विसर्पचिकित्सितम्

अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

कैलासे किन्नराकीर्णे बहुप्रस्रवणौषधे।kailāse kinnarākīrṇe bahuprasravaṇauṣadhe|पादपैर्विविधैः स्निग्धैर्नित्यं कुसुमसंपदा॥ ३ ॥pādapairvividhaiḥ snigdhairnityaṃ kusumasaṃpadā|| 3 ||

वमद्भिर्मधुरान् गन्धान् सर्वतः स्वभ्यलङ्कृते।vamadbhirmadhurān gandhān sarvataḥ svabhyalaṅkṛte|विहरन्तं जितात्मानमात्रेयमृषिवन्दितम्॥ ४ ॥viharantaṃ jitātmānamātreyamṛṣivanditam|| 4 ||

महर्षिभिः परिवृतं सर्वभूतहिते रसम्।maharṣibhiḥ parivṛtaṃ sarvabhūtahite rasam|अग्निवेशो गुरुं काले विनयादिदमुक्तवान्॥ ५ ॥agniveśo guruṃ kāle vinayādidamuktavān|| 5 ||

भगवन्! दारुणं रोगमाशीविषविषोपमम्।bhagavan! dāruṇaṃ rogamāśīviṣaviṣopamam|विसर्पन्तं शरीरेषु देहिनामुपलक्सये॥ ६ ॥visarpantaṃ śarīreṣu dehināmupalaksaye|| 6 ||

सहसैव नरास्तेन परीताः शीघ्रकारिणा।sahasaiva narāstena parītāḥ śīghrakāriṇā|विनश्यन्त्यनुपक्रान्तास्तत्र नः संशयो महान्॥ ७ ॥vinaśyantyanupakrāntāstatra naḥ saṃśayo mahān|| 7 ||

स नाम्ना केन विज्ञेयः संज्ञितः केन हेतुना।sa nāmnā kena vijñeyaḥ saṃjñitaḥ kena hetunā|कतिभेदः कियद्धातुः किंनिदानः किमाश्रयः॥ ८ ॥katibhedaḥ kiyaddhātuḥ kiṃnidānaḥ kimāśrayaḥ|| 8 ||

सुखसाध्यः कृच्छ्रसाध्यो ज्ञेयो यश्चानुपक्रमः।sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo jñeyo yaścānupakramaḥ|कथं कैर्लक्षणैः किं च भगवन्! तस्य भेषजम्॥ ९ ॥kathaṃ kairlakṣaṇaiḥ kiṃ ca bhagavan! tasya bheṣajam|| 9 ||

तदग्निवेशस्य वचः श्रुत्वाऽऽत्रेयः पुनर्वसुः।tadagniveśasya vacaḥ śrutvā''treyaḥ punarvasuḥ|यथावदखिलं सर्वं प्रोवाच मुनिसत्तमः॥ १० ॥yathāvadakhilaṃ sarvaṃ provāca munisattamaḥ|| 10 ||

विविधं सर्पति यतो विसर्पस्तेन स स्मृतः।vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ|परिसर्पोऽथवा नाम्ना सर्वतः परिसर्पणात्॥ ११ ॥parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt|| 11 ||

स च सप्तविधो दोषैर्विज्ञेयः सप्तधातुकः।sa ca saptavidho doṣairvijñeyaḥ saptadhātukaḥ|पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पो द्वन्द्वजास्त्रयः॥ १२ ॥pṛthak trayastribhiścaiko visarpo dvandvajāstrayaḥ|| 12 ||

वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः।vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ|चत्वार एते विसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः॥ १३ ॥catvāra ete visarpā vakṣyante dvandvajāstrayaḥ|| 13 ||

आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः।āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ|यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसंभवः॥ १४ ॥yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasaṃbhavaḥ|| 14 ||

रक्तं लसीका त्वङ्नांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः।raktaṃ lasīkā tvaṅnāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ|विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः॥ १५ ॥visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ|| 15 ||

लवणाम्लकटूष्णानां रसानामतिसेवनात्।lavaṇāmlakaṭūṣṇānāṃ rasānāmatisevanāt|दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च॥ १६ ॥dadhyamlamastuśuktānāṃ surāsauvīrakasya ca|| 16 ||

