ग्रहणीचिकित्सितम्

अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

आयुर्वर्णो बलं स्वास्थ्यमुत्साहोपचयौ प्रभा।āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāhopacayau prabhā|ओजस्तेजोऽग्न्यः प्राणाश्चोक्ता देहाग्निहेतुकाः॥ ३ ॥ojastejo'gnyaḥ prāṇāścoktā dehāgnihetukāḥ|| 3 ||

शान्तेऽग्नौ म्रियते, युक्ते चिरं जीवत्यनामयः।śānte'gnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ|रोगी स्याद्विकृते, मूलमग्निस्तस्मान्निरुच्यते॥ ४ ॥rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate|| 4 ||

यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषकम्।yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam|तत्राग्निर्हेतुराहारान्न ह्यपक्वाद्रसादयः॥ ५ ॥tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ|| 5 ||

अन्नमादानकर्मा तु प्राणः कोष्ठं प्रकर्षति।annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati|तद्द्रवैर्भिन्नसंघातं स्नेहेन मृदुतां गतम्॥ ६ ॥taddravairbhinnasaṃghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam|| 6 ||

समानेनावधूतोऽग्निरुदर्यः पवनोद्वहः।samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ pavanodvahaḥ|काले भुक्तं समं सम्यक् पचत्यायुर्विवृद्धये॥ ७ ॥kāle bhuktaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye|| 7 ||

एवं रसमलायान्नमाशयस्थमधःस्थितः।evaṃ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥsthitaḥ|पचत्यग्निर्यथा स्थाल्यामोदनायाम्बुतण्डुलम्॥ ८ ॥pacatyagniryathā sthālyāmodanāyāmbutaṇḍulam|| 8 ||

अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः।annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ|मधुराद्यात् कफो भावात् फेनभूत उदीर्यते॥ ९ ॥madhurādyāt kapho bhāvāt phenabhūta udīryate|| 9 ||

परं तु पच्यमानस्य विदग्धस्याम्लभावतः।paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ|आशयाच्च्यवमानस्य पित्तमच्छमुदीर्यते॥ १० ॥āśayāccyavamānasya pittamacchamudīryate|| 10 ||

पक्वाशयं तु प्राप्तस्य शोष्यमाणस्य वह्निना।pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā|परिपिण्डितपक्वस्य वायुः स्यात् कटुभावतः॥ ११ ॥paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ|| 11 ||

अन्नमिष्टं ह्युपहितमिष्टैर्गन्धादिभिः पृथक्।annamiṣṭaṃ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ pṛthak|देहे प्रीणाति गन्धादीन् घ्राणादीनीन्द्रियाणि च॥ १२ ॥dehe prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi ca|| 12 ||

भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः।bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ|पञ्चाहारगुणान्स्वान्स्वान्पार्थिवादीन्पचन्ति हि॥ १३ ॥pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi|| 13 ||

यथास्वं स्वं च पुष्णन्ति देहे द्रव्यगुणाः पृथक्।yathāsvaṃ svaṃ ca puṣṇanti dehe dravyaguṇāḥ pṛthak|पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाः शेषांश्च कृत्स्नशः॥ १४ ॥pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca kṛtsnaśaḥ|| 14 ||

सप्तभिर्देहधातारो धातवो द्विविधं पुनः।saptabhirdehadhātāro dhātavo dvividhaṃ punaḥ|यथास्वमग्निभिः पाकं यान्ति किट्टप्रसादवत्॥ १५ ॥yathāsvamagnibhiḥ pākaṃ yānti kiṭṭaprasādavat|| 15 ||

रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च।rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca|अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रसादजः॥ १६ ॥asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ|| 16 ||

रसात् स्तन्यं ततो रक्तमसृजः कण्डराः सिराः।rasāt stanyaṃ tato raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ|मांसाद्वसा त्वचः षट् च मेदसः स्नायुसंभवः॥ १७ ॥māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusaṃbhavaḥ|| 17 ||

किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं, रसस्य तु कफोऽसृजः।kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ|पित्तं, मांसस्य खमला, मलः स्वेदस्तु मेदसः॥ १८ ॥pittaṃ, māṃsasya khamalā, malaḥ svedastu medasaḥ|| 18 ||

स्यात्किट्टं केशलोमास्थ्नो, मज्ज्ञः स्नेहोऽक्षिविट्त्वचां।syātkiṭṭaṃ keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacāṃ|प्रसादकिट्टे धातूनां पाकादेवंविधर्च्छतः॥ १९ ॥prasādakiṭṭe dhātūnāṃ pākādevaṃvidharcchataḥ|| 19 ||

परस्परोपसंस्तम्ब्धा धातुस्नेहपरम्परा।parasparopasaṃstambdhā dhātusnehaparamparā|वृष्यादीनां प्रभावस्तु पुष्णाति बलमाशु हि॥ २० ॥vṛṣyādīnāṃ prabhāvastu puṣṇāti balamāśu hi|| 20 ||

षड्भिः केचिदहोरात्रैरिच्छन्ति परिवर्तनम्।ṣaḍbhiḥ kecidahorātrairicchanti parivartanam|संतत्या भोज्यधातूनां परिवृत्तिस्तु चक्रवत्॥ २१ ॥saṃtatyā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat|| 21 ||

(इत्युक्तवन्तमाचार्यं शिष्यस्त्विदमचोदयत्।(ityuktavantamācāryaṃ śiṣyastvidamacodayat|रसाद्रक्तं विसदृशात् कथं देहेऽभिजायते॥ २२ ॥rasādraktaṃ visadṛśāt kathaṃ dehe'bhijāyate|| 22 ||

रसस्य च न रागोऽस्ति स कथं याति रक्तताम्।rasasya ca na rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām|द्रवाद्रक्तात्स्थिरं मांसं कथं तज्जायते नृणाम्॥ २३ ॥dravādraktātsthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate nṛṇām|| 23 ||

द्रवधातोः स्थिरान्मांसान्मेदसः संभवः कथम्।dravadhātoḥ sthirānmāṃsānmedasaḥ saṃbhavaḥ katham|श्लक्ष्णाभ्यां मांसमेदोभ्यां खरत्वं कथमस्थिषु॥ २४ ॥ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu|| 24 ||

खरेष्वस्थिषु मज्जा च केन स्निग्धो मृदुस्तथा।khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho mṛdustathā|मज्ज्ञश्च परिणामेन यदि शुक्रं प्रवर्तते॥ २५ ॥majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ pravartate|| 25 ||

सर्वदेहगतं शुक्रं प्रवदन्ति मनीषिणः।sarvadehagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ|तथाऽस्थिमध्यमज्ज्ञश्च शुक्रं भवति देहिनाम्॥ २६ ॥tathā'sthimadhyamajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām|| 26 ||

छिद्रं न दृश्यतेऽस्थ्नां च तन्निःसरति वा कथम्।chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham|एवमुक्तस्तु शिष्येण गुरुः प्राहेदमुत्तरम्॥ २७ ॥evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ prāhedamuttaram|| 27 ||

तेजो रसानां सर्वेषां मनुजानां यदुच्यते।tejo rasānāṃ sarveṣāṃ manujānāṃ yaducyate|पित्तोष्मणः स रागेण रसो रक्तत्वमृच्छति॥ २८ ॥pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati|| 28 ||

वाय्वम्बुतेजसा रक्तमूष्मणा चाभिसंयुतम्।vāyvambutejasā raktamūṣmaṇā cābhisaṃyutam|स्थिरतां प्राप्य मांसं स्यात् स्वोष्मणा पक्वमेव तत्॥ २९ ॥sthiratāṃ prāpya māṃsaṃ syāt svoṣmaṇā pakvameva tat|| 29 ||

स्वतेजोऽम्बुगुणस्निग्धोद्रिक्तं मेदोऽभिजायते।svatejo'mbuguṇasnigdhodriktaṃ medo'bhijāyate|पृथिव्यग्न्यनिलादीनां संघातः स्वोष्मणा कृतः॥ ३० ॥pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṃghātaḥ svoṣmaṇā kṛtaḥ|| 30 ||

खरत्वं प्रकरोत्यस्य जायतेऽस्थि ततो नृणाम्।kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām|करोति तत्र सौषिर्यमस्थ्नां मध्ये समीरणः॥ ३१ ॥karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ|| 31 ||

मेदसस्तानि पूर्यन्ते स्नेहो मज्जा ततः स्मृतः।medasastāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ|तस्मान्मज्ज्ञस्तु यः स्नेहः शुक्रं संजायते ततः॥ ३२ ॥tasmānmajjñastu yaḥ snehaḥ śukraṃ saṃjāyate tataḥ|| 32 ||

वाय्वाकाशादिभिर्भावैः सौषिर्यं जायतेऽस्थिषु।vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu|तेन स्रवति तच्छुक्रं नवात् कुम्भादिवोदकम्॥ ३३ ॥tena sravati tacchukraṃ navāt kumbhādivodakam|| 33 ||

स्रोतोभिः स्यन्दते देहात् समन्ताच्छुक्रवाहिभिः।srotobhiḥ syandate dehāt samantācchukravāhibhiḥ|हर्षेणोदीरितं वेगात् संकल्पाच्च मनोभवात्॥ ३४ ॥harṣeṇodīritaṃ vegāt saṃkalpācca manobhavāt|| 34 ||

विलीनं घृतवद्व्यायामोष्मणा स्थानविच्युतम्।vilīnaṃ ghṛtavadvyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam|बस्तौ संभृत्य निर्याति स्थलान्निम्नादिवोदकम्॥)bastau saṃbhṛtya niryāti sthalānnimnādivodakam||)

व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा।vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā|युगपत् सर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा॥ ३६ ॥yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā|| 36 ||

क्षिप्यमाणः खवैगुण्याद्रसः सज्जति यत्र सः।kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ|करोति विकृतिं तत्र खे वर्षमिव तोयदः॥ ३७ ॥karoti vikṛtiṃ tatra khe varṣamiva toyadaḥ|| 37 ||

