Bharat Samhita

Chapter 14

अर्शश्चिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 249-255)

तत्र श्लोकाः-अर्शसां द्विविधं जन्म पृथगायतनानि च।स्थानसंस्थानलिङ्गानि साध्यासाध्यविनिश्चयः॥

verse 249 →

अभ्यङ्गाः स्वेदनं धूमाः सावगाहाः प्रलेपनाः।शोणितस्यावसेकश्च योगा दीपनपाचनाः॥

verse 250 →

पानान्नविधिरग्र्यश्च वातवर्चोऽनुलोमनः।योगाः संशमनीयाश्च सर्पींषि विविधानि च॥

verse 251 →

बस्तयस्तक्रयोगाश्च वरारिष्टाः सशर्कराः।शुष्काणामर्शसां शस्ताः स्राविणां लक्षणानि च॥

verse 252 →

द्विविधं सानुबन्धानां तेषां चेष्टं यदौषधम्।रक्तसंग्रहणाः क्वाथाः पेष्याश्च विविधात्मकाः॥

verse 253 →

स्नेहाहारविधिश्चाग्र्यो योगाश्च प्रतिसारणाः।प्रक्षालनावगाहाश्च प्रदेहाः सेचनानि च॥

verse 254 →

अतिवृत्तस्य रक्तस्य विधातव्यं यदौषधम्।तत्सर्वमिह निर्दिष्टं गुदजानां चिकित्सिते॥

verse 255 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 14/1

॥ १ ॥athāto'rśaścikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 14/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 14/3

।āsīnaṃ munimavyagraṃ kṛtajāpyaṃ kṛtakṣaṇam| ॥ ३ ॥pṛṣṭavānarśasāṃ yuktamagniveśaḥ punarvasum|| 3 ||

Ca. Ci. 14/4

।prakopahetuṃ saṃsthānaṃ sthānaṃ liṅgaṃ cikitsitam| ॥ ४ ॥sādhyāsādhyavibhāgaṃ ca tasmai tanmunirabravīt|| 4 ||

Ca. Ci. 14/5

! , ।iha khalvagniveśa ! dvividhānyarśāṃsi-kānicit sahajāni, kānicijjātasyottarakālajāni| ।tatra bījaṃ gudavalibījopataptamāyatanamarśasāṃ sahajānām| , ; ।tatra dvividho bījopataptau hetuḥ-mātāpitrorapacāraḥ, pūrvakṛtaṃ ca karma; tathā'nyeṣāmapi sahajānāṃ vikārāṇām| , ॥ ५ ॥tatra sahajāni saha jātāni śarīreṇa, arśāṃsītyadhimāṃsavikārāḥ|| 5 ||

Ca. Ci. 14/6

; ।sarveṣāṃ cārśasāṃ kṣetraṃ-gudasyārdhapañcamāṅgulāvakāśe tribhāgāntarāstisro gudavalayaḥ kṣetramiti; kecittu bhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ-śiśnamapatyapathaṃ galatālumukhanāsikākarṇākṣivartmāni tvak ceti|, । ॥ ६ ॥tadastyadhimāṃsadeśatayā, gudavalijānāṃ tvarśāṃsīti saṃjñā tantre'smin|sarveṣāṃ cārśasāmadhiṣṭhānaṃ-medo māṃsaṃ tvak ca|| 6 ||

Ca. Ci. 14/7

, , , , , , , , , , ॥ ७ ॥tatra sahajānyarśāṃsi kānicidaṇūni, kānicinmahānti, kāniciddīrghāṇi, kāniciddhrasvāni, kānicidvṛttāni, kānicidviṣamavisṛtāni, kānicidantaḥkuṭilāni, kānicidbahiḥkuṭilāni, kānicijjaṭilāni, kānicidantarmukhāni, yathāsvaṃ doṣānubandhavarṇāni|| 7 ||

Ca. Ci. 14/8

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ; , ; ॥ ८ ॥tairupahato janmaprabhṛti bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣaḥ śarkarāśmarīmān, tathā'niyatavibaddhamuktapakvāmaśuṣkabhinnavarcā antarā'ntarā śvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchilakuṇapagandhyāmapurīṣopaveśī, nābhibastivaṃkṣaṇoddeśe pracuraparikartikānvitaḥ, sagudaśūlapravāhikāpariharṣapramehaprasaktaviṣṭambhāntrakūjodāvartahṛdayendriyopalepaḥ pracuravibaddhatiktāmlodgāraḥ, sudurbalaḥ, sudurbalāgniḥ, alpaśukraḥ, krodhano, duḥkhopacāraśīlaḥ, kāsaśvāsatamakatṛṣṇāhṛllāsacchardyarocakāvipākapīnasakṣavathuparītaḥ, taimirikaḥ, śirāḥśūlī, kṣāmabhinnasannasaktajarjarasvaraḥ, karṇarogī, śūnapāṇipādavadanākṣikūṭaḥ, sajvaraḥ, sāṅgamardaḥ, sarvaparvāsthiśūlī ca, antarā'ntarā pārśvakukṣibastihṛdayapṛṣṭhatrikagrahopataptaḥ, pradhyānaparaḥ, paramālasaśceti; janmaprabhṛtyasya gudajairāvṛto mārgoparodhādvāyurapānaḥ pratyārohan samānavyānaprāṇodānān pittaśleṣmāṇau ca prakopayati, ete sarva eva prakupitāḥ pañca vāyavaḥ pittaśleṣmāṇau cārśasamabhidravanta etān vikārānupajanayanti; ityuktāni sahajānyarśāṃsi|| 8 ||

Ca. Ci. 14/9

, , ॥ ९ ॥ata ūrdhvaṃ jātasyottarakālajāni vyākhyāsyāmaḥ-gurumadhuraśītābhiṣyandividāhiviruddhājīrṇapramitāśanāsātmyabhojanādgavyamātsyavārāhamāhiṣājāvikapiśitabhakṣaṇāt kṛśaśuṣkapūtimāṃsapaiṣṭikaparamānnakṣīradadhimaṇḍatilaguḍavikṛtisevanānmāṣayūṣekṣurasapiṇyākapiṇḍālukaśuṣkaśākaśuktalaśunakilāṭatakrapiṇḍakabisamṛṇālaśālūkakrauñcādanakaśerukaśṛṅgāṭakatarūṭavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyāmamūlakopayogādguruphalaśākarāgaharitakamardakavasāśiraspadaparyuṣitapūtiśītasaṃkīrṇānnābhyavahārānmandakātikrāntamadyapānādvyāpannagurusalilapānādatisnehapānādasaṃśodhanādbastikarmavibhramādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāt sukhaśayanāsanasthānasevanāccopahatāgnermalopacayo bhavatyatimātraṃ, tathotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrayānādativyavāyādbastinetrāsamyakpraṇidhānādgudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccelaloṣṭatṛṇādigharṣaṇāt pratatātinirvāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇāt samudīrṇavegavinigrahāt strīṇāṃ cāmagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūtibhiśca prakupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogamāsādya gudavaliṣvādhatte, tatastāsvarśāṃsi prādurbhavanti|| 9 ||

Ca. Ci. 14/10

॥ १० ॥sarṣapamasūramāṣamudgamakuṣṭhakayavakalāyapiṇḍiṭiṇṭikerakebukatindukakarkandhukākaṇantikābimbībadarakarīrodumbarakharjūrajāmbavagostanāṅguṣṭhakaśeruśṛṅgāṭakaśṛṅgīdakṣaśikhiśukatuṇḍajihvāpadmamukulakarṇikāsaṃsthānāni sāmānyādvātapittakaphaprabalāni|| 10 ||

