॥ १ ॥athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 13
उदरचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 195-196)
तत्र श्लोकौ-हेतुं प्राग्रूपमष्टानां लिङ्गं व्याससमासतः।उपद्रवान् गरीयस्त्वं साध्यासाध्यत्वमेव च॥
verse 195 →जाताजाताम्बुलिङ्गानि चिकित्सां चोक्तवानृषिः।समासव्यासनिर्देशैरुदराणां चिकित्सिते॥
verse 196 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।siddhavidyādharākīrṇe kailāse nandanopame| ॥ ३ ॥tapyamānaṃ tapastīvraṃ sākṣāddharmamiva sthitam|| 3 ||
।āyurvedavidāṃ śreṣṭhaṃ bhiṣagvidyāpravartakam| ॥ ४ ॥punarvasuṃ jitātmānamagniveśo'bravīdvacaḥ|| 4 ||
।bhagavannudarairduḥkhairdṛśyante hyārditā narāḥ| ॥ ५ ॥śuṣkavaktrāḥ kṛśairgātrairādhmātodarakukṣayaḥ|| 5 ||
।pranaṣṭānnibalāhārāḥ sarvaceṣṭāsvanīśvarāḥ| ॥ ६ ॥dīnāḥ pratikriyābhāvājjahato'sūnanāthavat|| 6 ||
।teṣāmāyatanaṃ saṃkhyāṃ prāgrūpākṛtibheṣajam| ॥ ७ ॥yathāvacchrotumicchāmi guruṇā samyagīritam|| 7 ||
।sarvabhūtahitāyarṣiḥ śiṣyeṇaivaṃ pracoditaḥ| ॥ ८ ॥sarvabhūtahitaṃ vākyaṃ vyāhartumupacakrame|| 8 ||
।agnidoṣānmanuṣyāṇāṃ rogasaṅghāḥ pṛthagvidhāḥ| ॥ ९ ॥malavṛddhyā pravartante viśeṣeṇodarāṇi tu|| 9 ||
।mande'gnau malinairbhuktairapākāddoṣasaṃcayaḥ| ॥ १० ॥prāṇāgnyapānān saṃdūṣya mārgānruddhvā'dharottarān|| 10 ||
।tvaṅmāṃsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhṛśam| ॥ ११ ॥janayatyudaraṃ tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam|| 11 ||
।atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlagarāśanāt|॥ १२ ॥mithyāsaṃsarjanādrūkṣaviruddhāśucibhojanāt|| 12 ||
।plīhārśograhaṇīdoṣakarśanāt karmavibhramāt|॥ १३ ॥kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvegavidhāraṇāt|| 13 ||
।srotasāṃ dūṣaṇādāmāt saṃkṣobhādatipūraṇāt|॥ १४ ॥arśobālaśakṛdrodhādantrasphuṭanabhedanāt|| 14 ||
।atisaṃcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| ॥ १५ ॥udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ|| 15 ||
।kṣunnāśaḥ svādvatisnigdhagurvannaṃ pacyate cirāt| ॥ १६ ॥bhuktaṃ vidahyate sarvaṃ jīrṇājīrṇaṃ na vetti ca|| 16 ||
।sahate nātisauhityamīṣacchophaśca pādayoḥ| ॥ १७ ॥śaśvadbalakṣayo'lpe'pi vyāyāme śvāsamṛcchati|| 17 ||
।vṛddhiḥ purīṣanicayo rūkṣodāvartahetukā| ॥ १८ ॥bastisandhau rugādhmānaṃ vardhate pāṭhyate'pi ca|| 18 ||
।ātanyate ca jaṭharamapi laghvalpabhojanāt| ॥ १९ ॥rājījanma valīnāśa iti liṅgaṃ bhaviṣyatām|| 19 ||
।ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi saṃcitāḥ| ॥ २० ॥prāṇāgnyapānān saṃdūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām|| 20 ||
।kukṣerādhmānamāṭopaḥ śophaḥ pādakarasya ca| ॥ २१ ॥mando'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṃ kārśyaṃ codaralakṣaṇam|| 21 ||
।pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ| ॥ २२ ॥saṃbhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgāṃ pṛthak śṛṇu|| 22 ||
।rūkṣālpabhojanāyāsavegodāvartakarśanaiḥ| ॥ २३ ॥vāyuḥ prakupitaḥ kukṣihṛdbastigudamārgagaḥ|| 23 ||
।hatvā'gniṃ kaphamuddhūya tena ruddhagatistataḥ| ॥ २४ ॥ācinotyudaraṃ jantostvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ|| 24 ||
, , , , , , , , , , ॥ २५ ॥tasya rūpāṇi-kukṣipāṇipādavṛṣaṇaśvayathuḥ, udaravipāṭanam, aniyatau ca vṛddhihrāsau, kukṣipārśvaśūlodāvartāṅgamardaparvabhedaśuṣkakāsakārśyadaurbalyārocakāvipākāḥ, adhogurutvaṃ, vātavarcomūtrasaṅgaḥ, śyāvāruṇatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ tanvasitarājīsirāsaṃtatam, āhatamādhmātadṛtiśabdavadbhavati, vāyuścordhvamadhastiryak ca saśūlaśabdaścarati, etadvātodaramiti vidyāt|| 25 ||
।kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasevanaiḥ| ॥ २६ ॥vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṃ samācitam|| 26 ||
।prāpyānilakaphau ruddhvā mārgamunmārgamāsthitam| ॥ २७ ॥nihantyāmāśaye vahniṃ janayatyudaraṃ tataḥ|| 27 ||
, , , , , , , , , , ; ॥ २८ ॥tasya rūpāṇi-dāhajvaratṛṣṇāmūrcchātīsārabhramāḥ, kaṭukāsyatvaṃ, haritaharidratvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ nīlapītahāridraharitatāmrarājīsirāvanaddhaṃ, dahyate, dūyate, dhūpyate, ūṣmāyate, svidyate, klidyate, mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ ca bhavati; etat pittodaramiti vidyāt|| 28 ||
।avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ|॥ २९ ॥dadhidugdhaudakānūpamāṃsaiścāpyatisevitaiḥ|| 29 ||
।kruddhena śleṣmaṇā srotaḥsvāvṛteṣvāvṛto'nilaḥ| ॥ ३० ॥tameva pīḍayan kuryādudaraṃ bahirantragaḥ|| 30 ||
, , , , ; , , , , ; ॥ ३१ ॥tasya rūpāṇi-gauravārocakāvipākāṅgamardāḥ, suptiḥ, pāṇipādamuṣkoruśophaḥ, utkleśanidrākāsaśvāsāḥ, śuklatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām; api codaraṃ śuklarājīsirāsaṃtataṃ, guru, stimitaṃ, sthiraṃ, kaṭhinaṃ ca bhavati; etacchleṣmodaramiti vidyāt|| 31 ||
।durbalāgnerapathyāmavirodhigurubhojanaiḥ| ॥ ३२ ॥strīdattaiśca rajoromaviṇmūtrāsthinakhādibhiḥ|| 32 ||
।viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ saṃcayaṃ trayaḥ| ॥ ३३ ॥śanaiḥ koṣṭhe prakurvanto janayantyudaraṃ nṛṇām|| 33 ||
, , ; ॥ ३४ ॥tasya rūpāṇi-sarveṣāmeva doṣāṇāṃ samastāni liṅgānyupalabhyante, varṇāśca sarve nakhādiṣu, udaramapi nānāvarṇarājīsirāsaṃtataṃ bhavati; etat sannipātodaramiti vidyāt|| 34 ||
।aśitasyātisaṃkṣobhādyānayānāticeṣṭitaiḥ|॥ ३५ ॥ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarśanaiḥ|| 35 ||
।vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānāt pravardhate| ॥ ३६ ॥śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet|| 36 ||
; ॥ ३७ ॥tasya plīhā kaṭhino'ṣṭhīlevādau vardhamānaḥ kacchapasaṃsthāna upalabhyate; sa copekṣitaḥ krameṇa kukṣiṃ jaṭharamagnyadhiṣṭhānaṃ ca parikṣipannudaramabhinirvartayati|| 37 ||
, ; , ; ॥ ३८ ॥tasya rūpāṇi-daurbalyārocakāvipākavarcomūtragrahatamaḥpraveśapipāsāṅgamardacchardimūrcchāṅgasādakāsaśvāsamṛdujvarānāhāgnināśakārśyāsyavairasyaparvabhedakoṣṭhavātaśūlāni, api codaramaruṇavarṇaṃ vivarṇaṃ vā nīlaharitahāridrarājimadbhavati; evameva yakṛdapi dakṣiṇapārśvasthaṃ kuryāt, tulyahetuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭhara evāvarodha iti; etat plīhodaramiti vidyāt|| 38 ||
।pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude| ॥ ३९ ॥udāvartaistathā'rśobhirantrasaṃmūrcchanena vā|| 39 ||
।apāno mārgasaṃrodhāddhatvā'gniṃ kupito'nilaḥ| ॥ ४० ॥varcaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ tataḥ|| 40 ||
, ; ॥ ४१ ॥tasya rūpāṇi-tṛṣṇādāhajvaramukhatāluśoṣorusādakāsaśvāsadaurbalyārocakāvipākavarcomūtrasaṅgādhmānacchardikṣavathuśirohṛnnābhigudaśūlāni, api codaraṃ mūṭhavātaṃ sthiramaruṇaṃ nīlarāji sirāvanaddharājikaṃ vā prāyo nābhyupari gopucchavadabhinirvartata iti; etadbaddhagudodaramiti vidyāt|| 41 ||
।śarkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| ॥ ४२ ॥bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā|| 42 ||