व्यापन्नबहुमद्योष्णरागषाडवसेवनात्।vyāpannabahumadyoṣṇarāgaṣāḍavasevanāt|शाकानां हरितानां च सेवनाच्च विदाहिनाम्॥ १७ ॥śākānāṃ haritānāṃ ca sevanācca vidāhinām|| 17 ||

कूर्चिकानां किलाटानां सेवनान्मन्दकस्य च।kūrcikānāṃ kilāṭānāṃ sevanānmandakasya ca|दध्नः शाण्डाकिपूर्वाणामासुतानां च सेवनात्॥ १८ ॥dadhnaḥ śāṇḍākipūrvāṇāmāsutānāṃ ca sevanāt|| 18 ||

तिलमाषकुलत्थानां तैलानां पैष्टिकस्य च।tilamāṣakulatthānāṃ tailānāṃ paiṣṭikasya ca|ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां लशुनस्य च॥ १९ ॥grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ laśunasya ca|| 19 ||

प्रक्लिन्नानामसात्म्यानां विरुद्धानां च सेवनात्।praklinnānāmasātmyānāṃ viruddhānāṃ ca sevanāt|अत्यादानाद्दिवास्वप्नादजीर्णाध्यशनात् क्षतात्॥ २० ॥atyādānāddivāsvapnādajīrṇādhyaśanāt kṣatāt|| 20 ||

क्षतबन्धप्रपतनाद्धर्मकर्मातिसेवनात्।kṣatabandhaprapatanāddharmakarmātisevanāt|विषवाताग्निदोषाच्च विसर्पाणां समुद्भवः॥ २१ ॥viṣavātāgnidoṣācca visarpāṇāṃ samudbhavaḥ|| 21 ||

एतैर्निदानैर्व्यामिश्रैः कुपिता मारुतादयः।etairnidānairvyāmiśraiḥ kupitā mārutādayaḥ|दूष्यान् संदूष्य रक्तादीन् विसर्पन्त्यहिताशिनाम्॥ २२ ॥dūṣyān saṃdūṣya raktādīn visarpantyahitāśinām|| 22 ||

बहिःश्रितः श्रितश्चान्तस्तथा चोभयसंश्रितः।bahiḥśritaḥ śritaścāntastathā cobhayasaṃśritaḥ|विसर्पो बलमेतेषां ज्ञेयं गुरु यथोत्तरम्॥ २३ ॥visarpo balameteṣāṃ jñeyaṃ guru yathottaram|| 23 ||

बहिर्मार्गाश्रितं साध्यमसाध्यमुभयाश्रितम्।bahirmārgāśritaṃ sādhyamasādhyamubhayāśritam|विसर्पं दारुणं विद्यात् सुकृच्छ्रं त्वन्तराश्रयम्॥ २४ ॥visarpaṃ dāruṇaṃ vidyāt sukṛcchraṃ tvantarāśrayam|| 24 ||

अन्तःप्रकुपिता दोषा विसर्पन्त्यन्तराश्रये।antaḥprakupitā doṣā visarpantyantarāśraye|बहिर्बहिःप्रकुपिताः सर्वत्रोभयसंश्रिताः॥ २५ ॥bahirbahiḥprakupitāḥ sarvatrobhayasaṃśritāḥ|| 25 ||

मर्मोपघातात् संमोहादयनानां विघट्टनात्।marmopaghātāt saṃmohādayanānāṃ vighaṭṭanāt|तूष्णातियोगाद्वेगानां विषमाणां प्रवर्तनात्॥ २६ ॥tūṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamāṇāṃ pravartanāt|| 26 ||

विद्याद्विसर्पमन्तर्जमाशु चाग्निबलक्षयात्।vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt|अतो विपर्ययाद्बाह्यमन्यैर्विद्यात् स्वलक्षणैः॥ २७ ॥ato viparyayādbāhyamanyairvidyāt svalakṣaṇaiḥ|| 27 ||

यस्य सर्वाणि लिङ्गानि बलवद्यस्य कारणम्।yasya sarvāṇi liṅgāni balavadyasya kāraṇam|यस्य चोपद्रवाः कष्टा मर्मगो यश्च हन्ति सः॥ २८ ॥yasya copadravāḥ kaṣṭā marmago yaśca hanti saḥ|| 28 ||