Ca. Ci. 14/11

, , , , , , , , , , ॥ ११ ॥teṣāmayaṃ viśeṣaḥ-śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāni, tīkṣṇāgrāṇi, vakrāṇi, sphuṭitamukhāni, viṣamavisṛtāni, śūlākṣepatodasphuraṇacimicimāsaṃharṣaparītāni, snigdhoṣṇopaśayāni, pravāhikādhmānaśiśnavṛṣaṇabastivaṅkṣaṇahṛdgrahāṅgamardahṛdayadravaprabalāni, pratatavibaddhavātamūtravarcāṃsi, ūrukaṭīpṛṣṭhatrikapārśvakukṣibastiśūlaśiro'bhitāpakṣavathūdgārapratiśyāyakāsodāvartāyāmaśoṣaśothamūrcchārocakamukhavairasyataimiryakaṇḍūnāsākarṇaśaṅkhaśūlasvaropaghātakarāṇi, śyāvāruṇaparuṣanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya vātolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt|| 11 ||

Ca. Ci. 14/12

-bhavataścātra- ।kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca| ॥ १२ ॥pramitālpāśanaṃ tīkṣṇamadyamaithunasevanam|| 12 ||

Ca. Ci. 14/13

।laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca| ॥ १३ ॥śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ|| 13 ||

Ca. Ci. 14/14

, , , , , , , , , ॥ १४ ॥mṛduśithilasukumārāṇyasparśasahāni, raktapītanīlakṛṣṇāni, svedopakledabahulāni, visragandhitanupītaraktasrāvīṇi, rudhiravahāni, dāhakaṇḍūśūlanistodapākavanti, śītopaśayāni, saṃbhinnapītaharitavarcāṃsi, pītavisragandhipracuraviṇmūtrāṇi, pipāsājvaratamakasaṃmohabhojanadveṣakarāṇi pītanakhanayanatvaṅmūtrapurīṣasya pittolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt|| 14 ||

Ca. Ci. 14/15

-bhavataścātra -।kaṭūṣṇalavaṇakṣāravyāyāmāgnyātapaprabhāḥ| ॥ १५ ॥deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam|| 15 ||

Ca. Ci. 14/16

।vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānannabheṣajam| ॥ १६ ॥pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām|| 16 ||

Ca. Ci. 14/17

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥ १७ ॥tatra yāni pramāṇavanti, upacitāni, ślakṣṇāni, sparśasahāni, snigdhaśvetapāṇḍupicchilāni, stabdhāni, gurūṇi, stimitāni, suptasuptāni, sthiraśvayathūni, kaṇḍūbahulāni, bahupratatapiñjaraśvetaraktapicchāsrāvīṇi, gurupicchilaśvetamūtrapurīṣāṇi, rūkṣoṣṇopaśayāni, pravāhikātimātrotthānavaṅkṣaṇānāhavanti, parikartikāhṛllāsaniṣṭhīvikākāsārocakapratiśyāyagauravacchardimūtrakṛcchraśoṣaśothapāṇḍurogaśītajvarāśmarīśarkarāhṛdayendriyopalepāsyamādhuryapramehakarāṇi, dīrghakālānubandhīni, atimātramagnimārdavaklaibyakarāṇi, āmavikāraprabalāni, śuklanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya śleṣmolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt|| 17 ||

Ca. Ci. 14/18

-bhavataścātra- ।madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca| ॥ १८ ॥avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ|| 18 ||

Ca. Ci. 14/19

।prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam| ॥ १९ ॥ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām|| 19 ||

Ca. Ci. 14/20

।hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca| ॥ २० ॥sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaiḥ samam|| 20 ||

Ca. Ci. 14/21

।viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca| ॥ २१ ॥kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā|| 21 ||

Ca. Ci. 14/22

।grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca| ॥ २२ ॥pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye|| 22 ||

Ca. Ci. 14/23

।arśāṃsi khalu jāyante nāsannipatitaistribhiḥ| ॥ २३ ॥doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kalpyate'rśasām|| 23 ||

Ca. Ci. 14/24

।pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam| ॥ २४ ॥sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave|| 24 ||

Ca. Ci. 14/25

।tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca| ॥ २५ ॥sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca|| 25 ||

Ca. Ci. 14/26

।haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā| ॥ २६ ॥śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ|| 26 ||

Ca. Ci. 14/27

।hṛtpārśvaśūlaṃ saṃmohaśchardiraṅgasya rug jvaraḥ| ॥ २७ ॥tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyargudajāturam|| 27 ||

Ca. Ci. 14/28

।sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim| ॥ २८ ॥jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet|| 28 ||

Ca. Ci. 14/29

।śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite| ॥ २९ ॥yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā|| 29 ||

Ca. Ci. 14/30

।dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| ॥ ३० ॥kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca|| 30 ||

Ca. Ci. 14/31

।bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| ॥ ३१ ॥arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca|| 31 ||

Ca. Ci. 14/32

।teṣāṃ praśamane yatnamāśu kuryādvicakṣaṇaḥ| ॥ ३२ ॥tānyāśu hi gudaṃ baddhvā kuryurbaddhagudodaram|| 32 ||

Ca. Ci. 14/33

।tatrāhureke śastreṇa kartanaṃ hitamarśasām| , ॥ ३३ ॥dāhaṃ kṣāreṇa cāpyeke, dāhameke tathā'gninā|| 33 ||

Ca. Ci. 14/34

।astyetadbhūritantreṇa dhīmatā dṛṣṭakarmaṇā| ॥ ३४ ॥kriyate trividhaṃ karma bhraṃśastatra sudāruṇaḥ|| 34 ||

Ca. Ci. 14/35

।puṃstvopaghātaḥ śvayathurgude vegavinigrahaḥ| ॥ ३५ ॥ādhmānaṃ dāruṇaṃ śūlaṃ vyathā raktātivartanam|| 35 ||

Ca. Ci. 14/36

।punarviroho rūḍhānāṃ kledo bhraṃśo gudasya ca| ॥ ३६ ॥maraṇaṃ vā bhavecchīghraṃ śastrakṣārāgnivibhramāt|| 36 ||

Ca. Ci. 14/37

।yattu karma sukhopāyamalpabhraṃśamadāruṇam| ॥ ३७ ॥tadarśasāṃ pravakṣyāmi samūlānāṃ nivṛttaye|| 37 ||

Ca. Ci. 14/38

।vātaśleṣmolbaṇānyāhuḥ śuṣkāṇyarśāṃsi tadvidaḥ| ॥ ३८ ॥prasrāvīṇi tathā''rdrāṇi raktapittolbaṇāni ca|| 38 ||

Ca. Ci. 14/39

।tatra śuṣkārśasāṃ pūrvaṃ pravakṣyāmi cikitsitam| ॥ ३९ ॥stabdhāni svedayet pūrvaṃ śophaśūlānvitāni ca|| 39 ||

Ca. Ci. 14/40

।citrakakṣārabilvānāṃ tailenābhyajya buddhimān| ॥ ४० ॥yavamāṣakulatthānāṃ pulākānāṃ ca poṭṭalaiḥ|| 40 ||

Ca. Ci. 14/41

।gokharāśvaśakṛtpiṇḍaistilakalkaistuṣaistathā| ॥ ४१ ॥vacāśatāhvāpiṇḍairvā sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ|| 41 ||

Ca. Ci. 14/42

।śaktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| ॥ ४२ ॥śuṣkamūlakapiṇḍairvā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ|| 42 ||

Ca. Ci. 14/43

।rāsnāpiṇḍaiḥ sukhoṣṇairvā sasnehairhāpuṣairapi| ॥ ४३ ॥iṣṭakasya kharāhvāyāḥ śākairgṛñjanakasya vā|| 43 ||