दोषाणामपि चैवं स्यादेकदेशप्रकोपणम्।doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam|इति भौतिकधात्वन्नपक्तॄणां कर्म भाषितम्॥ ३८ ॥iti bhautikadhātvannapaktṝṇāṃ karma bhāṣitam|| 38 ||

अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिपो मतः।annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhipo mataḥ|तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः॥ ३९ ॥tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ|| 39 ||

तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः।tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ|पालयेत् प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्यायुर्बलस्थितिः॥ ४० ॥pālayet prayatastasya sthitau hyāyurbalasthitiḥ|| 40 ||

यो हि भुङ्क्ते विधिं त्यक्त्वा ग्रहणीदोषजान् गदान्।yo hi bhuṅkte vidhiṃ tyaktvā grahaṇīdoṣajān gadān|स लौल्याल्लभते शीघ्रं, वक्ष्यन्तेऽतः परं तु ते॥ ४१ ॥sa laulyāllabhate śīghraṃ, vakṣyante'taḥ paraṃ tu te|| 41 ||

अभोजनादजीर्णातिभोजनाद्विषमाशनात्।abhojanādajīrṇātibhojanādviṣamāśanāt|असात्म्यगुरुशीतातिरूक्षसंदुष्टभोजनात्॥ ४२ ॥asātmyaguruśītātirūkṣasaṃduṣṭabhojanāt|| 42 ||

विरेकवमनस्नेहविभ्रमाद्व्याधिकर्षणात्।virekavamanasnehavibhramādvyādhikarṣaṇāt|देशकालर्तुवैषम्याद्वेगानां च विधारणात्॥ ४३ ॥deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt|| 43 ||

दुष्यत्यग्निः, स दुष्टोऽन्नं न तत् पचति लघ्वपि।duṣyatyagniḥ, sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati laghvapi|अपच्यमानं शुक्तत्वं यात्यन्नं विषरूपताम्॥ ४४ ॥apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣarūpatām|| 44 ||

तस्य लिङ्गमजीर्णस्य विष्टम्भः सदनं तथा।tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ tathā|शिरसो रुक् च मूर्च्छा च भ्रमः पृष्ठकटिग्रहः॥ ४५ ॥śiraso ruk ca mūrcchā ca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ|| 45 ||

जृम्भाऽङ्गमर्दस्तृष्णा च ज्वरश्छर्दिः प्रवाहणम्।jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraśchardiḥ pravāhaṇam|अरोचकोऽविपाकश्च, घोरमन्नविषं च तत्॥ ४६ ॥arocako'vipākaśca, ghoramannaviṣaṃ ca tat|| 46 ||

संसृज्यमानं पित्तेन दाहं तृष्णां मुखामयान्।saṃsṛjyamānaṃ pittena dāhaṃ tṛṣṇāṃ mukhāmayān|जनयत्यम्लपित्तं च पित्तजांश्चापरान् गदान्॥ ४७ ॥janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān|| 47 ||

यक्ष्मपीनसमेहादीन् कफजान् कफसङ्गतम्।yakṣmapīnasamehādīn kaphajān kaphasaṅgatam|करोति वातसंसृष्टं वातजांश्च गदान् बहून्॥ ४८ ॥karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃśca gadān bahūn|| 48 ||

मूत्ररोगांश्च मूत्रस्थं कुक्षिरोगान् शकृद्गतम्।mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam|रसादिभिश्च संसृष्टं कुर्याद्रोगान् रसादिजान्॥ ४९ ॥rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān|| 49 ||

विषमो धातुवैषम्यं करोति विषमं पचन्।viṣamo dhātuvaiṣamyaṃ karoti viṣamaṃ pacan|तीक्ष्णो मन्देन्धनो धातून् विशोषयति पावकः॥ ५० ॥tīkṣṇo mandendhano dhātūn viśoṣayati pāvakaḥ|| 50 ||

युक्तं भुक्तवतो युक्तो धातुसाम्यं समं पचन्।yuktaṃ bhuktavato yukto dhātusāmyaṃ samaṃ pacan|दुर्बलो विदहत्यन्नं तद्यात्यूर्ध्वमधोऽपि वा॥ ५१ ॥durbalo vidahatyannaṃ tadyātyūrdhvamadho'pi vā|| 51 ||

अधस्तु पक्वमामं वा प्रवृत्तं ग्रहणीगदः।adhastu pakvamāmaṃ vā pravṛttaṃ grahaṇīgadaḥ|उच्यते सर्वमेवान्नं प्रायो ह्यस्य विदह्यते॥ ५२ ॥ucyate sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate|| 52 ||

अतिसृष्टं विबद्धं वा द्रवं तदुपदिश्यते।atisṛṣṭaṃ vibaddhaṃ vā dravaṃ tadupadiśyate|तृष्णारोचकवैरस्यप्रसेकतमकान्वितः॥ ५३ ॥tṛṣṇārocakavairasyaprasekatamakānvitaḥ|| 53 ||

शूनपादकरः सास्थिपर्वरुक् छर्दनं ज्वरः।śūnapādakaraḥ sāsthiparvaruk chardanaṃ jvaraḥ|लोहामगन्धिस्तिक्ताम्ल उद्गारश्चास्य जायते॥ ५४ ॥lohāmagandhistiktāmla udgāraścāsya jāyate|| 54 ||

पूर्वरूपं तु तस्येदं तृष्णाऽऽलस्यं बलक्षयः।pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ|विदाहोऽन्नस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम्॥ ५५ ॥vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam|| 55 ||

अग्न्यधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्ग्रहणी मता।agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā|नाभेरुपर्यह्यग्निबलेनोपष्टब्धोपबृंहिता॥ ५६ ॥nābheruparyahyagnibalenopaṣṭabdhopabṛṃhitā|| 56 ||

अपक्वं धारयत्यन्नं पक्वं सृजति पार्श्वतः।apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ|दुर्बलाग्निबला दुष्टा त्वाममेव विमुञ्चति॥ ५७ ॥durbalāgnibalā duṣṭā tvāmameva vimuñcati|| 57 ||

वातात् पित्तात् कफाच्च स्यात्तद्रोगस्त्रिभ्य एव च।vātāt pittāt kaphācca syāttadrogastribhya eva ca|हेतुं लिङ्गं रूपभेदाञ् शृणु तस्य पृथक् पृथक्॥ ५८ ॥hetuṃ liṅgaṃ rūpabhedāñ śṛṇu tasya pṛthak pṛthak|| 58 ||

कटुतिक्तकषायातिरूक्षशीतलभोजनैः।kaṭutiktakaṣāyātirūkṣaśītalabhojanaiḥ|प्रमितानशनात्यध्ववेगनिग्रहमैथुनैः॥ ५९ ॥pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ|| 59 ||

करोति कुपितो मन्दमग्निं संछाद्य मारुतः।karoti kupito mandamagniṃ saṃchādya mārutaḥ|तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता॥ ६० ॥tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā|| 60 ||

कण्ठास्यशोषः क्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः।kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ|पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजोऽभीक्ष्णं विसूचिका॥ ६१ ॥pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujo'bhīkṣṇaṃ visūcikā|| 61 ||

हृत्पीडा कार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्तिका।hṛtpīḍā kārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā|गृद्धिः सर्वरसानां च मनसः सदनं तथा॥ ६२ ॥gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā|| 62 ||

जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च।jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca|स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्की च मानवः॥ ६३ ॥sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ|| 63 ||

चिराद्दुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत्।cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat|पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात्॥ ६४ ॥punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt|| 64 ||

कट्वजीर्णविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्बणम्।kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam|अग्निमाप्लावयद्धन्ति जलं तप्तमिवानलम्॥ ६५ ॥agnimāplāvayaddhanti jalaṃ taptamivānalam|| 65 ||

सोऽजीर्णं नीलपीताभं पीताभः सार्यते द्रवम्।so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam|पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः॥ ६६ ॥pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ|| 66 ||

गुर्वतिस्निग्धशीतादिभोजनादतिभोजनात्।gurvatisnigdhaśītādibhojanādatibhojanāt|भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः॥ ६७ ॥bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ|| 67 ||

तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः।tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ|आस्योपदेहमाधुर्यकासष्ठीवनपीनसाः॥ ६८ ॥āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhīvanapīnasāḥ|| 68 ||

हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु।hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru|दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्॥ ६९ ॥duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam|| 69 ||

भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्।bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam|अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यं च कफात्मके॥ ७० ॥akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake|| 70 ||

यश्चाग्निः पूर्वमुद्दिष्टो रोगानीके चतुर्विधः।yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke caturvidhaḥ|तं चापि ग्रहणीदोषं समवर्जं प्रचक्ष्महे॥ ७१ ॥taṃ cāpi grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ pracakṣmahe|| 71 ||

पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे।pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame|त्रिदोषं निर्दिशेत्तेषां भेषजं शृण्वतः परम्॥ ७२ ॥tridoṣaṃ nirdiśetteṣāṃ bheṣajaṃ śṛṇvataḥ param|| 72 ||

ग्रहणीमाश्रितं दोषं विदग्धाहारमूर्च्छितम्।grahaṇīmāśritaṃ doṣaṃ vidagdhāhāramūrcchitam|सविष्टम्भप्रसेकार्तिविदाहारुचिगौरवैः॥ ७३ ॥saviṣṭambhaprasekārtividāhārucigauravaiḥ|| 73 ||

आमलिङ्गान्वितं दृष्ट्वा सुखोष्णेनाम्बुनोद्धरेत्।āmaliṅgānvitaṃ dṛṣṭvā sukhoṣṇenāmbunoddharet|फलानां वा कषायेण पिप्पलीसर्षपैस्तथा॥ ७४ ॥phalānāṃ vā kaṣāyeṇa pippalīsarṣapaistathā|| 74 ||