रूक्षोष्णैः केवलो वायुः पूरणैर्वा समावृतः।rūkṣoṣṇaiḥ kevalo vāyuḥ pūraṇairvā samāvṛtaḥ|प्रदुष्टो दूषयन् दूष्यान् विसर्पति यथाबलम्॥ २९ ॥praduṣṭo dūṣayan dūṣyān visarpati yathābalam|| 29 ||

तस्य रूपाणि - भ्रमदवथुपिपासानिस्तोदशूलाङ्गमर्दोद्वेष्टनकम्पज्वरतमककासास्थिसंधिभेदविश्लेषणवेपनारोचकाविपाकाश्चक्षुषोराकुलत्वमस्रागमनं पिपीलिकासंचार इव चाङ्गेषु, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशः श्यावारुणाभासः श्वयथुमान् निस्तोदभेदशूलायामसंकोचहर्षस्फुरणैरतिमात्रं प्रपीड्यते, अनुपक्रान्तश्चोपचीयते शीघ्रभेदैः स्फोटकैस्तनुभिररुणाभैः श्यावैर्वा तनुविशदारुणाल्पास्रावैः, विबद्धवातमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति वातविसर्पः॥ ३० ॥tasya rūpāṇi - bhramadavathupipāsānistodaśūlāṅgamardodveṣṭanakampajvaratamakakāsāsthisaṃdhibhedaviśleṣaṇavepanārocakāvipākāścakṣuṣorākulatvamasrāgamanaṃ pipīlikāsaṃcāra iva cāṅgeṣu, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati so'vakāśaḥ śyāvāruṇābhāsaḥ śvayathumān nistodabhedaśūlāyāmasaṃkocaharṣasphuraṇairatimātraṃ prapīḍyate, anupakrāntaścopacīyate śīghrabhedaiḥ sphoṭakaistanubhiraruṇābhaiḥ śyāvairvā tanuviśadāruṇālpāsrāvaiḥ, vibaddhavātamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti vātavisarpaḥ|| 30 ||

पित्तमुष्णोपचारेण विदाह्यम्लाशनैश्चितम्।pittamuṣṇopacāreṇa vidāhyamlāśanaiścitam|दूष्यान् संदूष्य धमनीः पूरयन् वै विसर्पति॥ ३१ ॥dūṣyān saṃdūṣya dhamanīḥ pūrayan vai visarpati|| 31 ||

तस्य रूपाणि-ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा मोहश्छर्दिररोचकोऽङ्गभेदः स्वेदोऽतिमात्रमन्तर्दाहः प्रलापः शिरोरुक् चक्षुषोराकुलत्वमस्वप्नमरतिर्भ्रमः शीतवातवारितर्षोऽतिमात्रं हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं हरितहारिद्ररूपदर्शनं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशस्ताम्रहरितहारिद्रनीलकृष्णरक्तानां वर्णानामन्यतमं पुष्यति, सोत्सेधैश्चातिमात्रं दाहसंभेदनपरीतैः स्फोटकैरुपचीयते तुल्यवर्णास्रावैश्चिरपाकैश्च, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरति इति पित्तविसर्पः॥ ३२ ॥tasya rūpāṇi-jvarastṛṣṇā mūrcchā mohaśchardirarocako'ṅgabhedaḥ svedo'timātramantardāhaḥ pralāpaḥ śiroruk cakṣuṣorākulatvamasvapnamaratirbhramaḥ śītavātavāritarṣo'timātraṃ haritahāridranetramūtravarcastvaṃ haritahāridrarūpadarśanaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśastāmraharitahāridranīlakṛṣṇaraktānāṃ varṇānāmanyatamaṃ puṣyati, sotsedhaiścātimātraṃ dāhasaṃbhedanaparītaiḥ sphoṭakairupacīyate tulyavarṇāsrāvaiścirapākaiśca, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerati iti pittavisarpaḥ|| 32 ||

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वन्नस्वप्नसंचितः।svādvamlalavaṇasnigdhagurvannasvapnasaṃcitaḥ|कफः संदूषयन् दूष्यान् कृच्छ्रमङ्गे विसर्पति॥ ३३ ॥kaphaḥ saṃdūṣayan dūṣyān kṛcchramaṅge visarpati|| 33 ||