।pākaṃ gacchedrasastebhyaśchidrebhyaḥ prasravadbahiḥ| ॥ ४३ ॥pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ tataḥ|| 43 ||
, , , ; ॥ ४४ ॥tasya rūpāṇi-tadadho nābhyāḥ prāyo'bhivardhamānamudakodaraṃ bhavati, yathābalaṃ ca doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayati, api cāturaḥ salohitanīlapītapicchilakuṇapagandhyāmavarca upaveśate, hikkāśvāsakāsatṛṣṇāpramehārocakāvipākadaurbalyaparītaśca bhavati; etacchidrodaramiti vidyāt|| 44 ||
।snehapītasya mandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| ॥ ४५ ॥atyambupānānnaṣṭe'gnau mārutaḥ klomni saṃsthitaḥ|| 45 ||
।srotaḥsu ruddhamārgeṣu kaphaścodakamūrcchitaḥ| ॥ ४६ ॥vardhayetāṃ tadevāmbu svasthānādudarāya tau|| 46 ||
, , ॥ ४७ ॥tasya rūpāṇi-anannakāṅkṣāpipāsāgudasrāvaśūlaśvāsakāsadaurbalyāni, api codaraṃ nānāvarṇarājisirāsaṃtatamudakapūrṇadṛtikṣobhasaṃsparśaṃ bhavati, etadudakodaramiti vidyāt|| 47 ||
; , ; ।tatra acirotpannamanupadravamanudakamaprāptamudaraṃ tvaramāṇaścikitset; upekṣitānāṃ hyeṣāṃ doṣāḥ svasthānādapavṛttā paripākāddravībhūtāḥ sandhīn srotāṃsi copakledayanti, svedaśca bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistaryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati; tatra piccotpattau maṇḍalamudaraṃ guru stimitamākoṭhitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ nābhyāmevopasarpati|।tato'nantaramudakaprādurbhāvaḥ| , , ॥ ४८ ॥tasya rūpāṇi-kukṣeratimātravṛddhiḥ, sirāntardhanagamanam, udakapūrṇadṛtisaṃkṣobhasaṃsparśatvaṃ ca|| 48 ||
; ॥ ४९ ॥tadā''turamupadravāḥ spṛśanti-chardyatīsāratamakatṛṣṇāśvāsakāsahikkādaurbalyapārśvaśūlarucisvaramedamūtrasaṅgādayaḥ; tathāvidhamacikitsyaṃ vidyāditi|| 49 ||
-bhavanti cātra- ।vātātpittātkaphāt plīhnaḥ sannipātāttathodakāt| ॥ ५० ॥paraṃ paraṃ kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet|| 50 ||
।pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā| ॥ ५१ ॥prāyo bhavatyabhāvāya cchidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām|| 51 ||
।śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam| ॥ ५२ ॥balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet|| 52 ||
।śvayathuḥ sarvamarmotthaḥ śvāso hikkā'ruciḥ satṛṭ| ॥ ५३ ॥mūrcchā cchardiratīsāro nihantyudariṇaṃ naram|| 53 ||
।janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| ॥ ५४ ॥balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam|| 54 ||
।ajātaśothamaruṇaṃ saśabdaṃ nātibhārikam| ॥ ५५ ॥sadā guḍaguḍāyacca sirājālagavākṣitam|| 55 ||
।nābhiṃ viṣṭabhya pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati|॥ ५६ ॥hṛnnābhivaṅkṣaṇakaṭīgudapratyekaśūlinaḥ|| 56 ||
।karkaśaṃ sṛjayo vātaṃ nātimande ca pāvake| ॥ ५७ ॥lolasyāvirase cāsye mūtre'lpe saṃhate viṣi|| 57 ||
।ajātodakamityetairliṅgairvijñāya tattvataḥ|॥ ५८ ॥upākramidbhiṣagdoṣabalakālaviśeṣavit|| 58 ||
।vātodaraṃ balamataḥ pūrvaṃ snehairupācaret| ॥ ५९ ॥snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam|| 59 ||
।hṛte doṣe parimlānaṃ veṣṭayedvāsasodaram| ॥ ६० ॥tathā'syānavakāśatvādvāyurnādhmāpayet punaḥ|| 60 ||
।doṣātimātropacayāt srotomārganirodhanāt| ॥ ६१ ॥saṃbhavatyudaraṃ tasmānnityameva virecayet|| 61 ||
।śuddhaṃ saṃsṛjya ca kṣīraṃ balārthaṃ pāyayettu tam| ॥ ६२ ॥prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramāt payaḥ|| 62 ||
।yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| ॥ ६३ ॥sodāvartaṃ punaḥ snigdhaṃ svinnamāsthāpayennaram|| 63 ||
।sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| ॥ ६४ ॥dīptāgniṃ baddhaviṅvātaṃ rūkṣamapyanuvāsayet|| 64 ||
।tīkṣṇādhobhāgayukto'sya virūho dāśamūlikaḥ|॥ ६५ ॥vātaghnāmlaśṛtairaṇḍatilatailānuvāsanam|| 65 ||
।avirecyaṃ tu yaṃ vidyāddurbalaṃ sthaviraṃ śiśum| ॥ ६६ ॥sukumāraṃ prakṛtyā'lpadoṣaṃ vā'tholbaṇānilam|| 66 ||
।taṃ bhiṣak śamanaiḥ sarpiryūṣamāṃsarasaudanaiḥ| ॥ ६७ ॥bastyabhyaṅgānuvāsaiśca kṣīraiścopācaredbudhaḥ|| 67 ||
।pittodare tu balinaṃ pūrvameva virenayet| ॥ ६८ ॥durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayet kṣīrabastinā|| 68 ||
।saṃjātabalakāyāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet| ॥ ६९ ॥payasā satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā|| 69 ||
।sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| ॥ ७० ॥sakaphe vā samūtreṇa savāte tiktasarpiṣā|| 70 ||
।punaḥ kṣīraprayogaṃ ca bastikarma virecanam| ॥ ७१ ॥krameṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittodaraṃ jayet|| 71 ||
।snigdhaṃ svinnaṃ viśuddhaṃ tu kaphodariṇamāturam| ॥ ७२ ॥saṃsarjayet kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ|| 72 ||
।gomūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskṛtibhistathā| ॥ ७३ ॥sakṣāraistailapānaiśca śamayettu kaphodaram|| 73 ||
।sannipātodare sarvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ| ॥ ७४ ॥sopadravaṃ tu nirvṛttaṃ pratyākhyeyaṃ vijānatā|| 74 ||
।udāvartarujānāhairdāhamohatṛṣājvaraiḥ| ॥ ७५ ॥gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn yathākramam|| 75 ||
।liṅgaiḥ plīhnyadhikān dṛṣṭvā raktaṃ cāpi svalakṣaṇaiḥ| ॥ ७६ ॥cikitsāṃ saṃprakurvīta yathādoṣaṃ yathābalam|| 76 ||
।snehaṃ svedaṃ virekaṃ ca nirūhamanuvāsanam| ॥ ७७ ॥samīkṣya kārayedbāhau vāne vā vyadhayet sirām|| 77 ||
।ṣaṭpalaṃ pāyayet sarpiḥ pippalīrvā prayojayet| ॥ ७८ ॥saguḍāmabhayāṃ vā'pi kṣārāriṣṭagaṇāṃstathā|| 78 ||
।eṣa kriyākramaḥ prokto yogān saṃśamanāñchṛṇu| ॥ ७९ ॥pippalī nāgaraṃ dantī citrakaṃ dviguṇābhayam|| 79 ||
।viḍaṅgāṃśayutaṃ cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet| ॥ ८० ॥viḍaṅgaṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ saghṛtāṃ saindhavaṃ vacām|| 80 ||
।dagdhvā kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet| ॥ ८१ ॥rohītakalatānāṃ tu kāṇḍakānabhayājale|| 81 ||
।mūtre vā sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet|॥ ८२ ॥kāmalāgulmamehārśaḥplīhasarvodarakrimīn|| 82 ||
।sa hanyājjāṅgalarasairjīrṇe syāccātra bhojanam| ॥ ८३ ॥rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatim|| 83 ||
।koladviprasthasaṃyuktaṃ kaṣāyamupakalpayet| ॥ ८४ ॥palikaiḥ pañcakolaistu taiḥ sarvaiścāpi tulyayā|| 84 ||
।rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet| ॥ ८५ ॥plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu prayojitam|| 85 ||
।tathā gulmodaraśvāsakrimipāṇḍutvakāmalāḥ| ॥ ८६ ॥agnikarma ca kurvīta bhiṣagvātakapholbaṇe|| 86 ||
।paittike jīvanīyāni sarpīṣi kṣīrabastayaḥ| ॥ ८७ ॥raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca śasyate|| 87 ||
।yūṣairmāṃsarasaiścāpi dīpanīyasamāyutaiḥ| ॥ ८८ ॥yakṛti plīhavat sarvaṃ tulyatvādbheṣajaṃ matam|| 88 ||
।laghūnyannāni saṃsṛjya dadyāt plīhodare bhiṣak| ॥ ८९ ॥svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam|| 89 ||
।satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam| ॥ ९० ॥parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ caiva virecanam|| 90 ||