लीनं पक्वाशयस्थं वाऽऽप्यामं स्राव्यं सदीपनैः।līnaṃ pakvāśayasthaṃ vā''pyāmaṃ srāvyaṃ sadīpanaiḥ|शरीरानुगते सामे रसे लङ्घनपाचनम्॥ ७५ ॥śarīrānugate sāme rase laṅghanapācanam|| 75 ||

विशुद्धामाशयायास्मै पञ्चकोलादिभिः शृतम्।viśuddhāmāśayāyāsmai pañcakolādibhiḥ śṛtam|दद्यात् पेयादि लघ्वन्नं पुनर्योगांश्च दीपनान्॥ ७६ ॥dadyāt peyādi laghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān|| 76 ||

ज्ञात्वा तु परिपक्वामं मारुतग्रहणीगदम्।jñātvā tu paripakvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam|दीपनीययुतं सर्पिः पाययेताल्पशो भिषक्॥ ७७ ॥dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayetālpaśo bhiṣak|| 77 ||

किंचित्सन्धुक्षिते त्वग्नौ सक्तविण्मूत्रमारुतम्।kiṃcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam|द्व्यहं त्र्यहं वा संस्नेह्य स्विन्नाभ्यक्तं निरूहयेत्॥ ७८ ॥dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet|| 78 ||

तत एरण्डतैलेन सर्पिषा तैल्वकेन वा।tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā|सक्षारेणानिले शान्ते स्रस्तदोषं विरेचयेत्॥ ७९ ॥sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet|| 79 ||

शुद्धं रूक्षाशयं बद्धवर्चसं चानुवासयेत्।śuddhaṃ rūkṣāśayaṃ baddhavarcasaṃ cānuvāsayet|दीपनीयाम्लवातघ्नसिद्धतैलेन मात्रया॥ ८० ॥dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailena mātrayā|| 80 ||

नीरूढं च विरिक्तं च सम्यक् चैवानुवासितम्।nīrūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak caivānuvāsitam|लघ्वन्नं प्रतिसंभुक्तं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः॥ ८१ ॥laghvannaṃ pratisaṃbhuktaṃ sarpirabhyāsayet punaḥ|| 81 ||

द्वे पञ्चमूले सरलं देवदारु सनागरम्।dve pañcamūle saralaṃ devadāru sanāgaram|पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्॥ ८२ ॥pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm|| 82 ||

शणबीजं यवान् कोलान् कुलत्थान् सुषवीं तथा।śaṇabījaṃ yavān kolān kulatthān suṣavīṃ tathā|पाचयेदारनालेन दध्ना सौवीरकेण वा॥ ८३ ॥pācayedāranālena dadhnā sauvīrakeṇa vā|| 83 ||

चतुर्भागावशेषेण पचेत्तेन घृताढकम्।caturbhāgāvaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam|स्वर्जिकायावशूकाख्यौ क्षारौ दत्त्वा च युक्तितः॥ ८४ ॥svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau dattvā ca yuktitaḥ|| 84 ||

सैन्धवौद्भिदसामुद्रबिडानां रोमकस्य च।saindhavaudbhidasāmudrabiḍānāṃ romakasya ca|ससौवर्चलपाक्यानां भागान्द्विपलिकान् पृथक्॥ ८५ ॥sasauvarcalapākyānāṃ bhāgāndvipalikān pṛthak|| 85 ||

विनीय चूर्णितान् तस्मात् पाययेत् प्रसृतं बुधः।vinīya cūrṇitān tasmāt pāyayet prasṛtaṃ budhaḥ|करोत्यग्निं बलं वर्णं वातघ्नं भुक्तपाचनम्॥karotyagniṃ balaṃ varṇaṃ vātaghnaṃ bhuktapācanam||इति दशमूलाद्यं घृतम्।iti daśamūlādyaṃ ghṛtam|

त्र्यूषणत्रिफलाकल्के बिल्वमात्रे गुडात् पले।tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale|सर्पिषोऽष्टपलं पक्त्वा मात्रां मन्दानलः पिबेत्॥sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet||इति त्र्यूषणाद्यं घृतम्।iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|

पञ्चमूलाभयाव्योषपिप्पलीमूलसैन्धवैः।pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ|रास्नाक्षारद्वयाजाजीविडङ्गशटिभिर्घृतम्॥ ८८ ॥rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭibhirghṛtam|| 88 ||

शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनार्द्रकस्य च।śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca|शुष्कमूलककोलाम्बुचुक्रिकादाडिमस्य च॥ ८९ ॥śuṣkamūlakakolāmbucukrikādāḍimasya ca|| 89 ||

तक्रमस्तुसुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः।takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ|काञ्जिकेन च तत् पक्वमग्निदीप्तिकरं परम्॥ ९० ॥kāñjikena ca tat pakvamagnidīptikaraṃ param|| 90 ||

शूलगुल्मोदरश्वासकासानिलकफापहम्।śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham|सबीजपूरकरसं सिद्धं वा पाययेद्घृतम्॥ ९१ ॥sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayedghṛtam|| 91 ||

सिद्धमभ्यञ्जनार्थं च तैलमेतैः प्रयोजयेत्।siddhamabhyañjanārthaṃ ca tailametaiḥ prayojayet|एतेषामौषधानां वा पिबेच्चूर्णं सुखाम्बुना॥ ९२ ॥eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā|| 92 ||

वाते श्लेष्मावृते सामे कफे वा वायुनोद्धते।vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate|दद्याच्चूर्णं पाचनार्थमग्निसन्दीपनं परम्॥dadyāccūrṇaṃ pācanārthamagnisandīpanaṃ param||इति पञ्चमूलाद्यं घृतं चूर्णं च।iti pañcamūlādyaṃ ghṛtaṃ cūrṇaṃ ca|

मज्जत्यामा गुरुत्वाद्विट् पक्वा तूत्प्लवते जले।majjatyāmā gurutvādviṭ pakvā tūtplavate jale|विनाऽतिद्रवसङ्घातशैत्यश्लेष्मप्रदूषणात्॥ ९४ ॥vinā'tidravasaṅghātaśaityaśleṣmapradūṣaṇāt|| 94 ||

परीक्ष्यैवं पुरा सामं निरामं चामदोषिणम्।parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ cāmadoṣiṇam|विधिनोपाचरेत् सम्यक् पाचनेनेतरेण वा॥ ९५ ॥vidhinopācaret samyak pācanenetareṇa vā|| 95 ||

चित्रकं पिप्पलीमूलं द्वौ क्षारौ लवणानि च।citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca|व्योषं हिङ्ग्वजमोदां च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्॥ ९६ ॥vyoṣaṃ hiṅgvajamodāṃ ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet|| 96 ||

गुटिका मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा।guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā|कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चानलम्॥kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cānalam||इति चित्रकाद्या गुटिका।iti citrakādyā guṭikā|

नागरातिविषामुस्तक्वाथः स्यादामपाचनः।nāgarātiviṣāmustakvāthaḥ syādāmapācanaḥ|मुस्तान्तकल्कः पथ्या वा नागरं चोष्णवारिणा॥ ९८ ॥mustāntakalkaḥ pathyā vā nāgaraṃ coṣṇavāriṇā|| 98 ||

देवदारुवचामुस्तनागरातिविषाभयाः।devadāruvacāmustanāgarātiviṣābhayāḥ|वारुण्यामासुतास्तोये कोष्णे वाऽलवणाः पिबेत्॥ ९९ ॥vāruṇyāmāsutāstoye koṣṇe vā'lavaṇāḥ pibet|| 99 ||

वर्चस्यामे सशूले च पिबेद्वा दाडिमाम्बुना।varcasyāme saśūle ca pibedvā dāḍimāmbunā|विडेन लवणं पिष्टं बिल्वं चित्रकनागरम्॥ १०० ॥viḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvaṃ citrakanāgaram|| 100 ||

सामे वा सकफे वाते कोष्ठशूलकरे पिबेत्।sāme vā sakaphe vāte koṣṭhaśūlakare pibet|कलिङ्गहिङ्ग्वतिविषावचासौवर्चलाभयाः॥ १०१ ॥kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ|| 101 ||

छर्द्यर्शोग्रन्थिशूलेषु पिबेदुष्णेन वारिणा।chardyarśogranthiśūleṣu pibeduṣṇena vāriṇā|पथ्यासौवर्चलाजाजीचूर्णं मरिचसंयुतम्॥ १०२ ॥pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam|| 102 ||

अभयां पिप्पलीमूलं वचां कटुकरोहिणीम्।abhayāṃ pippalīmūlaṃ vacāṃ kaṭukarohiṇīm|पाठां वत्सकबीजानि चित्रकं विश्वभेषजम्॥ १०३ ॥pāṭhāṃ vatsakabījāni citrakaṃ viśvabheṣajam|| 103 ||

पिबेन्निष्क्वाथ्य चूर्णं वा कृत्वा कोष्णेन वारिणा।pibenniṣkvāthya cūrṇaṃ vā kṛtvā koṣṇena vāriṇā|पित्तश्लेष्माभिभूतायां ग्रहण्यां शूलनुद्धितम्॥ १०४ ॥pittaśleṣmābhibhūtāyāṃ grahaṇyāṃ śūlanuddhitam|| 104 ||

सामे सातिविषं व्योषं लवणक्षारहिङ्गु च।sāme sātiviṣaṃ vyoṣaṃ lavaṇakṣārahiṅgu ca|निःक्वाथ्य पाययेच्चूर्णं कृत्वा वा कोष्णवारिणा॥ १०५ ॥niḥkvāthya pāyayeccūrṇaṃ kṛtvā vā koṣṇavāriṇā|| 105 ||