तस्य रूपाणि-शीतकः शीतज्वरो गौरवं निद्रा तन्द्राऽरोचको मधुरास्यत्वमास्योपलेपो निष्ठीविका छर्दिरालस्यं स्तैमित्यमग्निनाशो दौर्बल्यं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः श्वयथुमान् पाण्डुर्नातिरक्तः स्नेहसुप्तिस्तम्भगौरवैरन्वितोऽल्पवेदनः कृच्छ्रपाकैश्चिरकारिभिर्बहुलत्वगुपलेपैः स्फोटैः श्वेतपाण्डुभिरनुबध्यते, प्रभिन्नस्तु श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमद्घनमनुबद्धं स्निग्धमास्रावं स्रवति, ऊर्ध्वं च गुरुभिः स्थिरैर्जालावततैः स्निग्धैर्बहुलत्वगुपलेपैर्व्रणैरनुबध्यतेऽनुषङ्गी च भवति, श्वेतनखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चस्त्वं, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मविसर्पः॥ ३४ ॥tasya rūpāṇi-śītakaḥ śītajvaro gauravaṃ nidrā tandrā'rocako madhurāsyatvamāsyopalepo niṣṭhīvikā chardirālasyaṃ staimityamagnināśo daurbalyaṃ ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śvayathumān pāṇḍurnātiraktaḥ snehasuptistambhagauravairanvito'lpavedanaḥ kṛcchrapākaiścirakāribhirbahulatvagupalepaiḥ sphoṭaiḥ śvetapāṇḍubhiranubadhyate, prabhinnastu śvetaṃ picchilaṃ tantumadghanamanubaddhaṃ snigdhamāsrāvaṃ sravati, ūrdhvaṃ ca gurubhiḥ sthirairjālāvatataiḥ snigdhairbahulatvagupalepairvraṇairanubadhyate'nuṣaṅgī ca bhavati, śvetanakhanayanavadanatvaṅmūtravarcastvaṃ, nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti śleṣmavisarpaḥ|| 34 ||

वातपित्तं प्रकुपितमतिमात्रं स्वहेतुभिः।vātapittaṃ prakupitamatimātraṃ svahetubhiḥ|परस्परं लब्धबलं दहद्गात्रं विसर्पति॥ ३५ ॥parasparaṃ labdhabalaṃ dahadgātraṃ visarpati|| 35 ||

तदुपतापादातुरः सर्वशरीरमङ्गारैरिवाकीर्यमाणं मन्यते, छर्द्यतीसारमूर्च्छादाहमोहज्वरतमकारोचकास्थिसंधिभेदतृष्णाविपाकाङ्गभेदादिभिश्चाभिभूयते, यं यं चावकाशं विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः शान्ताङ्गारप्रकाशोऽतिरक्तो वा भवति, अग्निदग्धप्रकारैश्च स्फोटैरुपचीयते, स शीघ्रगत्वादाश्वेव मर्मानुसारी भवति, मर्मणि चोपतप्ते पवनोऽतिबलो भिनत्त्यङ्गान्यतिमात्रं प्रमोहयति संज्ञां, हिक्काश्वासौ जनयति, नाशयति निद्रां, स नष्टनिद्रः प्रमूढसंज्ञो व्यथितचेता न क्वचन सुखमुपलभते, अरतिपरीतः स्थानादासनाच्छय्यां क्रान्तुमिच्छति, क्लिष्टभूयिष्टश्चाशु निद्रां भजति, दुर्बलो दुःखप्रबोधश्च भवति; तमेवंविधमग्निविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्॥ ३६ ॥tadupatāpādāturaḥ sarvaśarīramaṅgārairivākīryamāṇaṃ manyate, chardyatīsāramūrcchādāhamohajvaratamakārocakāsthisaṃdhibhedatṛṣṇāvipākāṅgabhedādibhiścābhibhūyate, yaṃ yaṃ cāvakāśaṃ visarpo'nusarpati so'vakāśaḥ śāntāṅgāraprakāśo'tirakto vā bhavati, agnidagdhaprakāraiśca sphoṭairupacīyate, sa śīghragatvādāśveva marmānusārī bhavati, marmaṇi copatapte pavano'tibalo bhinattyaṅgānyatimātraṃ pramohayati saṃjñāṃ, hikkāśvāsau janayati, nāśayati nidrāṃ, sa naṣṭanidraḥ pramūḍhasaṃjño vyathitacetā na kvacana sukhamupalabhate, aratiparītaḥ sthānādāsanācchayyāṃ krāntumicchati, kliṣṭabhūyiṣṭaścāśu nidrāṃ bhajati, durbalo duḥkhaprabodhaśca bhavati; tamevaṃvidhamagnivisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt|| 36 ||