Ca. Ci. 14/44

।abhyajya kuṣṭhatailena svedayet poṭṭalīkṛtaiḥ| ॥ ४४ ॥vṛṣārkairaṇḍabilvānāṃ patrotkkāthaiśca secayet|| 44 ||

Ca. Ci. 14/45

।mūlakatriphalārkāṇāṃ veṇūnāṃ varuṇasya ca| ॥ ४५ ॥agnimanthasya śigrośca patrāṇyaśmantakasya ca|| 45 ||

Ca. Ci. 14/46

।jalenotkvāthya śūlārtaṃ svabhyaktamavagāhayet| ॥ ४६ ॥kolotkvāthe'thavā koṣṇe sauvīrakatuṣodake|| 46 ||

Ca. Ci. 14/47

।bilvakvāthe'thavā takre dadhimaṇḍāmlakāñjike| ॥ ४७ ॥gomūtre vā sukhoṣṇe taṃ svabhyaktamavagāhayet|| 47 ||

Ca. Ci. 14/48

।kṛṣṇasarpavarāhoṣṭrajatukāvṛṣadaṃśajām| ॥ ४८ ॥vasāmabhyañjane dadyāddhūpanaṃ cārśasāṃ hitam|| 48 ||

Ca. Ci. 14/49

।nṛkeśāḥ sarpanirmoko vṛṣadaṃśasya carma ca| ॥ ४९ ॥arkamūlaṃ śamīpatramarśobhyo dhūpanaṃ hitam|| 49 ||

Ca. Ci. 14/50

।tumburūṇi viḍaṅgāni devadārvakṣatā ghṛtam| ॥ ५० ॥bṛhatī cāśvagandhā ca pippalyaḥ surasā ghṛtam|| 50 ||

Ca. Ci. 14/51

।varāhavṛṣaviṭ caiva dhūpana saktavo ghṛtam| ॥ ५१ ॥kuñjarasya purīṣaṃ tu ghṛtaṃ sarjarasastathā|| 51 ||

Ca. Ci. 14/52

।haridrācūrṇasaṃyuktaṃ sudhākṣīraṃ pralepanam| ॥ ५२ ॥gopittapiṣṭāḥ pippalyaḥ saharidrāḥ pralepanam|| 52 ||

Ca. Ci. 14/53

।śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ| ॥ ५३ ॥arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam|| 53 ||

Ca. Ci. 14/54

।pippalyaścitrakaḥ śyāmā kiṇvaṃ madanataṇḍulāḥ| ॥ ५४ ॥pralepaḥ kukkuṭaśakṛddharidrāguḍasaṃyutaḥ|| 54 ||

Ca. Ci. 14/55

।dantī śyāmā'mṛtāsaṅgaḥ pārāvataśakṛdguḍaḥ| ॥ ५५ ॥pralepaḥ syādgajāsthīni nimbo bhallātakāni ca|| 55 ||

Ca. Ci. 14/56

।pralepaḥ syādalaṃ koṣṇaṃ vāsantakavasāyutam| ॥ ५६ ॥śūlaśvayathuhṛdyuktaṃ culūkīvasayā'thavā|| 56 ||

Ca. Ci. 14/57

।ārkaṃ payaḥ sudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavāḥ| ॥ ५७ ॥karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām|| 57 ||

Ca. Ci. 14/58

।abhyaṅgādyāḥ pradehāntā ya ete parikīrtitāḥ| ॥ ५८ ॥stambhaśvayathukaṇḍvartiśamanāste'rśasāṃ matāḥ|| 58 ||

Ca. Ci. 14/59

।pradehāntairupakrāntānyarśāṃsi prasravanti hi| ॥ ५९ ॥saṃcitaṃ duṣṭarudhiraṃ tataḥ saṃpadyate sukhī|| 59 ||

Ca. Ci. 14/60

।śītoṣṇasnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati| ॥ ६० ॥rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet|| 60 ||

Ca. Ci. 14/61

।jalaukobhistathā śastraiḥ sūcībhirvā punaḥ punaḥ| ॥ ६१ ॥avartamānaṃ rudhiraṃ raktārśobhyaḥ pravāhayet|| 61 ||

Ca. Ci. 14/62

।gudaśvayathuśūlārtaṃ mandāgniṃ pāyayettu tam| ॥ ६२ ॥tryūṣaṇaṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ hiṅgu sacitrakam|| 62 ||

Ca. Ci. 14/63

।sauvarcalaṃ puṣkarākhyamajājīṃ bilvapeṣikām| ॥ ६३ ॥biḍaṃ yavānīṃ hapuṣāṃ viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām|| 63 ||

Ca. Ci. 14/64

।tintiḍīkaṃ ca maṇḍena madyenoṣṇodakena vā|॥ ६४ ॥tathā'rśograhaṇīdoṣaśūlānāhādvimucyate|| 64 ||

Ca. Ci. 14/65

।pācanaṃ pāyayedvā tadyaduktaṃ hyātisārike| ॥ ६५ ॥saguḍāmabhayāṃ vā'pi prāśayet paurvabhaktikīm|| 65 ||

Ca. Ci. 14/66

।pāyayedvā trivṛccūrṇaṃ triphalārasasaṃyutam| ॥ ६६ ॥hṛte gudāśraye doṣe gacchantyarśāṃsi saṃkṣayam|| 66 ||

Ca. Ci. 14/67

॥ ६७ ॥gomūtrādhyuṣitāṃ dadyāt saguḍāṃ vā harītakīm harītakīṃ takrayutāṃ triphalāṃ vā prayojayet|| 67 ||

Ca. Ci. 14/68

।sanāgaraṃ citrakaṃ vā sīdhuyuktaṃ prayojayet| ॥ ६८ ॥dāpayeccavyayuktaṃ vā sīdhuṃ sājājicitrakam|| 68 ||

Ca. Ci. 14/69

।surāṃ sahapuṣāpāṭhāṃ dadyāt sauvarcalānvitām| ॥ ६९ ॥dadhitthabilvasaṃyuktaṃ yuktaṃ vā cavyacitrkaiḥ|| 69 ||

Ca. Ci. 14/70

।bhallātakayutaṃ vā'pi pradadyāttakratarpaṇam| ॥ ७० ॥bilvanāgarayuktaṃ vā yavānyā citrakeṇa ca|| 70 ||

Ca. Ci. 14/71

।citrakaṃ hapuṣāṃ hiṅguṃ dadyādvā takrasaṃyutam| ॥ ७१ ॥pañcakolayutaṃ vā'pi takramasmai pradāpayet|| 71 ||

Ca. Ci. 14/72

।hapuṣāṃ kuñcikāṃ dhānyamajājīṃ kāravīṃ śaṭīm| ॥ ७२ ॥pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm|| 72 ||

Ca. Ci. 14/73

।yavānīṃ cājamodāṃ ca cūrṇitaṃ takrasaṃyutam| ॥ ७३ ॥mandāmlakaṭukaṃ vidvān sthāpayeddhṛtabhājane|| 73 ||

Ca. Ci. 14/74

।vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ mukhapriyam| ॥ ७४ ॥prapibenmātrayā kāleṣvannasya tṛṣitastriṣu|| 74 ||

Ca. Ci. 14/75

।dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ kaphavātānulomanam| ॥gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam|| ।iti takrāriṣṭaḥ|

Ca. Ci. 14/76

।tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| ॥ ७६ ॥takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet|| 76 ||

Ca. Ci. 14/77

।vātaśleṣmārśasāṃ takrāt paraṃ nāstīha bheṣajam| ॥ ७७ ॥tat prayojyaṃ yathādoṣaṃ sasnehaṃ rūkṣameva vā|| 77 ||