पिप्पलीं नागरं पाठां सारिवां बृहतीद्वयम्।pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam|चित्रकं कौटजं बीजं लवणान्यथ पञ्च च॥ १०६ ॥citrakaṃ kauṭajaṃ bījaṃ lavaṇānyatha pañca ca|| 106 ||

तच्चूर्णं सयवक्षारं दध्युष्णाम्बुसुरादिभिः।taccūrṇaṃ sayavakṣāraṃ dadhyuṣṇāmbusurādibhiḥ|पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं कोष्ठवातहरं नरः॥ १०७ ॥pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ naraḥ|| 107 ||

मरिचं कुञ्चिकाम्बष्ठावृक्षाम्लाः कुडवाः पृथक्।maricaṃ kuñcikāmbaṣṭhāvṛkṣāmlāḥ kuḍavāḥ pṛthak|पलानि दश चाम्लस्य वेतसस्य पलार्धिकम्॥ १०८ ॥palāni daśa cāmlasya vetasasya palārdhikam|| 108 ||

सौवर्चलं बिडं पाक्यं यवक्षारः ससैन्धवः।sauvarcalaṃ biḍaṃ pākyaṃ yavakṣāraḥ sasaindhavaḥ|शटीपुष्करमूलानि हिङ्गु हिङ्गुशिवाटिका॥ १०९ ॥śaṭīpuṣkaramūlāni hiṅgu hiṅguśivāṭikā|| 109 ||

तत् सर्वमेकतः सूक्ष्मं चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्।tat sarvamekataḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet|हितं वाताभिभूतायां ग्रहण्यामरुचौ तथा॥hitaṃ vātābhibhūtāyāṃ grahaṇyāmarucau tathā||इति मरिचाद्यं चूर्णं।iti maricādyaṃ cūrṇaṃ|

चतुर्णां प्रस्थमम्लानां त्र्यूषणस्य पलत्रयम्।caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇasya palatrayam|लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पलाष्टकम्।lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam|संचूर्ण्य शाकसूपान्नरागादिष्ववचारयेत्॥ १११ ॥saṃcūrṇya śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet|| 111 ||

कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्ड्वामयशूलनुत्।kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍvāmayaśūlanut|चव्यत्वक्पिप्पलीमूलधातकीव्योषचित्रकान्॥ ११२ ॥cavyatvakpippalīmūladhātakīvyoṣacitrakān|| 112 ||

कपित्थं बिल्वमम्बष्ठां शाल्मलं हस्तिपिप्पलीम्।kapitthaṃ bilvamambaṣṭhāṃ śālmalaṃ hastipippalīm|शिलोद्भेदं तथाऽजाजीं पिष्ट्वा बदरसंमितम्॥ ११३ ॥śilodbhedaṃ tathā'jājīṃ piṣṭvā badarasaṃmitam|| 113 ||

परिभर्ज्य घृते दध्ना यवागूं साधयेद्भिषक्।paribharjya ghṛte dadhnā yavāgūṃ sādhayedbhiṣak|रसैः कपित्थचुक्रीकावृक्षाम्लैर्दाडिमस्य च॥ ११४ ॥rasaiḥ kapitthacukrīkāvṛkṣāmlairdāḍimasya ca|| 114 ||

सर्वातिसारग्रहणीगुल्मार्शःप्लीहनाशिनी।sarvātisāragrahaṇīgulmārśaḥplīhanāśinī|पञ्चकोलकयूषश्च मूलकानां च सोषणः॥ ११५ ॥pañcakolakayūṣaśca mūlakānāṃ ca soṣaṇaḥ|| 115 ||

स्निग्धो दाडिमतक्राम्लो जाङ्गलः संस्कृतो रसः।snigdho dāḍimatakrāmlo jāṅgalaḥ saṃskṛto rasaḥ|क्रव्यादस्वरसः शस्तो भोजनार्थे सदीपनः॥ ११६ ॥kravyādasvarasaḥ śasto bhojanārthe sadīpanaḥ|| 116 ||

तक्रारनालमद्यानि पानायारिष्ट एव च।takrāranālamadyāni pānāyāriṣṭa eva ca|तक्रं तु ग्रहणीदोषे दीपनग्राहिलाघवात्॥ ११७ ॥takraṃ tu grahaṇīdoṣe dīpanagrāhilāghavāt|| 117 ||

श्रेष्ठं मधुरपाकित्वान्न च पित्तं प्रकोपयेत्।śreṣṭhaṃ madhurapākitvānna ca pittaṃ prakopayet|कषायोष्णविकाशित्वाद्रौक्ष्याच्चैव कफे हितम्॥ ११८ ॥kaṣāyoṣṇavikāśitvādraukṣyāccaiva kaphe hitam|| 118 ||

वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात् सद्यस्कमविदाहि तत्।vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat|तस्मात् तक्रप्रयोगा ये जठराणां तथाऽर्शसाम्॥ ११९ ॥tasmāt takraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathā'rśasām|| 119 ||

विहिता ग्रहणीदोषे सर्वशस्तान् प्रयोजयेत्।vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet|यवान्यामलके पथ्या मरिचं त्रिपलांशिकम्॥ १२० ॥yavānyāmalake pathyā maricaṃ tripalāṃśikam|| 120 ||

लवणानि पलांशानि पञ्च चैकत्र चूर्णयेत्।lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet|तक्रे तदासुतं जातं तक्रारिष्टं पिबेन्नरः।takre tadāsutaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ|दीपनं शोथगुल्मार्शःक्रिमिमेहोदरापहम्॥dīpanaṃ śothagulmārśaḥkrimimehodarāpaham||इति तक्रारिष्टः।iti takrāriṣṭaḥ|

स्वस्थानगतमुत्क्लिष्टमग्निनिर्वापकं भिषक्।svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak|पित्तं ज्ञात्वा विरेकेण निर्हरेद्वमनेन वा॥ १२२ ॥pittaṃ jñātvā virekeṇa nirharedvamanena vā|| 122 ||

अविदाहिभिरन्नैश्च लघुभिस्तिक्तसंयुतैः।avidāhibhirannaiśca laghubhistiktasaṃyutaiḥ|जाङ्गलानां रसैर्यूषैर्मुद्गादीनां खडैरपि॥ १२३ ॥jāṅgalānāṃ rasairyūṣairmudgādīnāṃ khaḍairapi|| 123 ||

दाडिमाम्लैः ससर्पिष्कैर्दीपनग्राहिसंयुतैः।dāḍimāmlaiḥ sasarpiṣkairdīpanagrāhisaṃyutaiḥ|तस्याग्निं दीपयेच्चूर्णैः सर्पिर्भिश्चापि तिक्तकैः॥ १२४ ॥tasyāgniṃ dīpayeccūrṇaiḥ sarpirbhiścāpi tiktakaiḥ|| 124 ||

चन्दनं पद्मकोशीरं पाठां मूर्वां कुटन्नटम्।candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam|षड्ग्रन्थासारिवास्फोतासप्तपर्णाटरूषकान्॥ १२५ ॥ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭarūṣakān|| 125 ||

पटोलोदुम्बराश्वत्थवटप्लक्षकपीतनान्।paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān|कटुकां रोहिणीं मुस्तं निम्बं च द्विपलांशिकम्॥ १२६ ॥kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustaṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśikam|| 126 ||

द्रोणेऽपां साधयेत् पादशेषे प्रस्थं घृतात् पचेत्।droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet|किराततिक्तेन्द्रयववीरामागधिकोत्पलैः॥ १२७ ॥kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ|| 127 ||

कल्कैरक्षसमैः पेयं तत् पित्तग्रहणीगदे।kalkairakṣasamaiḥ peyaṃ tat pittagrahaṇīgade|तिक्तकं यद्घृतं चोक्तं कौष्ठिके तच्च दापयेत्॥tiktakaṃ yadghṛtaṃ coktaṃ kauṣṭhike tacca dāpayet||इति चन्दनाद्यं घृतम्।iti candanādyaṃ ghṛtam|

नागरातिविषे मुस्तं धातकीं च रसाञ्जनम्।nāgarātiviṣe mustaṃ dhātakīṃ ca rasāñjanam|वत्सकत्वक्फलं बिल्वं पाठां कटुकरोहिणीम्॥ १२९ ॥vatsakatvakphalaṃ bilvaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm|| 129 ||

पिबेत् समांशं तच्चुर्णं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना।pibet samāṃśaṃ taccurṇaṃ sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā|पैत्तिके ग्रहणीदोषे रक्तं यच्चोपवेश्यते॥ १३० ॥paittike grahaṇīdoṣe raktaṃ yaccopaveśyate|| 130 ||

अर्शांसि च गुदे शूलं जयेच्चैव प्रवाहिकाम्।arśāṃsi ca gude śūlaṃ jayeccaiva pravāhikām|नागराद्यमिदं चूर्णं कृष्णात्रेयेण पूजितम्॥nāgarādyamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa pūjitam||इति नागराद्यं चूर्णम्।iti nāgarādyaṃ cūrṇam|

भूनिम्बकटुकाव्योषमुस्तकेन्द्रयवान् समान्।bhūnimbakaṭukāvyoṣamustakendrayavān samān|द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान् षोडश चूर्णयेत्॥ १३२ ॥dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet|| 132 ||

गुडशीताम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मनुत्।guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut|कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारनुत्॥kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisāranut||इति भूनिम्बाद्यं चूर्णम्।iti bhūnimbādyaṃ cūrṇam|

वचामतिविषां पाठां सप्तपर्णं रसाञ्जनम्।vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ rasāñjanam|स्योनाकोदीच्यकट्वङ्गवत्सकत्वग्दुरालभाः॥ १३४ ॥syonākodīcyakaṭvaṅgavatsakatvagdurālabhāḥ|| 134 ||

दार्वीं पर्पटकं पाठां यवानीं मधुशिग्रुकम्।dārvīṃ parpaṭakaṃ pāṭhāṃ yavānīṃ madhuśigrukam|पटोलपत्रं सिद्धार्थान् यूथिकां जातिपल्लवान्॥ १३५ ॥paṭolapatraṃ siddhārthān yūthikāṃ jātipallavān|| 135 ||