।udāvartaharaṃ karma kāryaṃ vātaghnameva ca| ॥ ९१ ॥chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret|| 91 ||
।jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak| ॥ ९२ ॥tṛṣṇākāsajvarārtaṃ tu kṣīṇamāṃsāgnibhojanam|| 92 ||
।varjayecchvāsinaṃ tadvacchūlinaṃ durbalendriyam| ॥ ९३ ॥apāṃ doṣaharāṇyādau pradadyādudakodare|| 93 ||
।mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca| ॥ ९४ ॥dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret|| 94 ||
।dravebhyaścodakādibhyo niyacchedanupūrvaśaḥ| ॥ ९५ ॥sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ matam|| 95 ||
।tasmāttridoṣaśamanīṃ kriyāṃ sarvatra kārayet| ॥ ९६ ॥doṣaiḥ kukṣau hi sṃpūrṇe vahnirmandatvamṛcchati|| 96 ||
।tasmādbhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca| ॥ ९७ ॥raktaśālān yavānmudgāñjāṅgalāṃśca mṛgadvijān|| 97 ||
।payomūtrāsavāriṣṭānmadhusīdhuṃ tathā surām| ॥ ९८ ॥yavāgūmodanaṃ vā'pi yūṣairadyādrasairapi|| 98 ||
।mandāmlasnehakaṭubhiḥ pañcamūlopasādhitaiḥ| ॥ ९९ ॥audakānūpajaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilān|| 99 ||
।vyāyāmādhvadivāsvapnaṃ yānayānaṃ ca varjayet| ॥ १०० ॥tathoṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca|| 100 ||
।nādyādannāni jaṭharī toyapānaṃ ca varjayet| ॥ १०१ ॥nātisāndraṃ hitaṃ pāne svādu takramapelavam|| 101 ||
।tryūṣaṇakṣāralavaṇairyuktaṃ tu nicayodarī| ॥ १०२ ॥vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam|| 102 ||
।śarkarāmadhukopetaṃ svādu pittodarī pibet| ॥ १०३ ॥yavānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī|| 103 ||
।pibenmadhuyutaṃ takraṃ kavoṣṇaṃ nātipelavam|॥ १०४ ॥madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ|| 104 ||
।yuktaṃ plīhodarī jātaṃ savyoṣaṃ tūdakodarī| ॥ १०५ ॥baddhodarī tu hapuṣāyavānyajājisaindhavaiḥ|| 105 ||
।pibecchidrodarī takraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam| ॥ १०६ ॥gauravārocakārtānāṃ samandāgnyatisāriṇām|| 106 ||
।takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate| ॥ १०७ ॥śophānāhārtitṛṇmūrcchāpīḍite kārabhaṃ payaḥ|| 107 ||
।śuddhānāṃ kṣāmadehānāṃ gavyaṃ chāgaṃ samāhiṣam|॥ १०८ ॥devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ|| 108 ||
।sāśvagandhaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ samaiḥ| ॥ १०९ ॥vṛścikālīṃ vacāṃ kuṣṭhaṃ pañcamūlīṃ punarnavām|| 109 ||
।bhūtīkaṃ nāgaraṃ dhānyaṃ jale paktvā'vasecayet| ॥ ११० ॥palāśaṃ kattṛṇaṃ rāsnāṃ tadvat paktvā'vasecayet|| 110 ||
।mūtraṇyaṣṭāvudariṇāṃ seke pāne ca yojayet| ॥ १११ ॥rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ tathā saṃśodhanārthinām|| 111 ||
।dīpanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni cakṣmāhe|॥ ११२ ॥pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ|| 112 ||
।sakṣārairardhapalikairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet| ॥ ११३ ॥kalkairdvipañcamūlasya tulārdhasvarasena ca|| 113 ||
।dadhimaṇḍāḍhakopetaṃ tat sarpirjaṭharāpaham| ॥ ११४ ॥śvayathuṃ vātaviṣṭambhaṃ gulmārśāṃsi ca nāśayet|| 114 ||
।nāgaratriphalāprasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam| ॥ ११५ ॥mastunaḥ sādhayitvaitat pibet sarvodarāpaham|| 115 ||
।kaphamārutasaṃbhūte gulme caitat praśasyate| ॥ ११६ ॥caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakāt pale|| 116 ||
।kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet| ॥ ११७ ॥yavakolakulatthānāṃ pañcamūlarasena ca|| 117 ||
।surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā'pi pibedghṛtam| ॥ ११८ ॥ebhiḥ snigdhāya saṃjāte bale śānte ca mārute|| 118 ||
।sraste doṣāśaye dadyāt kalpadiṣṭaṃ virecanam| ॥ ११९ ॥paṭolamūlaṃ rajanīṃ rajanīṃ viḍaṅgaṃ triphalātvacam|| 119 ||
।kampillakaṃ nīlinīṃ ca trivṛtāṃ ceti cūrṇayet| ॥ १२० ॥ṣaḍādyān kārṣikānantyāṃstrīṃśca dvitricaturguṇān|| 120 ||
।kṛtvā cūrṇamato muṣṭiṃ gavāṃ mūtreṇa nā pibet| ॥ १२१ ॥virikto mṛdu bhuñjīta bhojanaṃ jāṅgalai rasaiḥ|| 121 ||
।maṇḍaṃ peyāṃ ca pītvā nā savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ payaḥ| ॥ १२२ ॥śṛtaṃ pibettataścūrṇaṃ pibedevaṃ punaḥ punaḥ|| 122 ||
।hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi| ॥ १२३ ॥kāmalāṃ pāṇḍurogaṃ ca śvayathuṃ cāpakarṣati|| 123 ||
।paṭolādyamidaṃ cūrṇamudareṣu prapūjitam| ॥ १२४ ॥gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām|| 124 ||
।pibeddrākṣāmbugomūtrakolakarkandhusīdhubhiḥ| ॥ १२५ ॥yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā copakuñcikā|| 125 ||
।kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā| ॥ १२६ ॥śatāhvā jīrakaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīri sacitrakā|| 126 ||
।dvau kṣārau puṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam| ॥ १२७ ॥viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā|| 127 ||
।trivṛdviśāle dviguṇe sātalā syāccaturguṇā| ॥ १२८ ॥etannārāyaṇaṃ nāma cūrṇaṃ rogagaṇāpaham|| 128 ||
।nainat prāpyātivatante rogā viṣṇumivāsurāḥ| ॥ १२९ ॥takreṇodaribhiḥ peyaṃ gulmibhirbadarāmbunā|| 129 ||
।ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā| ॥ १३० ॥dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbubhirarśasaiḥ|| 130 ||
।parikarte savṛkṣāmlamuṣṇāmbubhirajīrṇake| ॥ १३१ ॥bhagandare pāṇḍuroge śvāse kāse galagrahe|| 131 ||
।hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare| ॥ १३२ ॥daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe|| 132 ||
।yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam| ।iti nārāyaṇacūrṇam| ॥ १३३ ॥hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm|| 133 ||
।nīlinīṃ trāyamāṇāṃ ca sātalāṃ trivṛtāṃ vacām| ॥ १३४ ॥saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇāyet|| 134 ||
।dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ| ॥ १३५ ॥peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca|| 135 ||
।śvitre kuṣṭhe sarujake savāte viṣamāgniṣu| ॥ १३६ ॥śothārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake|| 136 ||
।vātaṃ pittaṃ kaphaṃ cāśu virekāt saṃprasādhayet| ।iti hapuṣādyaṃ cūrṇam| ॥ १३७ ॥nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca|| 137 ||
।citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut| ।iti nīlinyādyaṃ cūrṇam| ॥ १३८ ॥kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi|| 138 ||
।jātaṃ vimathya tadyuktyā trivṛtsiddhaṃ pibedghṛtam| ॥ १३९ ॥tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet|| 139 ||
।snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| ॥gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye|| ।iti snuhīkṣīraghṛtam|
।dadhimaṇḍāḍhake siddhāt snukkṣīrapalakalkitāt| ॥ १४१ ॥ghṛtaprasthāt pibenmātrāṃ tadvajjaṭharaśāntaye|| 141 ||
।eṣāṃ cānu pibet peyāṃ payo vā svādu vā rasam| ॥ १४२ ॥ghṛte jīrṇe viriktastu koṣṇaṃ nāgarakaiḥ śṛtam|| 142 ||