Ca. Ci. 14/78

।saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā pakṣaṃ māsamathāpi vā| ॥ ७८ ॥balakālaviśeṣajño bhiṣak takraṃ prayojayet|| 78 ||

Ca. Ci. 14/79

।atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet| ॥ ७९ ॥sāyaṃ vā lājaśaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām|| 79 ||

Ca. Ci. 14/80

।jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavām| ॥ ८० ॥takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param|| 80 ||

Ca. Ci. 14/81

।yūṣairmāṃsarasairvā'pi bhojayettakrasaṃyutaiḥ| ॥ ८१ ॥yūṣai rasena vā'pyūrdhvaṃ takrasiddhena bhojayet|| 81 ||

Ca. Ci. 14/82

।kālakramajñaḥ sahasā na ca takraṃ nivartayet| ॥ ८२ ॥takraprayogo māsāntaḥ krameṇoparamo hitaḥ|| 82 ||

Ca. Ci. 14/83

।apakarṣo yathotkarṣo na tvannādapakṛṣyate| ॥ ८३ ॥śaktyāgamanarakṣārthaṃ dārḍhyārthamanalasya ca|| 83 ||

Ca. Ci. 14/84

।balopacayavarṇārthameṣa nirdiśyate kramaḥ| ॥ ८४ ॥rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam|| 84 ||

Ca. Ci. 14/85

।takraṃ doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet| ॥ ८५ ॥hatāni na virohanti takreṇa gudajāni tu|| 85 ||

Ca. Ci. 14/86

।bhūmāvapi niṣiktaṃ taddahettakraṃ tṛṇolupam| ॥ ८६ ॥kiṃ punardīptakāyāgneḥ śuṣkāṇyarśāṃsi dehinaḥ|| 86 ||

Ca. Ci. 14/87

।srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| ॥ ८७ ॥tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ praharṣaścopajāyate|| 87 ||

Ca. Ci. 14/88

।vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ cāpi nivartate| ॥ ८८ ॥nāsti takrāt paraṃ kiṃcidauṣadhaṃ kaphavātaje|| 88 ||

Ca. Ci. 14/89

।pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm| ॥ ८९ ॥śṛṅgaveramajājīṃ ca kāravīṃ dhānyatumburu|| 89 ||

Ca. Ci. 14/90

।bilvaṃ karkaṭakaṃ pāṭhāṃ piṣṭvā peyāṃ vipācayet| ॥ ९० ॥phalāmlāṃ yamakairbhṛṣṭāṃ tāṃ dadyādgudajāpahām|| 90 ||

Ca. Ci. 14/91

।etaiścaiva khaḍān kuryādetaiśca vipacejjalam| ॥ ९१ ॥etaiścaiva ghṛtaṃ sādhyamarśasāṃ vinivṛttaye|| 91 ||

Ca. Ci. 14/92

।śaṭīpalāśasiddhāṃ vā pipplyā nāgareṇa vā| ॥ ९२ ॥dadyādyavāgūṃ takrāmlāṃ maricairavacūrṇitām|| 92 ||

Ca. Ci. 14/93

।śuṣkamūlakayūṣaṃ vā yūṣaṃ kaulatthameva vā| ॥ ९३ ॥dadhitthabilvayūṣaṃ vā sakulatthamakuṣṭhakam|| 93 ||

Ca. Ci. 14/94

।chāgalaṃ vā rasaṃ dadyādyūṣairebhirvimiśritam| ॥ ९४ ॥lāvādīnāṃ phalāmlaṃ vā satakraṃ grāhibhiryutam|| 94 ||

Ca. Ci. 14/95

।raktaśālirmahāśāliḥ kalamo lāṅgalaḥ sitaḥ| ॥ ९५ ॥śāradaḥ ṣaṣṭikaścaiva syādannavidhirarśasām|| 95 ||

Ca. Ci. 14/96

।ityukto bhinnaśakṛtāmarśasāṃ ca kriyākramaḥ| ॥ ९६ ॥ye'tyarhtaṃ gāḍhaśakṛtasteṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam|| 96 ||

Ca. Ci. 14/97

।sasnehaiḥ śaktubhiryuktāṃ prasannāṃ lavaṇīkṛtām| ॥ ९७ ॥dadyānmatsyaṇḍikāṃ pūrvaṃ bhakṣayitvā sanāgarām|| 97 ||

Ca. Ci. 14/98

।guḍaṃ sanāgaraṃ pāṭhāṃ phalāmlaṃ pāyayecca tam| ॥ ९८ ॥guḍaṃ ghṛtayavakṣārayuktaṃ vā'pi prayojayet|| 98 ||

Ca. Ci. 14/99

।yavānīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ dāḍimasya rasaṃ guḍam| ॥ ९९ ॥satakralavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanam|| 99 ||

Ca. Ci. 14/100

।duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā| ॥ १०० ॥ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam|| 100 ||

Ca. Ci. 14/101

।prāgbhaktaṃ yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān| ॥ १०१ ॥karañjapallavān dadyādvātavarco'nulomanān|| 101 ||

Ca. Ci. 14/102

।madirāṃ vā salavaṇāṃ sīdhuṃ sauvīrakaṃ tathā| ॥ १०२ ॥guḍanāgarasaṃyuktaṃ pibedvā paurvabhaktikam|| 102 ||

Ca. Ci. 14/103

।pippalīnāgarakṣārakāravīdhānyajīrakaiḥ| ॥ १०३ ॥phāṇitena ca saṃyojya phalāmlaṃ dāpayedghṛtam|| 103 ||

Ca. Ci. 14/104

।pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| ॥ १०४ ॥śṛṅgaverayavakṣārau taiḥ siddhaṃ vā pibedghṛtam|| 104 ||

Ca. Ci. 14/105

।cavyacitrakasiddhaṃ vā guḍakṣārasamanvitam| ॥ १०५ ॥pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram|| 105 ||

Ca. Ci. 14/106

।pippalīpippalīmūladadhidāḍimadhānyakaiḥ| ॥ १०६ ॥siddhaṃ sarpirvidhātavyaṃ vātavarcovibandhanut|| 106 ||

Ca. Ci. 14/107

।cavyaṃ trikaṭukaṃ pāṭhāṃ kṣāraṃ kustumburūṇi ca| ॥ १०७ ॥yavānīṃ pippalīmūlamubhe ca viḍasaindhave|| 107 ||

Ca. Ci. 14/108

।citrakaṃ bilvamabhayāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet| ॥ १०८ ॥śakṛdvātānulomyārthaṃ jāte dadhni caturguṇe|| 108 ||

Ca. Ci. 14/109

।pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| ॥ १०९ ॥gudavaṅkṣaṇaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati|| 109 ||

Ca. Ci. 14/110

।nāgaraṃ pipplīmūlaṃ citrako hastipippalī| ॥ ११० ॥śvadaṃṣṭrā pippalī dhānyaṃ bilvaṃ pāṭhā yavānikā|| 110 ||

Ca. Ci. 14/111

।cāṅgerīsvarase sarpiḥ kalkairetairvipācayet| ॥ १११ ॥caturguṇena dadhnā ca tadghṛtaṃ kaphavātanut|| 111 ||

Ca. Ci. 14/112

।arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| ॥ ११२ ॥gudabhraṃśārtimānāhaṃ ghṛtametadvyapohati|| 112 ||

Ca. Ci. 14/113

।pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthak pṛthak| ॥ ११३ ॥bhāgāṃstripalikān kṛtvā kaṣāyamupakalpayet|| 113 ||

Ca. Ci. 14/114

।gaṇḍīraṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ cavyaṃ ca citrakam| ॥ ११४ ॥piṣṭvā kaṣāye vinayet pūte dvipalikaṃ bhiṣak|| 114 ||