जम्ब्वाम्रबिल्वमध्यानि निम्बशाकफलानि च।jambvāmrabilvamadhyāni nimbaśākaphalāni ca|तद्रोगशममन्विच्छन् भूनिम्बाद्येन योजयेत्॥ १३६ ॥tadrogaśamamanvicchan bhūnimbādyena yojayet|| 136 ||

किराततिक्तः षड्ग्रन्था त्रायमाणा कटुत्रिकम्।kirātatiktaḥ ṣaḍgranthā trāyamāṇā kaṭutrikam|चन्दनं पद्मकोशीरं दार्वीत्वक् कटुरोहिणी॥ १३७ ॥candanaṃ padmakośīraṃ dārvītvak kaṭurohiṇī|| 137 ||

कुटजत्वक्फलं मुस्तं यवानी देवदारु च।kuṭajatvakphalaṃ mustaṃ yavānī devadāru ca|पटोलनिम्बपत्रैलासौराष्ट्र्यतिविषात्वचः॥ १३८ ॥paṭolanimbapatrailāsaurāṣṭryativiṣātvacaḥ|| 138 ||

मधुशिग्रोश्च बीजानि मूर्वा पर्पटकस्तथा।madhuśigrośca bījāni mūrvā parpaṭakastathā|तच्चूर्णं मधुना लेह्यं पेयं मद्यैर्जलेन वा॥ १३९ ॥taccūrṇaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā|| 139 ||

हृत्पाण्डुग्रहणीरोगगुल्मशूलारुचिज्वरान्।hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān|कामलां सन्निपातं च मुखरोगांश्च नाशयेत्॥kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet||इति किराताद्यं चूर्णम्।iti kirātādyaṃ cūrṇam|

ग्रहण्यां श्लेष्मदुष्टायां वमितस्य यथाविधि।grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ vamitasya yathāvidhi|कट्वम्ललवणक्षारैस्तिक्तैश्चाग्निं विवर्धयेत्॥ १४१ ॥kaṭvamlalavaṇakṣāraistiktaiścāgniṃ vivardhayet|| 141 ||

पलाशं चित्रकं चव्यं मातुलुङ्गं हरीतकीम्।palāśaṃ citrakaṃ cavyaṃ mātuluṅgaṃ harītakīm|पिप्पलीं पिप्पलीमूलं पाठां नागरधान्यकम्॥ १४२ ॥pippalīṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ nāgaradhānyakam|| 142 ||

कार्षिकाण्युदकप्रस्थे पक्त्वा पादावशेषितम्।kārṣikāṇyudakaprasthe paktvā pādāvaśeṣitam|पानीयार्थं प्रयुञ्जीत यवागूं तैश्च साधयेत्॥ १४३ ॥pānīyārthaṃ prayuñjīta yavāgūṃ taiśca sādhayet|| 143 ||

शुष्कमूलकयूषेण कौलत्थेनाथवा पुनः।śuṣkamūlakayūṣeṇa kaulatthenāthavā punaḥ|कट्वम्लक्षारपटुना लघून्यन्नानि भोजयेत्॥ १४४ ॥kaṭvamlakṣārapaṭunā laghūnyannāni bhojayet|| 144 ||

अम्लं चानु पिबेत्तक्रं तक्रारिष्टमथापि वा।amlaṃ cānu pibettakraṃ takrāriṣṭamathāpi vā|मदिरां मध्वरिष्टं वा निगदं सीधुमेव वा॥ १४५ ॥madirāṃ madhvariṣṭaṃ vā nigadaṃ sīdhumeva vā|| 145 ||

द्रोणं मधूकपुष्पाणां विडङ्गानां ततोऽर्धतः।droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgānāṃ tato'rdhataḥ|चित्रकस्य ततोऽर्धं स्यात्तथा भल्लातकाढकम्॥ १४६ ॥citrakasya tato'rdhaṃ syāttathā bhallātakāḍhakam|| 146 ||

मञ्जिष्ठाष्टपलं चैव त्रिद्रोणेऽपां विपाचयेत्।mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ caiva tridroṇe'pāṃ vipācayet|द्रोणशेषं तु तच्छीतं मध्वर्धाढकसंयुतम्॥ १४७ ॥droṇaśeṣaṃ tu tacchītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam|| 147 ||

एलामृणालागुरुभिश्चन्दनेन च रूषिते।elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite|कुम्भे मासस्थितं जातमासवं तं प्रयोजयेत्॥ १४८ ॥kumbhe māsasthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet|| 148 ||

ग्रहणीं दीपयत्येव बृंहणः कफपित्तजित्।grahaṇīṃ dīpayatyeva bṛṃhaṇaḥ kaphapittajit|शोथं कुष्ठं किलासं च प्रमेहांश्च प्रणाशयेत्॥śothaṃ kuṣṭhaṃ kilāsaṃ ca pramehāṃśca praṇāśayet||इति मधूकासवः।iti madhūkāsavaḥ|

मधूकपुष्पस्वरसं शृतमर्धक्षयीकृतम्।madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam|क्षौद्रपादयुतं शीतं पूर्ववत् सन्निधापयेत्॥ १५० ॥kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavat sannidhāpayet|| 150 ||

तं पिबन् ग्रहणीदोषाञ्जयेत् सर्वान् हिताशनः।taṃ piban grahaṇīdoṣāñjayet sarvān hitāśanaḥ|तद्वद्द्राक्षेक्षुखर्जूरस्वरसानासुतान् पिबेत्॥ १५१ ॥tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān pibet|| 151 ||

प्रस्थौ दुरालभाया द्वौ प्रस्थमामलकस्य च।prasthau durālabhāyā dvau prasthamāmalakasya ca|दन्तीचित्रकमुष्टी द्वे प्रत्यग्रं चाभयाशतम्॥ १५२ ॥dantīcitrakamuṣṭī dve pratyagraṃ cābhayāśatam|| 152 ||

चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा शीतं द्रोणावशेषितम्।caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā śītaṃ droṇāvaśeṣitam|सगुडद्विशतं पूतं मधुनः कुडवायुतम्॥ १५३ ॥saguḍadviśataṃ pūtaṃ madhunaḥ kuḍavāyutam|| 153 ||

तद्वत् प्रियङ्गोः पिप्पल्या विडङ्गानां च चूर्णितैः।tadvat priyaṅgoḥ pippalyā viḍaṅgānāṃ ca cūrṇitaiḥ|कुडवैर्घृतकुम्भस्थं पक्षाज्जातं ततः पिबेत्॥ १५४ ॥kuḍavairghṛtakumbhasthaṃ pakṣājjātaṃ tataḥ pibet|| 154 ||

ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठवीसर्पमेहनुत्।grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhavīsarpamehanut|स्वरवर्णकरश्चैष रक्तपित्तकफापहः॥svaravarṇakaraścaiṣa raktapittakaphāpahaḥ||इति दुरालभासवः।iti durālabhāsavaḥ|

हरिद्रा पञ्चमूले द्वे वीरर्षभकजीवकम्।haridrā pañcamūle dve vīrarṣabhakajīvakam|एषां पञ्चपलान् भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्॥ १५६ ॥eṣāṃ pañcapalān bhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet|| 156 ||

द्रोणशेषे रसे पूते गुडस्य द्विशतं भिषक्।droṇaśeṣe rase pūte guḍasya dviśataṃ bhiṣak|चूर्णितान् कुडवार्धांशान् प्रक्षिपेच्च समाक्षिकान्॥ १५७ ॥cūrṇitān kuḍavārdhāṃśān prakṣipecca samākṣikān|| 157 ||

प्रियङ्गुमुस्तमञ्जिष्ठाविडङ्गमधुकप्लवान्।priyaṅgumustamañjiṣṭhāviḍaṅgamadhukaplavān|लोध्रं शाबरकं चैव मासार्धस्थं पिबेत्तु तम्॥ १५८ ॥lodhraṃ śābarakaṃ caiva māsārdhasthaṃ pibettu tam|| 158 ||

एष मूलासवः सिद्धो दीपनो रक्तपित्तजित्।eṣa mūlāsavaḥ siddho dīpano raktapittajit|आनाहकफहृद्रोगपाण्डुरोगाङ्गसादनुत्॥ānāhakaphahṛdrogapāṇḍurogāṅgasādanut||इति मूलासवः।iti mūlāsavaḥ|

प्रास्थिकं पिप्पलीं पिष्ट्वा गुडं मध्यं बिभीतकात्।prāsthikaṃ pippalīṃ piṣṭvā guḍaṃ madhyaṃ bibhītakāt|उदकप्रस्थसंयुक्तं यवपल्ले निधापयेत्॥ १६० ॥udakaprasthasaṃyuktaṃ yavapalle nidhāpayet|| 160 ||

तस्मात् पलं सुजातात्तु सलिलाञ्जलिसंयुतम्।tasmāt palaṃ sujātāttu salilāñjalisaṃyutam|पिबेत्पिण्डासवो ह्येष रोगानीकविनाशनः॥ १६१ ॥pibetpiṇḍāsavo hyeṣa rogānīkavināśanaḥ|| 161 ||

स्वस्थोऽप्येनं पिबेन्मासं नरः स्निग्धरसाशनः।svastho'pyenaṃ pibenmāsaṃ naraḥ snigdharasāśanaḥ|इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं रोगाणां येऽत्र कीर्तिताः॥icchaṃsteṣāmanutpattiṃ rogāṇāṃ ye'tra kīrtitāḥ||इति पिण्डासवः।iti piṇḍāsavaḥ|

नवे पिप्पलिमध्वाक्ते कलसेऽगुरुधूपिते।nave pippalimadhvākte kalase'gurudhūpite|मध्वाढकं जलसमं चूर्णानीमानि दापयेत्॥ १६३ ॥madhvāḍhakaṃ jalasamaṃ cūrṇānīmāni dāpayet|| 163 ||

