| ॥ ६२ ॥varjayet sarvakālaṃ tu kulatthān parivarjayet|| 62 ||

Ca. Ci. 1.3/63

।te hyatyantaviruddhatvādaśmano bhedanāḥ param| ॥ ६३ ॥loke dṛṣṭāstatasteṣāṃ prayogaḥ pratiṣidhyate|| 63 ||

Ca. Ci. 1.3/64

।payāṃsi takrāṇi rasāḥ sayūṣāstoyaṃ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ| ॥āloḍanārthaṃ girijasya śastāste te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam||‘ ।‘śuktāni' iti pā|

Ca. Ci. 1.3/65

।na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yaṃ na jayet prasahya| ॥tat kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti||( ।)(iti śilājaturasāyanam|)

Ca. Ci. 1.3/66

-tatra ślokaḥ- ।karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā| ॥ ६६ ॥rasāyanānāṃ siddhānāṃ saṃyogāḥ samudāhṛtāḥ|| 66 ||

Ca. Ci. 1.3

॥॥ityagvineśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ||3||

Ca. Ci. 1.3

॥॥samāptaścāyaṃ rasāyanādhyāyaḥ||1||