।pibedambu tataḥ peyāṃ yūṣaṃ kaulatthakaṃ tataḥ| ॥ १४३ ॥pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo vā pratibhojitaḥ|| 143 ||
।punaḥ punaḥ pibet sarpirānupūrvyā tayaiva ca| ॥ १४४ ॥ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyāt kuśalo bhiṣak|| 144 ||
।gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye| ॥ १४५ ॥pilukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam|| 145 ||
।gulmaghnaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet| ।kramānnirhṛtadoṣāṇāṃ jāṅgalapratibhojinām|
।doṣaśeṣanivṛttyarthaṃ yogān vakṣyāmyataḥ param| ॥ १४७ ॥citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa nā pibet|| 147 ||
।māsaṃ yuktastathā hastipippalī viśvabheṣajam| ॥ १४८ ॥viḍaṅgaṃ citrakaṃ dantī cavyaṃ vyoṣaṃ ca taiḥ payaḥ|| 148 ||
।kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet| ॥ १४९ ॥pibet kaṣāyaṃ triphalādantīrohitakaiḥ śṛtam|| 149 ||
।vyoṣakṣārayutaṃ jīrṇe rasairadyāttu jāṅgalaiḥ| ॥ १५० ॥māṃsaṃ vā bhojanaṃ bhojyaṃ sudhākṣīraghṛtānvitam|| 150 ||
।kṣīrānupānāṃ gomūtreṇābhayāṃ vā prayojayet| ॥ १५१ ॥saptāhaṃ māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīraṃ cānannabhuk pibet|| 151 ||
।māsamauṣṭraṃ payaśchāgaṃ trīnmāsān vyoṣasaṃyutam| ॥ १५२ ॥harītakīsahasraṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu|| 152 ||
।śilājatuvidhānena gugguluṃ vā prayojayet| ॥ १५३ ॥śṛṅgaverārdrakarasaḥ pāne kṣīrasamo hitaḥ|| 153 ||
।tailaṃ rasena tenaiva siddhaṃ daśaguṇena vā| ॥ १५४ ॥dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ dūṣyodare hitam|| 154 ||
।śūlānāhavibandheṣu mastuyūṣarasādibhiḥ| ॥ १५५ ॥saralāmadhuśigrūṇāṃ bījebhyo mūlakasya ca|| 155 ||
।tailānyabhyaṅgapānārthaṃ śūlaghnānyanilodare| ॥ १५६ ॥staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca|| 156 ||
।ariṣṭān dāpayet kṣārān kaphastyānasthirodare| ॥ १५७ ॥śleṣmaṇo vilayārthaṃ tu doṣaṃ vīkṣya bhiṣagvaraḥ|| 157 ||
।pippalīṃ tilvakaṃ hiṅgu nāgaraṃ hastipippalīm| ॥ १५८ ॥bhallātakaṃ śigruphalaṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm|| 158 ||
।devadāru haridre dve saralātiveṣe vacām| ॥ १५९ ॥kuṣṭhaṃ mustaṃ tathā pañca lavaṇāni prakalpya ca|| 159 ||
।dadhisarpirvasāmajjatailayuktāni dāhayet| ॥ १६० ॥annādūrdhvamataḥ kṣārādbiḍālakapadaṃ pibet|| 160 ||
।madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ| ॥ १६१ ॥hṛdrogaṃ śvayathuṃ gulmaṃ plīhārśojaṭharāṇi ca|| 161 ||
।visūcikāmudāvartaṃ vatāṣṭhīlāṃ ca nāśayet| ॥ १६२ ॥kṣāraṃ cājakarīṣāṇāṃ srutaṃ mūtrairvipācayet|| 162 ||
।kārṣikaṃ pippalīmūlaṃ pañcaiva lavaṇāni ca| ॥ १६३ ॥pippalīṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ triphalāṃ trivṛtāṃ vacām|| 163 ||
।dvau kṣārau sātalāṃ dantīṃ svarṇakṣīrīṃ viṣāṇikām| ॥ १६४ ॥kolapramāṇāṃ vaṭikāṃ pibet sauvīrasaṃyutām|| 164 ||
।śvayathāvavipāke ca pravṛddhe ca dakodare| ॥ १६५ ॥bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ tu taṇḍulaiḥ|| 165 ||
।yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram| ॥ १६६ ॥pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye|| 166 ||
।svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyevaṃ tathā pittakaphānilāḥ|॥ १६७ ॥śaṅkhinīsnuktrivṛddantīcirabilvādipallavaiḥ|| 167 ||
।śākaṃ gāḍhapurīṣāya prāgbhaktaṃ dāpayedbhiṣak| ॥ १६८ ॥tato'smai śithilībhūtavarcodoṣāya śāstravit|| 168 ||
।dadyānmūtrayutaṃ kṣīraṃ doṣaśeṣaharaṃ śivam| ॥ १६९ ॥pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ cāpi mārutaḥ|| 169 ||