कुडवार्धं विडङ्गानां पिप्पल्याः कुडवं तथा।kuḍavārdhaṃ viḍaṅgānāṃ pippalyāḥ kuḍavaṃ tathā|चरुर्थिकांशां त्वक्क्षीरीं केशरं मरिचानि च॥ १६४ ॥carurthikāṃśāṃ tvakkṣīrīṃ keśaraṃ maricāni ca|| 164 ||

त्वगेलापत्रकशटीक्रमुकातिविषाघनान्।tvagelāpatrakaśaṭīkramukātiviṣāghanān|हरेण्वेल्वालुतेजोह्वापिप्पलीमूलचित्रकान्॥ १६५ ॥hareṇvelvālutejohvāpippalīmūlacitrakān|| 165 ||

कार्षिकांस्तत् स्थितं मासमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्।kārṣikāṃstat sthitaṃ māsamata ūrdhvaṃ prayojayet|मन्दं संदीपयत्यग्निं करोति विषमं समम्॥ १६६ ॥mandaṃ saṃdīpayatyagniṃ karoti viṣamaṃ samam|| 166 ||

हृत्पाण्डुग्रहणीरोगकुष्ठार्शःश्वयथुज्वरान्।hṛtpāṇḍugrahaṇīrogakuṣṭhārśaḥśvayathujvarān|वातश्लेष्मामयांश्चान्यान्मध्वरिष्टो व्यपोहति॥vātaśleṣmāmayāṃścānyānmadhvariṣṭo vyapohati||इति मध्वरिष्टः।iti madhvariṣṭaḥ|

समूलां पिप्पलीं क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च।samūlāṃ pippalīṃ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca|मातुलुङ्गाभयारास्नाशटीमरिचनागरम्॥ १६८ ॥mātuluṅgābhayārāsnāśaṭīmaricanāgaram|| 168 ||

कृत्वा समांशं तच्चूर्णं पिबेत् प्रातः सुखाम्बुना।kṛtvā samāṃśaṃ taccūrṇaṃ pibet prātaḥ sukhāmbunā|श्लैष्मिके ग्रहणीदोषे बलवर्णाग्निवर्धनम्॥ १६९ ॥ślaiṣmike grahaṇīdoṣe balavarṇāgnivardhanam|| 169 ||

एतैरेवौषधैः सिद्धं सर्पिः पेयं समारुते।etairevauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ peyaṃ samārute|गौल्मिके षट्पलं प्रोक्तं भल्लातकघृतं च यत्॥ १७० ॥gaulmike ṣaṭpalaṃ proktaṃ bhallātakaghṛtaṃ ca yat|| 170 ||

बिडं कालोत्थलवणं सर्जिकायवशूकजम्।biḍaṃ kālotthalavaṇaṃ sarjikāyavaśūkajam|सप्तलां कण्टकारीं च चित्रकं चेति दाहयेत्॥ १७१ ॥saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ ceti dāhayet|| 171 ||

सप्तकृत्वः स्रुतस्यास्य क्षारस्य द्व्याढकेन तु।saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasya dvyāḍhakena tu|आढकं सर्पिषः पक्त्वा पिबेदग्निविवर्धनम्॥āḍhakaṃ sarpiṣaḥ paktvā pibedagnivivardhanam||इति क्षारघृतम्।iti kṣāraghṛtam|

समूलां पिप्पलीं पाठां चव्येन्द्रयवनागरम्।samūlāṃ pippalīṃ pāṭhāṃ cavyendrayavanāgaram|चित्रकातिविषे हिङ्गु श्वदंष्ट्रां कटुरोहिणीम्॥ १७३ ॥citrakātiviṣe hiṅgu śvadaṃṣṭrāṃ kaṭurohiṇīm|| 173 ||

वचां च कार्षिकं पञ्चलवणानां पलानि च।vacāṃ ca kārṣikaṃ pañcalavaṇānāṃ palāni ca|दध्नः प्रस्थद्वये तैलसर्पिषोः कुडवद्वये॥ १७४ ॥dadhnaḥ prasthadvaye tailasarpiṣoḥ kuḍavadvaye|| 174 ||

खण्डीकृतानि निष्क्वाथ्य शनैरन्तर्गते रसे।khaṇḍīkṛtāni niṣkvāthya śanairantargate rase|अन्तर्धूमं ततो दग्ध्वा चूर्णं कृत्वा घृताप्लुतम्॥ १७५ ॥antardhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇaṃ kṛtvā ghṛtāplutam|| 175 ||

पिबेत् पाणितलं तस्मिञ्जीर्णे स्यान्मधुराशनः।pibet pāṇitalaṃ tasmiñjīrṇe syānmadhurāśanaḥ|वातश्लेष्मामयान्सर्वान्हन्याद्विषगरांश्च सः॥ १७६ ॥vātaśleṣmāmayānsarvānhanyādviṣagarāṃśca saḥ|| 176 ||

भल्लातकं त्रिकटुकं त्रिफलां लवणत्रयम्।bhallātakaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ lavaṇatrayam|अन्तर्धूमं द्विपलिकं गोपुरीषाग्निना दहेत्॥ १७७ ॥antardhūmaṃ dvipalikaṃ gopurīṣāgninā dahet|| 177 ||

स क्षारः सर्पिषा पीतो भोज्ये वाऽप्यवचूर्णितः।sa kṣāraḥ sarpiṣā pīto bhojye vā'pyavacūrṇitaḥ|हृत्पाण्डुग्रहणीदोषगुल्मोदावर्तशूलनुत्॥ १७८ ॥hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣagulmodāvartaśūlanut|| 178 ||

दुरालभां करञ्जौ द्वौ सप्तपर्णं सवत्सकम्।durālabhāṃ karañjau dvau saptaparṇaṃ savatsakam|षड्ग्रन्थां मदनं मूर्वां पाठामारग्वधं तथा॥ १७९ ॥ṣaḍgranthāṃ madanaṃ mūrvāṃ pāṭhāmāragvadhaṃ tathā|| 179 ||

गोमूत्रेण समांशानि कृत्वा चूर्णानि दाहयेत्।gomūtreṇa samāṃśāni kṛtvā cūrṇāni dāhayet|दग्ध्वा च तं पिबेत् क्षारं ग्रहणीबलवर्धनम्॥ १८० ॥dagdhvā ca taṃ pibet kṣāraṃ grahaṇībalavardhanam|| 180 ||

भूनिम्बं रोहिणीं तिक्तां पटोलं निम्बपर्पटम्।bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam|दहेन्माहिषमूत्रेण क्षार एषोऽग्निवर्धनः॥ १८१ ॥dahenmāhiṣamūtreṇa kṣāra eṣo'gnivardhanaḥ|| 181 ||

द्वे हरिद्रे वचा कुष्ठं चित्रकः कटुरोहिणी।dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī|मुस्तं च बस्तमूत्रेण दहेत् क्षारोऽग्निवर्धनः॥ १८२ ॥mustaṃ ca bastamūtreṇa dahet kṣāro'gnivardhanaḥ|| 182 ||

चतुष्पलं सुधाकाण्डात्त्रिपलं लवणत्रयात्।catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttripalaṃ lavaṇatrayāt|वार्ताकीकुडवं चार्कादष्टौ द्वे चित्रकात् पले॥ १८३ ॥vārtākīkuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakāt pale|| 183 ||

दग्धानि वार्ताकुरसे गुटिका भोजनोत्तराः।dagdhāni vārtākurase guṭikā bhojanottarāḥ|भुक्तं भुक्तं पचन्त्याशु कासश्वासार्शसां हिताः॥ १८४ ॥bhuktaṃ bhuktaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ|| 184 ||

विसूचिकाप्रतिश्यायहृद्रोगशमनाश्च ताः।visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ|इत्येषा क्षारगुटिका कृष्णात्रेयेण कीर्तिता॥ityeṣā kṣāraguṭikā kṛṣṇātreyeṇa kīrtitā||इति क्षारगुडिका।iti kṣāraguḍikā|

वत्सकातिविषे पाठां दुःस्पर्शां हिङ्गु चित्रकम्।vatsakātiviṣe pāṭhāṃ duḥsparśāṃ hiṅgu citrakam|चूर्णीकृत्य पलाशाग्रक्षारे मूत्रस्रुते पचेत्॥ १८६ ॥cūrṇīkṛtya palāśāgrakṣāre mūtrasrute pacet|| 186 ||

आयसे भाजने सान्द्रात्तस्मात् कोलं सुखाम्बुना।āyase bhājane sāndrāttasmāt kolaṃ sukhāmbunā|मद्यैर्वा ग्रहणीदोषशोथार्शःपाण्डुमान् पिबेत्॥madyairvā grahaṇīdoṣaśothārśaḥpāṇḍumān pibet||इति चतुर्थक्षारः।iti caturthakṣāraḥ|

त्रिफलां कटभीं चव्यं बिल्वमध्यमयोरजः।triphalāṃ kaṭabhīṃ cavyaṃ bilvamadhyamayorajaḥ|रोहिणीं कटुकां मुस्तं कुष्ठं पाठां च हिङ्गु च॥ १८८ ॥rohiṇīṃ kaṭukāṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ ca hiṅgu ca|| 188 ||

मधुकं मुष्ककयवक्षारौ त्रिकटुकं वचाम्।madhukaṃ muṣkakayavakṣārau trikaṭukaṃ vacām|विडङ्गं पिप्पलीमूलं स्वर्जिकां निम्बचित्रकौ॥ १८९ ॥viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ svarjikāṃ nimbacitrakau|| 189 ||

मूर्वाजमोदेन्द्रयवान् गुडूचीं देवदारु च।mūrvājamodendrayavān guḍūcīṃ devadāru ca|कार्षिकं लवणानां च पञ्चानां पलिकान्पृथक्॥ १९० ॥kārṣikaṃ lavaṇānāṃ ca pañcānāṃ palikānpṛthak|| 190 ||