Ca. Ci. 14/115

।palāni sarpiṣastasmiṃścatvāriṃśat pradāpayet| ॥ ११५ ॥cāṅgerīsvarasaṃ tulyaṃ sarpiṣā dadhi ṣaḍguṇaṃ|| 115 ||

Ca. Ci. 14/116

।mṛdvagninā tataḥ sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| ॥ ११६ ॥tadāhāre vidhātavyaṃ pāne prāyogike vidhau|| 116 ||

Ca. Ci. 14/117

।grahaṇyarśovikāraghnaṃ gulmahṛdroganāśanam|॥ ११७ ॥śothaplīhodarānāhamūtrakṛcchrajvarāpaham|| 117 ||

Ca. Ci. 14/118

।kāsahikkāruciśvāsasūdanaṃ pārśvaśūlanut| ॥ ११८ ॥balapuṣṭikaraṃ varṇyamagnisaṃdīpanaṃ param|| 118 ||

Ca. Ci. 14/119

।saguḍāṃ pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ harītakīm| ॥ ११९ ॥trivṛddantīyutāṃ vā'pi bhakṣayedānulomikīm|| 119 ||

Ca. Ci. 14/120

।viḍvātakaphapittānāmānulomye'tha nirvṛte| ॥ १२० ॥gude'rśāṃsi praśāmyanti pāvakaścābhivardhate|| 120 ||

Ca. Ci. 14/121

।barhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān| ॥ १२१ ॥dakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca dadyādviḍvātasaṃgrahe|| 121 ||

Ca. Ci. 14/122

।trivṛddantīpalāśānāṃ cāṅgeryāścitrakasya ca| ॥ १२२ ॥yamake bharjitaṃ dadyācchākaṃ dadhisamanvitam|| 122 ||

Ca. Ci. 14/123

।upodikāṃ taṇḍulīyaṃ vīrāṃ vāstukapallavān| ॥ १२३ ॥suvarcalāṃ saloṇīkāṃ yavaśākamavalgujam|| 123 ||

Ca. Ci. 14/124

।kākamācīṃ ruhāpatraṃ mahāpatraṃ tathā'mlikām| ॥ १२४ ॥jīvantīṃ śaṭiśākaṃ ca śākaṃ gṛñjanakasya ca|| 124 ||

Ca. Ci. 14/125

।dadhidāḍimasiddhāni yamake bharjitāni ca| ॥ १२५ ॥dhānyanāgarayuktāni śākānyetāni dāpayet|| 125 ||

Ca. Ci. 14/126

।godhālopākamārjāraśvāviduṣṭragavāmapi| ॥ १२६ ॥kūrmaśallakayoścaiva sādhayecchākavadrasān|| 126 ||

Ca. Ci. 14/127

।raktaśālyodanaṃ dadyādrasaistairvātaśāntaye| ॥ १२७ ॥jñātvā vātolbaṇaṃ rūkṣaṃ mandāgniṃ gudajāturam|| 127 ||

Ca. Ci. 14/128

।madirāṃ śārkaraṃ jātaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam| ॥ १२८ ॥ariṣṭaṃ dadhimaṇḍaṃ vā śṛtaṃ vā śiśiraṃ jalam|| 128 ||

Ca. Ci. 14/129

।kaṇṭakāryā śṛtaṃ vā'pi śṛtaṃ nāgaradhānyakaiḥ| ॥ १२९ ॥anupānaṃ bhiṣagdadyādvātavarco'nulomanam|| 129 ||

Ca. Ci. 14/130

।udāvartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ| ॥ १३० ॥vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam|| 130 ||

Ca. Ci. 14/131

।pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| ॥ १३१ ॥kuṣṭhaṃ śaṭīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca|| 131 ||

Ca. Ci. 14/132

।piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ payasā dviguṇena ca| ॥ १३२ ॥arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam|| 132 ||

Ca. Ci. 14/133

।gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| ॥ १३३ ॥kaṭyūrupṛṣṭhadaurbalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam|| 133 ||

Ca. Ci. 14/134

।picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham| ॥ १३४ ॥utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt|| 134 ||

Ca. Ci. 14/135

।ānuvāsanikaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ| ॥ १३५ ॥dārvantaiḥ stabdhaśūlāni gudajāni pralepayet|| 135 ||

Ca. Ci. 14/136

।digdhāstaiḥ prasravantyāśu śleṣmapicchāṃ saśoṇitām| ॥ १३६ ॥kaṇḍūḥ stambhaḥ saruk śophaḥ srutānāṃ vinivartate|| 136 ||

Ca. Ci. 14/137

।nirūhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ dāśamūlikam| ॥ १३७ ॥samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyuktaṃ phalādibhiḥ|| 137 ||

Ca. Ci. 14/138

।harītakīnāṃ prasthārdhaṃ prasthamāmalakasya ca| ॥ १३८ ॥syāt kapitthāddaśapalaṃ tato'rdhā cendravāruṇī|| 138 ||

Ca. Ci. 14/139

।viḍaṅgaṃ pippalī lodhraṃ maricaṃ sailavālukam| ॥ १३९ ॥dvipalāṃśaṃ jalasyaitaccaturdroṇe vipācayet|| 139 ||

Ca. Ci. 14/140

।droṇaśeṣe rase tasmin pūte śīte samāvapet| ॥ १४० ॥guḍasya dviśataṃ tiṣṭhettat pakṣaṃ ghṛtabhājane|| 140 ||

Ca. Ci. 14/141

।pakṣādūrdhvaṃ bhavet peyā tato mātrā yathābalam| ॥ १४१ ॥asyābhyāsādariṣṭasya gudajā yānti saṃkṣayam|| 141 ||

Ca. Ci. 14/142

।grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāpahaḥ| ॥ १४२ ॥kuṣṭhaśophāruciharo balavarṇāgnivardhanaḥ|| 142 ||

Ca. Ci. 14/143

।siddho'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ|॥kṛmigranthyarbudavyaṅgarājayakṣmajvarāntakṛt||।ityabhayāriṣṭaḥ|

Ca. Ci. 14/144

।dantīcitrakamūlānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ| ॥ १४४ ॥bhāgān palāṃśānāpothya jaladroṇe vipācayet|| 144 ||

Ca. Ci. 14/145

।tripalaṃ triphalāyāśca dalānāṃ tatra dāpayet| ॥ १४५ ॥rase caturthaśeṣe tu pūte śīte samāvapet|| 145 ||

Ca. Ci. 14/146

।tulāṃ guḍasya tattiṣṭhenmāsārdhaṃ ghṛtabhājane| ॥ १४६ ॥tanmātrayā pibannityamarśobhyo vipramucyate|| 146 ||

Ca. Ci. 14/147

।grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ vātavarco'nulomanam| ॥dīpanaṃ cārucighnaṃ ca dantyariṣṭamimaṃ viduḥ|| ।iti dantyariṣṭaḥ|

Ca. Ci. 14/148

।harītakīphalaprasthaṃ prasthamāmalakasya ca| ॥ १४८ ॥viśālāyā dadhitthasya pāṭhācitrakamūlayoḥ|| 148 ||

Ca. Ci. 14/149

।dve dve pale samāpothya dvidroṇe sādhayedapām| ॥ १४९ ॥pādāvaśeṣe pūte ca rase tasmin pradāpayet|| 149 ||

Ca. Ci. 14/150

।guḍasyaikāṃ tulāṃ vaidyastat sthāpyaṃ ghṛtabhājane| ॥ १५० ॥pakṣasthitaṃ pibedenaṃ grahaṇyarśovikāravān|| 150 ||

Ca. Ci. 14/151

।hṛtpāṇḍurogaṃ plīhānaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram| ॥ १५१ ॥varcomūtrānilakṛtān vibandhānagnimārdavam|| 151 ||