कफपित्तं प्रकुपित्तं बलवत् स्वेन हेतुना।kaphapittaṃ prakupittaṃ balavat svena hetunā|विसर्पत्येकदेशे तु प्रक्लेदयति देहिनम्॥ ३७ ॥visarpatyekadeśe tu prakledayati dehinam|| 37 ||

तद्विकाराः-शीतज्वरः शिरोगुरुत्वं दाहः स्तैमित्यमङ्गावसदनं निद्रा तन्द्रा मोहोऽन्नद्वेषः प्रलापोऽग्निनाशो दौर्बल्यमस्थिभेदो मूर्च्छा पिपासा स्रोतसां प्रलेपो जाड्यमिन्द्रियाणां प्रायोपवेशनमङ्गविक्षेपोऽङ्गमर्दोऽरतिरौत्सुक्यं चोपजायते, प्रायश्चामाशये विसर्पत्यलसक एकदेशग्राही च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशो रक्तपीतपाण्डुपिडकावकीर्ण इव मेचकाभः कालो मलिनः स्निधो बहूष्मा गुरुः स्तिमितवेदनः श्वयथुमान् गम्भीरपाको निरास्रावः शीघ्रक्लेदः स्विन्नक्लिन्नपूतिमांसत्वक् कमेणाल्परुक् परामृष्टोऽवदीर्यते कर्दम इवावपीडितोऽन्तरं प्रयच्छत्युपक्लिन्नपूतिमांसत्यागी सिरास्नायुसंदर्शी कुणपगन्धी च भवति संज्ञास्मृतिहन्ता च; तं कर्दमविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्॥ ३८ ॥tadvikārāḥ-śītajvaraḥ śirogurutvaṃ dāhaḥ staimityamaṅgāvasadanaṃ nidrā tandrā moho'nnadveṣaḥ pralāpo'gnināśo daurbalyamasthibhedo mūrcchā pipāsā srotasāṃ pralepo jāḍyamindriyāṇāṃ prāyopaveśanamaṅgavikṣepo'ṅgamardo'ratirautsukyaṃ copajāyate, prāyaścāmāśaye visarpatyalasaka ekadeśagrāhī ca, yasmiṃścāvakāśe visarpo visarpati so'vakāśo raktapītapāṇḍupiḍakāvakīrṇa iva mecakābhaḥ kālo malinaḥ snidho bahūṣmā guruḥ stimitavedanaḥ śvayathumān gambhīrapāko nirāsrāvaḥ śīghrakledaḥ svinnaklinnapūtimāṃsatvak kameṇālparuk parāmṛṣṭo'vadīryate kardama ivāvapīḍito'ntaraṃ prayacchatyupaklinnapūtimāṃsatyāgī sirāsnāyusaṃdarśī kuṇapagandhī ca bhavati saṃjñāsmṛtihantā ca; taṃ kardamavisarpaparītamacikitsyaṃ vidyāt|| 38 ||