।janayedyasya taṃ tailaṃ bilvakṣāreṇa pāyayet|॥ १७० ॥tathā'gnimanthasyonākapalāśatilanālajaiḥ|| 170 ||
।balākadalyapāmārgakṣāraiḥ pratyekaśaḥ srutaiḥ| ॥ १७१ ॥tailaṃ paktvā bhiṣagdadyādudarāṇāṃ praśāntaye|| 171 ||
।nivartate codariṇāṃ hṛdgrahaścānilodbhavaḥ| ॥ १७२ ॥kaphe vātena pittena tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile|| 172 ||
।balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam| ॥ १७३ ॥suvirikto naro yastu punarādhmāpito bhavet|| 173 ||
।susnidhairamlalavaṇairnirūhaistamupācaret| ॥ १७४ ॥sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram|| 174 ||
।tīkṣṇaiḥ sakṣāragomūtrairbastibhistamupācaret| ॥ १७५ ॥kriyātivṛtte jaṭhare tridoṣe cāpraśāmyati|| 175 ||
।jñātīna sasuhṛdo dārān brāhmaṇānnṛpatīn gurūn| ॥ १७६ ॥anujñāpya bhiṣak karma vidadhyāt saṃśayaṃ bruvan|| 176 ||
।akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet| ॥ १७७ ॥evamākhyāya tasyedamanujñātaḥ suhṛdgaṇaiḥ|| 177 ||
।pānabhojanasaṃyuktaṃ viṣamasmai prayojayet| ॥ १७८ ॥yasmin vā kupitaḥ sarpo visṛjeddhi phale viṣam|| 178 ||
।bhojayettadudariṇaṃ pravicārya bhiṣagvaraḥ| ॥ १७९ ॥tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ|| 179 ||
।viṣeṇāśupramāthitvādāśu bhinnaḥ pravartate| ॥ १८० ॥viṣeṇa hṛtadoṣaṃ taṃ śītāmbupariṣecitam|| 180 ||
।pāyayeta bhiṣagdugdhaṃ yavāgūṃ vā yathābalam| ॥ १८१ ॥trivṛnmaṇḍūkaparṇyośca śākaṃ sayavavāstukam|| 181 ||
।bhakṣayet kālaśākaṃ vā svarasodakasādhitam| ॥ १८२ ॥niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk|| 182 ||
।māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet| ॥ १८३ ॥evaṃ vinirhṛte doṣe śākairmāsāt paraṃ tataḥ|| 183 ||
।durbalāya prayuñjīta prāṇabhṛt kārabhaṃ payaḥ| ॥ १८४ ॥idaṃ tu śalyahartṝṇāṃ karma syāddṛṣṭakarmaṇām|| 184 ||
।vāmaṃ kukṣiṃ māpayitvā nābhyadhaścaturaṅgulam| ॥ १८५ ॥mātrāyuktena śastreṇa pāṭayenmatimān bhiṣak|| 185 ||
।vipāṭhyāntraṃ tataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayoḥ| ॥ १८६ ॥sarpiṣā'bhyajya keśādīnavamṛjya vimokṣayet|| 186 ||
।mūrcchanādyacca saṃmūḍhamantraṃ tacca vimokṣayet| ॥ १८७ ॥chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṃśayitvā pipīlikaiḥ|| 187 ||
।bahuśaḥ saṃgṛhītāni jñātvā cchitvā pipīlikān| ॥ १८८ ॥pratiyogaiḥ praveśyāntraṃ preyaiḥ sīvyedvraṇaṃ tataḥ|| 188 ||
।tathā jātodakaṃ sarvamudaraṃ vyadhayedbhiṣak| ॥ १८९ ॥vāmapārśve tvadho nābhernāḍīṃ dattvā ca gālayet|| 189 ||
।visrāvya ca vimṛdyaitadveṣṭayedvāsasodaram| ॥ १९० ॥tathā vastivirekādyairmlānaṃ sarvaṃ ca veṣṭayet|| 190 ||
।niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet| ॥ १९१ ॥ataḥ paraṃ tu ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavennaraḥ|| 191 ||
।trīn māsān payasā peyāṃ pibettrīṃścāpi bhojayet| ॥ १९२ ॥śyāmākaṃ koradūṣaṃ vā kṣīreṇālavaṇaṃ laghu|| 192 ||
।naraḥ saṃvatsareṇaivaṃ jayet prāptaṃ jalodaram| ॥ १९३ ॥prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet|| 193 ||
।doṣānubandharakṣārthaṃ balasthairyārthameva ca| ।prayogāpacitāṅgānāṃ hitaṃ hyudariṇāṃ payaḥ| ॥ १९४ ॥sarvadhātukṣayārtānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā|| 194 ||
-tatra ślokau- ।hetuṃ prāgrūpamaṣṭānāṃ liṅgaṃ vyāsasamāsataḥ| ॥ १९५ ॥upadravān garīyastvaṃ sādhyāsādhyatvameva ca|| 195 ||
।jātājātāmbuliṅgāni cikitsāṃ coktavānṛṣiḥ| ॥ १९६ ॥samāsavyāsanirdeśairudarāṇāṃ cikitsite|| 196 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||