Ca. Ci. 14/152

।kāsaṃ gulmamudāvartaṃ phalāriṣṭo vyapohati| ॥agnisaṃdīpano hyeṣa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ|| ।iti phalāriṣṭaḥ|

Ca. Ci. 14/153

।durālabhāyāḥ prasthaḥ syāccitrakasya vṛṣasya ca| ॥ १५३ ॥pathyāmalakayoścaiva pāṭhāyā nāgarasya ca|| 153 ||

Ca. Ci. 14/154

।dantyāśca dvipalān bhāgāñjaladroṇe vipācayet| ॥ १५४ ॥pādāvaśeṣe pūte ca suśīte śarkarāśatam|| 154 ||

Ca. Ci. 14/155

।prakṣipya sthāpayet kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| ॥ १५५ ॥pralipte pippalīcavyapriyaṅgukṣaudrasarpiṣā|| 155 ||

Ca. Ci. 14/156

।tasya mātrāṃ pibet kāle śārkarasya yathābalam| ॥ १५६ ॥arśāṃsi grahaṇīdoṣamudāvartamarocakam|| 156 ||

Ca. Ci. 14/157

।śakṛnmūtrāvilodgāravibandhānagnimārdavam| ॥hṛdrogaṃ pāṇḍurogaṃ ca sarvametena sādhayet|| ।iti dvitīyaphalāriṣṭaḥ|

Ca. Ci. 14/158

।navasyāmalakasyaikāṃ kuryājjarjaritāṃ tulām| ॥ १५८ ॥kuḍavāṃśāśca pippalyo viḍaṅgaṃ maricaṃ tathā|| 158 ||

Ca. Ci. 14/159

।pāṭhāṃ ca pippalīmūlaṃ kramukaṃ cavyacitrakau| ॥ १५९ ॥mañjiṣṭhailvālukaṃ lodhraṃ palikānupakalpayet|| 159 ||

Ca. Ci. 14/160

।kuṣṭhaṃ dāruharidrāṃ ca surāhvaṃ sārivādvayam| ॥ १६० ॥indrāhvaṃ bhadramustaṃ ca kuryādardhapalonmitam|| 160 ||

Ca. Ci. 14/161

।catvāri nāgapuṣpasya palānyabhinavasya ca| ॥ १६१ ॥droṇābhyāmambhaso dvābhyāṃ sādhayitvā'vatārayet|| 161 ||

Ca. Ci. 14/162

।pādāvaśeṣe pūte ca śīte tasmin pradāpayet| ॥ १६२ ॥mṛdvīkādvyāḍhakarasaṃ śītaṃ niryūhasaṃmitam|| 162 ||

Ca. Ci. 14/163

।śarkarāyāśca bhinnāyā dadyāddviguṇitāṃ tulām| ॥ १६३ ॥kusumasya rasasyaikamardhaprasthaṃ navasya ca|| 163 ||

Ca. Ci. 14/164

।tvagelāplavapatrāmbusevyakramukakeśarān| ॥ १६४ ॥cūrṇayitvā tu matimān kārṣikānatra dāpayet|| 164 ||

Ca. Ci. 14/165

।tat sarvaṃ sthāpayet pakṣaṃ sucaukṣe ghṛtabhājane| ॥ १६५ ॥pralipte sarpiṣā kiṃciccharkarāgurudhūpite|| 165 ||

Ca. Ci. 14/166

।pakṣādūrdhvamariṣṭo'yaṃ kanako nāma viśrutaḥ| ॥ १६६ ॥peyaḥ svāduraso hṛdyaḥ prayogādbhaktarocanaḥ|| 166 ||

Ca. Ci. 14/167

।arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhamudaraṃ jvaram| ॥ १६७ ॥hṛdrogaṃ pāṇḍutāṃ śothaṃ gulmaṃ varcovinigraham|| 167 ||

Ca. Ci. 14/168

।kāsaṃ śleṣmāmayāṃścogrān sarvānevāpakarṣati| ॥valīpalitakhālityaṃ doṣajaṃ ca vyapohati|| ।iti kanakāriṣṭaḥ|

Ca. Ci. 14/169

।patrabhaṅgodakaiḥ śaucaṃ kuryāduṣṇena vā'mbhasā| ॥ १६९ ॥iti śuṣkārśasāṃ siddhamuktametaccikitsitam|| 169 ||

Ca. Ci. 14/170

।cikitsitamidaṃ siddhaṃ srāviṇāṃ śṛṇvataḥ param| ॥ १७० ॥tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca|| 170 ||

Ca. Ci. 14/171

।viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ cādho vāyurna vartate| ॥ १७१ ॥tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām|| 171 ||

Ca. Ci. 14/172

।kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam| ॥ १७२ ॥tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam|| 172 ||

Ca. Ci. 14/173

।śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam| ॥ १७३ ॥yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam|| 173 ||

Ca. Ci. 14/174

।gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam| ॥ १७४ ॥śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ|| 174 ||

Ca. Ci. 14/175

।snigdhaśītaṃ hitaṃ vāte rūkṣaśītaṃ kaphānuge| ॥ १७५ ॥cikitsitamidaṃ tasmāt saṃpradhārya prayojayet|| 175 ||

Ca. Ci. 14/176

।pittaśleṣmādhikaṃ matvā śodhanenopapādayet| ॥ १७६ ॥sravaṇaṃ cāpyupekṣeta laṅghanairvā samācaret|| 176 ||

Ca. Ci. 14/177

।pravṛttamādāvarśobhyo yo nigṛhṇātyabuddhimān| ॥ १७७ ॥śoṇitaṃ doṣamanilaṃ tadrogāñjanayedbahūn|| 177 ||

Ca. Ci. 14/178

।raktapittaṃ jvaraṃ tṛṣṇāmagnisādamarocakam| ॥ १७८ ॥kāmalāṃ śvayathuṃ śūlaṃ gudavaṅkṣaṇasaṃśrayam|| 178 ||

Ca. Ci. 14/179

।kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍvāhvayaṃ gadam| ॥ १७९ ॥vātamūtrapurīṣāṇāṃ vibandhaṃ śiraso rujam|| 179 ||

Ca. Ci. 14/180

।staimityaṃ gurugātratvaṃ tathā'nyān raktajān gadān| ॥ १८० ॥tasmāt srute duṣṭarakte raktasaṃgrahaṇaṃ hitam|| 180 ||

Ca. Ci. 14/181

।hetulakṣaṇakālajño balaśoṇitavarṇavit| ॥ १८१ ॥kālaṃ tāvadupekṣeta yāvannātyayamāpnuyāt|| 181 ||

Ca. Ci. 14/182

।agnisaṃdīpanārthaṃ ca raktasaṃgrahaṇāya ca| ॥ १८२ ॥doṣāṇāṃ pācanārhtaṃ ca paraṃ tiktairupācaret|| 182 ||

Ca. Ci. 14/183

।yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya ca| ॥ १८३ ॥vartate snehasādhyaṃ tat pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ|| 183 ||

Ca. Ci. 14/184

।yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| ॥ १८४ ॥stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam|| 184 ||

Ca. Ci. 14/185

।kuṭajatvaṅniryūhaḥ sanāgaraḥ snigdharaktasaṃgrahaṇaḥ| ॥ १८५ ॥tvagdāḍimasya tadvat sanāgaraścandanarasaśca|| 185 ||

Ca. Ci. 14/186

।candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ| ॥ १८६ ॥raktārśasāṃ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca|| 186 ||

Ca. Ci. 14/187

।sātiviṣā kuṭajatvak phalaṃ ca sarasāñjanaṃ madhuyutāni| ॥ १८७ ॥raktāpahāni dadyāt pipāsave taṇḍulajalena|| 187 ||