भागान् दध्नि त्रिकुडवे घृततैलेन मूर्च्छितम्।bhāgān dadhni trikuḍave ghṛtatailena mūrcchitam|अन्तर्धूमं शनैर्दग्ध्वा तस्मात् पाणितलं पिबेत्॥ १९१ ॥antardhūmaṃ śanairdagdhvā tasmāt pāṇitalaṃ pibet|| 191 ||

सर्पिषा कफवातार्शोग्रहणीपाण्डुरोगवान्।sarpiṣā kaphavātārśograhaṇīpāṇḍurogavān|प्लीहमूत्रग्रहश्वासहिक्काकासक्रिमिज्वरान्॥ १९२ ॥plīhamūtragrahaśvāsahikkākāsakrimijvarān|| 192 ||

शोषातिसारौ श्वयथुं प्रमेहानाहहृद्ग्रहान्।śoṣātisārau śvayathuṃ pramehānāhahṛdgrahān|हन्यात् सर्वविषं चैव क्षारोऽग्निजननो वरः॥ १९३ ॥hanyāt sarvaviṣaṃ caiva kṣāro'gnijanano varaḥ|| 193 ||

जीर्णे रसैर्वा मधुरैरश्नीयात् पयसाऽपि वा।jīrṇe rasairvā madhurairaśnīyāt payasā'pi vā|इति पञ्चमक्षारः।iti pañcamakṣāraḥ|त्रिदोषे विधिविद्वैद्यः पञ्च कर्माणि कारयेत्॥ १९४ ॥tridoṣe vidhividvaidyaḥ pañca karmāṇi kārayet|| 194 ||

घृतक्षारासवारिष्टान् दद्याच्चाग्निविवर्धनान्।ghṛtakṣārāsavāriṣṭān dadyāccāgnivivardhanān|क्रिया या चानिलादीनां निर्दिष्टा ग्रहणीं प्रति॥ १९५ ॥kriyā yā cānilādīnāṃ nirdiṣṭā grahaṇīṃ prati|| 195 ||

व्यत्यासात्तां समस्तां वा कुर्याद्दोषविशेषवित्।vyatyāsāttāṃ samastāṃ vā kuryāddoṣaviśeṣavit|स्नेहनं स्वेदनं शुद्धिर्लङ्घनं दीपनं च यत्॥ १९६ ॥snehanaṃ svedanaṃ śuddhirlaṅghanaṃ dīpanaṃ ca yat|| 196 ||

चूर्णानि लवणक्षारमध्वरिष्टसुरासवाः।cūrṇāni lavaṇakṣāramadhvariṣṭasurāsavāḥ|विविधास्तक्रयोगाश्च दीपनानां च सर्पिषाम्॥ १९७ ॥vividhāstakrayogāśca dīpanānāṃ ca sarpiṣām|| 197 ||

ग्रहणीरोगिभिः सेव्याः, क्रियां चावस्थिकीं शृणु।grahaṇīrogibhiḥ sevyāḥ, kriyāṃ cāvasthikīṃ śṛṇu|ष्ठीवनं श्लैष्मिके रूक्षं दीपनं तिक्तसंयुतम्॥ १९८ ॥ṣṭhīvanaṃ ślaiṣmike rūkṣaṃ dīpanaṃ tiktasaṃyutam|| 198 ||

सकृद्रूक्षं सकृत्स्निग्धं कृशे बहुकफे हितम्।sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśe bahukaphe hitam|परीक्ष्यामं शरीरस्य दीपनं स्नेहसंयुतम्॥ १९९ ॥parīkṣyāmaṃ śarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam|| 199 ||

दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरसंयुतम्।dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurasaṃyutam|बहुवातस्य तु स्नेहलवणाम्लयुतं हितम्॥ २०० ॥bahuvātasya tu snehalavaṇāmlayutaṃ hitam|| 200 ||

सन्धुक्षति तथा वह्निरेषां विधिवदिन्धनैः।sandhukṣati tathā vahnireṣāṃ vidhivadindhanaiḥ|स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम्॥ २०१ ॥snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam|| 201 ||

नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि।nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi|मन्दाग्निरविपक्वं तु पुरीषं योऽतिसार्यते॥ २०२ ॥mandāgniravipakvaṃ tu purīṣaṃ yo'tisāryate|| 202 ||

दीपनीयौषधैर्युक्तां घृतमात्रां पिबेत्तु सः।dīpanīyauṣadhairyuktāṃ ghṛtamātrāṃ pibettu saḥ|तया समानः पवनः प्रसन्नो मार्गमास्थितः॥ २०३ ॥tayā samānaḥ pavanaḥ prasanno mārgamāsthitaḥ|| 203 ||

अग्नेः समीपचारित्वादाशु प्रकुरुते बलम्।agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam|काठिन्याद्यः पुरीषं तु कृच्छ्रान्मुञ्चति मानवः॥ २०४ ॥kāṭhinyādyaḥ purīṣaṃ tu kṛcchrānmuñcati mānavaḥ|| 204 ||

सघृतं लवणैर्युक्तं नरोऽन्नावग्रहं पिबेत्।saghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet|रौक्ष्यान्मन्दे पिबेत्सर्पिस्तैलं वा दीपनैर्युतम्॥ २०५ ॥raukṣyānmande pibetsarpistailaṃ vā dīpanairyutam|| 205 ||

अतिस्नेहात्तु मन्देऽग्नौ चूर्णारिष्टासवा हिताः।atisnehāttu mande'gnau cūrṇāriṣṭāsavā hitāḥ|भिन्ने गुदोपलेपात्तु मले तैलसुरासवाः॥ २०६ ॥bhinne gudopalepāttu male tailasurāsavāḥ|| 206 ||

उदावर्तात्तु मन्देऽग्नौ निरूहाः स्नेहबस्तयः।udāvartāttu mande'gnau nirūhāḥ snehabastayaḥ|दोषवृद्ध्या तु मन्देऽग्नौ शुद्धो दोषविधिं चरेत्॥ २०७ ॥doṣavṛddhyā tu mande'gnau śuddho doṣavidhiṃ caret|| 207 ||

व्याधियुक्तस्य मन्दे तु सर्पिरेवाग्निदीपनम्।vyādhiyuktasya mande tu sarpirevāgnidīpanam|उपवासाच्च मन्देऽग्नौ यवागूभिः पिबेद्घृतम्॥ २०८ ॥upavāsācca mande'gnau yavāgūbhiḥ pibedghṛtam|| 208 ||

अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृंहणं च तत्।annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat|दीर्घकालप्रसङ्गात्तु क्षामक्षीणकृशान्नरान्॥ २०९ ॥dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān|| 209 ||

प्रसहानां रसैः साम्लैर्भोजयेत् पिशिताशिनाम्।prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām|लघु, तीक्ष्णोष्णशोधित्वाद्दीपयन्त्याशु तेऽनलम्॥ २१० ॥laghu, tīkṣṇoṣṇaśodhitvāddīpayantyāśu te'nalam|| 210 ||

मांसोपचितमांसत्वात्तथाऽऽशुतरबृंहणाः।māṃsopacitamāṃsatvāttathā''śutarabṛṃhaṇāḥ|नाभोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात्॥ २११ ॥nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt|| 211 ||

यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वाऽतीन्धनावृतः।yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ|स्नेहान्नविधिभिश्चित्रैश्चूर्णारिष्टसुरासवैः॥ २१२ ॥snehānnavidhibhiścitraiścūrṇāriṣṭasurāsavaiḥ|| 212 ||

सम्यक्प्रयुक्तैर्भिषजा बलमग्नेः प्रवर्धते।samyakprayuktairbhiṣajā balamagneḥ pravardhate|यथा हि सारदार्वग्निः स्थिरः संतिष्ठते चिरम्॥ २१३ ॥yathā hi sāradārvagniḥ sthiraḥ saṃtiṣṭhate ciram|| 213 ||

स्नेहान्नविधिभिस्तद्वदन्तरग्निर्भवेत् स्थिरः।snehānnavidhibhistadvadantaragnirbhavet sthiraḥ|हितं जीर्णे मितं चाश्नंश्चिरमारोग्यमश्नुते॥ २१४ ॥hitaṃ jīrṇe mitaṃ cāśnaṃściramārogyamaśnute|| 214 ||

अवैषम्येण धातूनामग्निवृद्धौ यतेत ना।avaiṣamyeṇa dhātūnāmagnivṛddhau yateta nā|समैर्दोषैः समो मध्ये देहस्योष्माऽग्निसंस्थितः॥ २१५ ॥samairdoṣaiḥ samo madhye dehasyoṣmā'gnisaṃsthitaḥ|| 215 ||

पचत्यन्नं तदारोग्यपुष्ट्यायुर्बलवृद्धये।pacatyannaṃ tadārogyapuṣṭyāyurbalavṛddhaye|दोषैर्मन्दोऽतिवृद्धो वा विषमैर्जनयेद्गदान्॥ २१६ ॥doṣairmando'tivṛddho vā viṣamairjanayedgadān|| 216 ||

वाच्यं मन्दस्य तत्रोक्तमतिवृद्धस्य वक्ष्यते।vācyaṃ mandasya tatroktamativṛddhasya vakṣyate|नरे क्षीणकफे पित्तं कुपितं मारुतानुगम्॥ २१७ ॥nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam|| 217 ||

स्वोष्मणा पावकस्थाने बलमग्नेः प्रयच्छति।svoṣmaṇā pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati|तदा लब्धबलो देहे विरूक्षे सानिलोऽनलः॥ २१८ ॥tadā labdhabalo dehe virūkṣe sānilo'nalaḥ|| 218 ||

परिभूय पचत्यन्नं तैक्ष्ण्यादाशु मुहुर्मुहुः।paribhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ|पक्त्वाऽन्नं स ततो धातूञ्छोणितादीन् पचत्यपि॥ २१९ ॥paktvā'nnaṃ sa tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi|| 219 ||