Ca. Ci. 14/188

।kuṭajatvaco vipācyaṃ palaśatamārdraṃ mahendrasalilena| ॥ १८८ ॥yāvatsyādgatarasaṃ taddravyaṃ pūto rasastato grāhyaḥ|| 188 ||

Ca. Ci. 14/189

।mocarasaḥ sasamaṅgaḥ phalinī ca samāṃśikaistribhistaiśca| ॥ १८९ ॥vatsakabījaṃ tulyaṃ cūrṇitamatra pradātavyam|| 189 ||

Ca. Ci. 14/190

।pūtotkvathitaḥ sāndraḥ sa raso darvīpralepano grāhyaḥ| ॥ १९० ॥mātrākālopahitā rasakriyaiṣā jayatyasṛksrāvam|| 190 ||

Ca. Ci. 14/191

।chagalīpayasā pītā peyāmaṇḍena vā yathāgnibalam| ॥ १९१ ॥jīrṇauṣadhaśca śālīn payasā chāgena bhuñjīta|| 191 ||

Ca. Ci. 14/192

।raktārśāṃsyatisāraṃ raktaṃ sāsṛgrujo nihantyāśu| ॥balavacca raktapittaṃ rasakriyaiṣā jayatyubhayabhāgam|| ।iti kuṭajādirasakriyā|

Ca. Ci. 14/193

।nīlotpalaṃ samaṅgā mocarasaścandanaṃ tilā lodhram| ॥ १९३ ॥pītvā cchagalīpayasā bhojyaṃ payasaiva śālyannam|| 193 ||

Ca. Ci. 14/194

।chāgalipayaḥ prayuktaṃ nihanti raktaṃ savāstukarasaṃ ca| ॥ १९४ ॥dhanvavihaṅgamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā|| 194 ||

Ca. Ci. 14/195

।pāṭhā vatsakabījaṃ rasāñjanaṃ nāgaraṃ yavānyaśca| ॥ १९५ ॥bilvamiti cārśasaiścūrṇitāni peyāni śūleṣu|| 195 ||

Ca. Ci. 14/196

।dārvī kirātatiktaṃ mustaṃ duḥsparśakaśca rudhiraghnam| ॥ १९६ ॥rakte'tivartamāne śūle ca ghṛtaṃ vidhātavyam|| 196 ||

Ca. Ci. 14/197

।kuṭajaphalavalkakeśaranīlotpalalodhradhātakīkalkaiḥ| ॥ १९७ ॥siddhaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ śūle raktārśasāṃ bhiṣajā|| 197 ||

Ca. Ci. 14/198

।sarpiḥ sadāḍimarasaṃ sayāvaśūkaṃ śṛtaṃ jayatyāśu| ॥ १९८ ॥raktaṃ saśūlamathavā nidigdhikādugdhikāsiddham|| 198 ||

Ca. Ci. 14/199

।lājāpeyā pītā sacukrikā keśarotpalaiḥ siddhā| ॥ १९९ ॥hantyāśvasrasrāvaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām|| 199 ||

Ca. Ci. 14/200

।hrīverabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām| ॥ २०० ॥vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām|| 200 ||

Ca. Ci. 14/201

।gṛñjanakasurāsiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām|॥ २०१ ॥raktātisāraśūlapravāhikāśothanigrahaṇīm|| 201 ||

Ca. Ci. 14/202

।kāśmaryāmalakānāṃ sakarbudārān phalāmlāṃśca| ॥ २०२ ॥gṛñjanakaśālmalīnāṃ kṣīriṇyāścukrikāyāśca|| 202 ||

Ca. Ci. 14/203

।nyagrodhaśuṅgakānāṃ khaṇḍāṃstathā kovidārapuṣpāṇām| ॥ २०३ ॥dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte'ti|| 203 ||

Ca. Ci. 14/204

।siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodikāṃ sabadarāmlām| ॥ २०४ ॥rudhirasrave pradadyānmasūrasūpaṃ ca takrāmlam|| 204 ||

Ca. Ci. 14/205

।payasā śṛtena yūṣairmasūramudgāḍhakīmakuṣṭhānām| ॥ २०५ ॥bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam|| 205 ||

Ca. Ci. 14/206

।śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca| ॥ २०६ ॥bhojanamadyādamlairmadhurairīṣat samaricairvā|| 206 ||

Ca. Ci. 14/207

।dakṣaśikhitittirirasairdvikakudalopākajaiśca madhurāmlaiḥ|॥ २०७ ॥adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ|| 207 ||

Ca. Ci. 14/208

।rasakhaḍayūṣayavāgūsaṃyogataḥ kevalo'thavā jayati| ॥ २०८ ॥raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ|| 208 ||

Ca. Ci. 14/209

।chāgāntarādhi taruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu| ॥ २०९ ॥vyatyāsānmadhurāmlaṃ viṭśoṇitasaṃkṣaye deyam|| 209 ||

Ca. Ci. 14/210

।navanītatilābhyāsāt keśaranavanītaśarkarābhyāsāt| ॥ २१० ॥dadhisaramathitābhyāsādarśāṃsyapayānti raktāni|| 210 ||

Ca. Ci. 14/211

।navanītaghṛtaṃ chāgaṃ māṃsaṃ ca saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| ॥ २११ ॥taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī ca surā nihantyasram|| 211 ||

Ca. Ci. 14/212

।prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte| ॥ २१२ ॥duṣṭe'pi ca kaphapitte tasmādanilo'dhiko jñeyaḥ|| 212 ||

Ca. Ci. 14/213

।dṛṣṭvā tu raktapittaṃ prabalaṃ kaphāvātaliṅgamalpaṃ ca| ॥ २१३ ॥śītā kriyā prayojyā yatheritā vakṣyate cānyā|| 213 ||

Ca. Ci. 14/214

।madhukaṃ sapañcavalkaṃ badarītvagudumbaraṃ dhavapaṭolam| ॥ २१४ ॥pariṣecane vidadhyādvṛṣakakumayavāsanimbāṃśca|| 214 ||

Ca. Ci. 14/215

।rakte'tivartamāne dāhe klede'vagāhayeccāpi|॥ २१५ ॥madhukamṛṇālapadmakacandanakuśakāśaniṣkvāthe|| 215 ||

Ca. Ci. 14/216

।ikṣurasamadhukavetasaniryūhe śītale payasi vā tam| ॥ २१६ ॥avagāhayet pradigdhaṃ pūrvaṃ śiśireṇa tailena|| 216 ||

Ca. Ci. 14/217

।dattvā ghṛtaṃ saśarkaramupasthadeśe gude trikadeśe ca| ॥ २१७ ॥śiśirajalasparśasukhā dhārā prastambhanī yojyā|| 217 ||

Ca. Ci. 14/218

।kadalīdalairabhinavaiḥ puṣkarapatraiśca śītajalasiktaiḥ| ॥ २१८ ॥pracchādanaṃ muhurmuhuriṣṭaṃ padmotpaladalaiśca|| 218 ||

Ca. Ci. 14/219

।dūrvāghṛtapradehaḥ śatadhautasahasradhautamapi sarpiḥ| ॥ २१९ ॥vyajanapavanaḥ suśīto raktasrāvaṃ jayatyāśu|| 219 ||

Ca. Ci. 14/220

।samaṅgāmadhukābhyāṃ tilamadhukābhyāṃ rasāñjanaghṛtābhyām| ॥ २२० ॥sarjarasaghṛtābhyāṃ vā nimbaghṛtābhyāṃ madhughṛtābhyāṃ vā|| 220 ||

Ca. Ci. 14/221

।dārvītvaksarpirbhyāṃ sacandanābhyāmathotpalaghṛtābhyām| ॥ २२१ ॥dāhe klede ca gudabhraṃśe gudajāḥ pratisāraṇīyāḥ syuḥ|| 221 ||