ततो दौर्बल्यमातङ्कान्मृत्युं चोपनयेन्नरम्।tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram|भुक्तेऽन्ने लभते शान्तिं जीर्णमात्रे प्रताम्यति॥ २२० ॥bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati|| 220 ||

तृट्श्वासदाहमूर्च्छाद्या व्याधयोऽत्यग्निसंभवाः।tṛṭśvāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisaṃbhavāḥ|तमत्यग्निं गुरुस्निग्धशीतैर्मधुरविज्जलैः॥ २२१ ॥tamatyagniṃ gurusnigdhaśītairmadhuravijjalaiḥ|| 221 ||

अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः।annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ|मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्॥ २२२ ॥muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet|| 222 ||

निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्।nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet|पायसं कृशरां स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम्॥ २२३ ॥pāyasaṃ kṛśarāṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam|| 223 ||

अद्यात्तथौदकानूपपिशितानि भृतानि च।adyāttathaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca|मत्स्यान्विशेषतः श्लक्ष्णान्स्थिरतोयचरांस्तथा॥ २२४ ॥matsyānviśeṣataḥ ślakṣṇānsthiratoyacarāṃstathā|| 224 ||

आविकं च भृतं मांसमद्यादत्यग्निनाशनम्।āvikaṃ ca bhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnināśanam|यवागूं समधूच्छिष्टां घृतं वा क्षुधितः पिबेत्॥ २२५ ॥yavāgūṃ samadhūcchiṣṭāṃ ghṛtaṃ vā kṣudhitaḥ pibet|| 225 ||

गोधूमचूर्णमन्थं वा व्यधयित्वा सिरां पिबेत्।godhūmacūrṇamanthaṃ vā vyadhayitvā sirāṃ pibet|पयो वा शर्करासर्पिर्जीवनीयौषधैः शृतम्॥ २२६ ॥payo vā śarkarāsarpirjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtam|| 226 ||

फलानां तैलयोनीनामुत्क्रुञ्चाश्च सशर्कराः।phalānāṃ tailayonīnāmutkruñcāśca saśarkarāḥ|मार्दवं जनयन्त्यग्नेः स्निग्धा मांसरसास्तथा॥ २२७ ॥mārdavaṃ janayantyagneḥ snigdhā māṃsarasāstathā|| 227 ||

पिबेच्छीताम्बुना सर्पिर्मधूच्छिष्टेन संयुतम्।pibecchītāmbunā sarpirmadhūcchiṣṭena saṃyutam|गोधूमचूर्णं पयसा ससर्पिष्कं पिबेन्नरः॥ २२८ ॥godhūmacūrṇaṃ payasā sasarpiṣkaṃ pibennaraḥ|| 228 ||

आनूपरससिद्धान् वा त्रीन् स्नेहांस्तैलवर्जितान्।ānūparasasiddhān vā trīn snehāṃstailavarjitān|पयसा संमितं चापि घनं त्रिस्नेहसंयुतम्॥ २२९ ॥payasā saṃmitaṃ cāpi ghanaṃ trisnehasaṃyutam|| 229 ||

नरीस्तन्येन संयुक्तां पिबेदौदुम्बरीं त्वचम्।narīstanyena saṃyuktāṃ pibedaudumbarīṃ tvacam|ताभ्यां वा पायसं सिद्धमद्यादत्यग्निशान्तये॥ २३० ॥tābhyāṃ vā pāyasaṃ siddhamadyādatyagniśāntaye|| 230 ||

श्यामात्रिवृद्विपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम्।śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam|असकृत् पित्तशान्त्यर्थं पायसप्रतिभोजनम्॥ २३१ ॥asakṛt pittaśāntyarthaṃ pāyasapratibhojanam|| 231 ||

प्रसमीक्ष्य भिषक् प्राज्ञस्तस्मै दद्याद्विधानवित्।prasamīkṣya bhiṣak prājñastasmai dadyādvidhānavit|यत्किञ्चिन्मधुरं मेद्यं श्लेष्मलं गुरुभोजनम्॥ २३२ ॥yatkiñcinmadhuraṃ medyaṃ śleṣmalaṃ gurubhojanam|| 232 ||

सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा प्रस्वपनं दिवा।sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā prasvapanaṃ divā|मेद्यान्यन्नानि योऽत्यग्नावप्रतान्तः समश्नुते॥ २३३ ॥medyānyannāni yo'tyagnāvapratāntaḥ samaśnute|| 233 ||

न तन्निमित्तं व्यसनं लभते पुष्टिमेव च।na tannimittaṃ vyasanaṃ labhate puṣṭimeva ca|कफे वृद्धे जिते पित्ते मारुते चानलः समः॥ २३४ ॥kaphe vṛddhe jite pitte mārute cānalaḥ samaḥ|| 234 ||

समधातोः पचत्यन्नं पुष्ट्यायुर्बलवृद्धये।samadhātoḥ pacatyannaṃ puṣṭyāyurbalavṛddhaye|भवन्ति चात्र- पथ्यापथ्यमिहैकत्र भुक्तं समशनं मतम्॥ २३५ ॥bhavanti cātra- pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam|| 235 ||

विषमं बहु वाऽल्पं वाऽप्यप्राप्तातीतकालयोः।viṣamaṃ bahu vā'lpaṃ vā'pyaprāptātītakālayoḥ|भुक्तं पूर्वान्नशेषे तु पुनरध्यशनं मतम्॥ २३६ ॥bhuktaṃ pūrvānnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam|| 236 ||

त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा।trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā|प्रातराशे त्वजीर्णेऽपि सायमाशो न दुष्यति॥ २३७ ॥prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati|| 237 ||

दिवा प्रबुध्यतेऽर्केण हृदयं पुण्डरीकवत्।divā prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat|तस्मिन्विबुद्धे स्रोतांसि स्फुटत्वं यान्ति सर्वशः॥ २३८ ॥tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ|| 238 ||

व्यायामाच्च विहाराच्च विक्षिप्तत्वाच्च चेतसः।vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ|न क्लेदमुपगच्छन्ति दिवा तेनास्य धातवः॥ २३९ ॥na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ|| 239 ||

अक्लिन्नेष्वन्नमासिक्तमन्यत्तेषु न दुष्य्ति।aklinneṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyti|अविदग्ध इव क्षीरे क्षीरमन्यद्विमिश्रितम्॥ २४० ॥avidagdha iva kṣīre kṣīramanyadvimiśritam|| 240 ||

नैव दूष्यति तेनैव समं संपद्यते यथा।naiva dūṣyati tenaiva samaṃ saṃpadyate yathā|रात्रौ तु हृदये म्लाने संवृतेष्वयनेषु च।rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca|यान्ति कोष्ठे परिक्लेदं संवृते देहधातवः॥ २४१ ॥yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ|| 241 ||

क्लेन्नेष्वन्यदपक्वेषु तेष्वासिक्तं प्रदुष्यति।klenneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati|विदग्धेषु पयःस्वन्यत् पयस्तप्तमिवार्पितम्॥ २४२ ॥vidagdheṣu payaḥsvanyat payastaptamivārpitam|| 242 ||

नैशेष्वाहारजातेषु नाविपक्वेषु बुद्धिमान्।naiśeṣvāhārajāteṣu nāvipakveṣu buddhimān|तस्मादन्यत्समश्नीयात्पालयिष्यन्बलायुषी॥ २४३ ॥tasmādanyatsamaśnīyātpālayiṣyanbalāyuṣī|| 243 ||

तत्र श्लोकाः-tatra ślokāḥ-अन्तरग्निगुणा देहं यथा धारयते च सः।antaragniguṇā dehaṃ yathā dhārayate ca saḥ|यथाऽन्नं पच्यते यांश्च यथाऽऽहरः करोत्यपि॥ २४४ ॥yathā'nnaṃ pacyate yāṃśca yathā''haraḥ karotyapi|| 244 ||

येऽग्नयो यांश्च पुष्यन्ति यावन्तो ये पचन्ति यान्।ye'gnayo yāṃśca puṣyanti yāvanto ye pacanti yān|रसादीनां क्रमोत्पत्तिर्मलानां तेभ्य एव च॥ २४५ ॥rasādīnāṃ kramotpattirmalānāṃ tebhya eva ca|| 245 ||

वृष्याणामाशुकृद्धेतुर्धातुकालोद्भवक्रमः।vṛṣyāṇāmāśukṛddheturdhātukālodbhavakramaḥ|रोगैकदेशकृद्धेतुरन्तरग्निर्यथाऽधिकः॥ २४६ ॥rogaikadeśakṛddheturantaragniryathā'dhikaḥ|| 246 ||

प्रदुष्यति यथा दुष्टो यान् रोगाञ्जनयत्यपि।praduṣyati yathā duṣṭo yān rogāñjanayatyapi|ग्रहणी या यथा यच्च ग्रहणीदोषलक्षणम्॥ २४७ ॥grahaṇī yā yathā yacca grahaṇīdoṣalakṣaṇam|| 247 ||

पूर्वरूपं पृथक् चैव व्यञ्जनं सचिकित्सितम्।pūrvarūpaṃ pṛthak caiva vyañjanaṃ sacikitsitam|चतुर्विधस्य निर्दिष्टं तथा चावस्थिकी क्रिया॥ २४८ ॥caturvidhasya nirdiṣṭaṃ tathā cāvasthikī kriyā|| 248 ||

जायते च यथाऽत्यग्निर्यच्च तस्य चिकित्सितम्।jāyate ca yathā'tyagniryacca tasya cikitsitam|उक्तवानिह तत् सर्वं ग्रहणीदोषके मुनिः॥ २४९ ॥uktavāniha tat sarvaṃ grahaṇīdoṣake muniḥ|| 249 ||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते चिकित्सास्थाने ग्रहणीचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||