Ca. Ci. 14/222

।ābhiḥ kriyābhirathavā śītābhiryasya tiṣṭhati na raktam| ॥ २२२ ॥taṃ kāle snigdhoṣṇairmāṃsarasaistarpayenmatimān|| 222 ||

Ca. Ci. 14/223

।avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ| ॥ २२३ ॥kṣīraghṛtatailasekaiḥ koṣṇaistamupācaredāśu|| 223 ||

Ca. Ci. 14/224

।koṣṇena vātaprabale ghṛtamaṇḍenānuvāsayecchīghram| ॥ २२४ ॥picchābastiṃ dadyāt kāle tasyāthavā siddham|| 224 ||

Ca. Ci. 14/225

।yavāsakuśakāśānāṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmalam| ॥ २२५ ॥nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ|| 225 ||

Ca. Ci. 14/226

।triprasthaṃ salilasyaitat kṣīraprasthaṃ ca sādhayet| ॥ २२६ ॥kṣīraśeṣaṃ kaṣāyaṃ ca pūtaṃ kalkairvimiśrayet|| 226 ||

Ca. Ci. 14/227

।kalkāḥ śālmaliniryāsasamaṅgācandanotpalam| ॥ २२७ ॥vatsakasya ca bījāni priyaṅguḥ padmakeśaram|| 227 ||

Ca. Ci. 14/228

।picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ|॥ २२८ ॥pravāhikāgudabhraṃśaraktasrāvajvarāpahaḥ|| 228 ||

Ca. Ci. 14/229

।prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ picchābastau yatheritān| ॥piṣṭvā'nuvāsanaṃ snehaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet|| ।iti picchābastiḥ|

Ca. Ci. 14/230

।hrīveramutpalaṃ lodhraṃ samaṅgācavyacandanam| ॥ २३० ॥pāṭhā sātiviṣā bilvaṃ dhātakī devadāru ca|| 230 ||

Ca. Ci. 14/231

।dārvītvaṅ nāgaraṃ māṃsī mustaṃ kṣāro yavāgrajaḥ| ॥ २३१ ॥citrakaśceti peṣyāṇi cāṅgerīsvarase ghṛtam|| 231 ||

Ca. Ci. 14/232

।aikadhyaṃ sādhayet sarvaṃ tat sarpiḥ paramauṣadham| ॥ २३२ ॥arśotisāragrahaṇīpāṇḍuroge jvare'rucau|| 232 ||

Ca. Ci. 14/233

।mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| ॥picchāsrāve'rśasāṃ śūle yojyametattridoṣanut|| ।iti hrīverādighṛtam|

Ca. Ci. 14/234

।avākpuṣpī balā dārvī pṛśniparṇī trikaṇṭakaḥ| ॥ २३४ ॥nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ|| 234 ||

Ca. Ci. 14/235

।kaṣāya eṣāṃ peṣyāstu jīvantī kaṭurohiṇī| ॥ २३५ ॥pippalī pippalīmūlaṃ nāgaraṃ suradāru ca|| 235 ||

Ca. Ci. 14/236

।kaliṅgāḥ śālmalaṃ puṣpaṃ vīrā candanamutpalam| ॥ २३६ ॥kaṭphalaṃ citrako mustaṃ priyaṅgvativiṣāsthirāḥ|| 236 ||

Ca. Ci. 14/237

।padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ samaṅgā sanidigdhikā| ॥ २३७ ॥bilvaṃ mocarasaḥ pāṭhā bhāgāḥ karṣasamanvitāḥ|| 237 ||

Ca. Ci. 14/238

।catuṣprasthe śṛtaṃ prasthaṃ kaṣāyamavatārayet| ॥ २३८ ॥triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ|| 238 ||

Ca. Ci. 14/239

।suniṣaṇṇakacāṅgeryoḥ prasthau dvau svarasasya ca| ॥ २३९ ॥sarvairetairyathoddiṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet|| 239 ||

Ca. Ci. 14/240

।etadarśaḥsvatīsāre raktasrāve tridoṣaje| ॥ २४० ॥pravāhaṇe gudabhraṃśe picchāsu vividhāsu ca|| 240 ||

Ca. Ci. 14/241

।utthāne cātibahuśaḥ śothaśūle gudāśraye| ॥ २४१ ॥mūtragrahe mūḍhavāte mande'gnāvarucāvapi|| 241 ||

Ca. Ci. 14/242

।prayojyaṃ vidhivat sarpirbalavarṇāgnivardhanam| ॥vividheṣvannapāneṣu kevalaṃ vā niratyayam|| ।iti suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛtam|

Ca. Ci. 14/243

- ।bhavanti cātra- vyatyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| ॥ २४३ ॥nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān|| 243 ||

Ca. Ci. 14/244

।trayo vikārāḥ prāyeṇa ye parasparahetavaḥ| ॥ २४४ ॥arśāṃsi cātisāraśca grahaṇīdoṣa eva ca|| 244 ||

Ca. Ci. 14/245

।eṣāmagnibale hīne vṛddhirvṛddhe parikṣayaḥ| ॥ २४५ ॥tasmādagnibalaṃ rakṣyameṣu triṣu viśeṣataḥ|| 245 ||

Ca. Ci. 14/246

।bhṛṣṭaiḥ śākairyavāgūbhiryūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ| ॥ २४६ ॥kṣīratakraprayogaiśca vividhairgudajāñjayet|| 246 ||

Ca. Ci. 14/247

।yadvāyorānulomyāya yadagnibalavṛddhaye| ॥ २४७ ॥annapānauṣadhadravyaṃ tat sevyaṃ nityamarśasaiḥ|| 247 ||

Ca. Ci. 14/248

।yadato viparītaṃ syānnidāne yacca darśitam| ॥ २४८ ॥gudajābhiparītena tat sevyaṃ na kadācana|| 248 ||

Ca. Ci. 14/249

-tatra ślokāḥ- ।arśasāṃ dvividhaṃ janma pṛthagāyatanāni ca| ॥ २४९ ॥sthānasaṃsthānaliṅgāni sādhyāsādhyaviniścayaḥ|| 249 ||

Ca. Ci. 14/250

।abhyaṅgāḥ svedanaṃ dhūmāḥ sāvagāhāḥ pralepanāḥ| ॥ २५० ॥śoṇitasyāvasekaśca yogā dīpanapācanāḥ|| 250 ||

Ca. Ci. 14/251

।pānānnavidhiragryaśca vātavarco'nulomanaḥ| ॥ २५१ ॥yogāḥ saṃśamanīyāśca sarpīṃṣi vividhāni ca|| 251 ||

Ca. Ci. 14/252

।bastayastakrayogāśca varāriṣṭāḥ saśarkarāḥ| ॥ २५२ ॥śuṣkāṇāmarśasāṃ śastāḥ srāviṇāṃ lakṣaṇāni ca|| 252 ||

Ca. Ci. 14/253

।dvividhaṃ sānubandhānāṃ teṣāṃ ceṣṭaṃ yadauṣadham| ॥ २५३ ॥raktasaṃgrahaṇāḥ kvāthāḥ peṣyāśca vividhātmakāḥ|| 253 ||

Ca. Ci. 14/254

।snehāhāravidhiścāgryo yogāśca pratisāraṇāḥ| ॥ २५४ ॥prakṣālanāvagāhāśca pradehāḥ secanāni ca|| 254 ||

Ca. Ci. 14/255

।ativṛttasya raktasya vidhātavyaṃ yadauṣadham| ॥ २५५ ॥tatsarvamiha nirdiṣṭaṃ gudajānāṃ cikitsite|| 255 ||

Ca. Ci. 14

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||