स्थिरगुरुकठिनमधुरशीतस्निग्धान्नपानाभिष्यन्दिसेविनामव्यायामादिसेविनामप्रतिकर्मशीलानां श्लेष्मा वायुश्च प्रकोपमापद्यते, तावुभौ दुष्टप्रवृद्धावतिबलौ प्रदूष्य दूष्यान् विसर्पाय कल्पेते; तत्र वायुः श्लेष्मणा विबद्धमार्गस्तमेव श्लेष्माणमनेकधा भिन्दन् क्रमेण ग्रन्थिमालां कृच्छ्रपाकसाध्यां कफाशये संजनयति, उत्सन्नरक्तस्य वा प्रदूष्य रक्तं सिरास्नायुमांसत्वगाश्रितं ग्रन्थीनां मालां कुरुते तीव्ररुजानां स्थूलानामणूनां वा दीर्घवृत्तरक्तानां, तदुपतापाज्ज्वरातिसारकासहिक्काश्वासशोषप्रमोहवैवर्ण्यारोचकाविपाकप्रसेकच्छर्दिर्मूर्च्छङ्गभङ्गनिद्रारतिसदनाद्याः प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः; स एतैरुपद्रुतः सर्वकर्मणां विषयमतिपतितो विवर्जनीयो भवतीति ग्रन्थिविसर्पः॥ ३९ ॥sthiragurukaṭhinamadhuraśītasnigdhānnapānābhiṣyandisevināmavyāyāmādisevināmapratikarmaśīlānāṃ śleṣmā vāyuśca prakopamāpadyate, tāvubhau duṣṭapravṛddhāvatibalau pradūṣya dūṣyān visarpāya kalpete; tatra vāyuḥ śleṣmaṇā vibaddhamārgastameva śleṣmāṇamanekadhā bhindan krameṇa granthimālāṃ kṛcchrapākasādhyāṃ kaphāśaye saṃjanayati, utsannaraktasya vā pradūṣya raktaṃ sirāsnāyumāṃsatvagāśritaṃ granthīnāṃ mālāṃ kurute tīvrarujānāṃ sthūlānāmaṇūnāṃ vā dīrghavṛttaraktānāṃ, tadupatāpājjvarātisārakāsahikkāśvāsaśoṣapramohavaivarṇyārocakāvipākaprasekacchardirmūrcchaṅgabhaṅganidrāratisadanādyāḥ prādurbhavantyupadravāḥ; sa etairupadrutaḥ sarvakarmaṇāṃ viṣayamatipatito vivarjanīyo bhavatīti granthivisarpaḥ|| 39 ||

उपद्रवस्तु खलु रोगोत्तरकालजो रोगाश्रयो रोग एव स्थूलोऽणुर्वा, रोगात् पश्चाज्जायत इत्युपद्रवसंज्ञः।upadravastu khalu rogottarakālajo rogāśrayo roga eva sthūlo'ṇurvā, rogāt paścājjāyata ityupadravasaṃjñaḥ|तत्र प्रधानो व्याधिः, व्याधेर्गुणभूत उपद्रवः, तस्य प्रायः प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति।tatra pradhāno vyādhiḥ, vyādherguṇabhūta upadravaḥ, tasya prāyaḥ pradhānapraśame praśamo bhavati|स तु पीडाकरतरो भवति पश्चादुत्पद्यमानो व्याधिपरिक्लिष्टशरीरत्वात्; तस्मादुपद्रवं त्वरमाणोऽभिबाधेत॥ ४० ॥sa tu pīḍākarataro bhavati paścādutpadyamāno vyādhiparikliṣṭaśarīratvāt; tasmādupadravaṃ tvaramāṇo'bhibādheta|| 40 ||

सर्वायतनसमुत्थं सर्वलिङ्गव्यापिनं सर्वधात्वनुसारिणमाशुकारिणं महात्ययिकमिति सन्निपातविसर्पमचिकित्स्यं विद्यात्॥ ४१ ॥sarvāyatanasamutthaṃ sarvaliṅgavyāpinaṃ sarvadhātvanusāriṇamāśukāriṇaṃ mahātyayikamiti sannipātavisarpamacikitsyaṃ vidyāt|| 41 ||

तत्र वातपित्तश्लेष्मनिमित्ता विसर्पास्त्रयः साध्याभवन्ति; अग्निकर्दमाख्यौ पुनरनुपसृष्टे मर्मणि अनुपगते वा सिरास्नायुमांसक्लेदे साधारणक्रियाभिरुभवेवाभ्यस्यमानौ प्रशान्तिमापद्येयाताम्, अनादरोपक्रान्तः पुनस्तयोरन्यतरो हन्याद्देहमाश्वेवाशीविषवत्; तथा ग्रन्थिविसर्पमजातोपद्रवमारभेत चिकित्सितुम्, उपद्रवोपद्रुतं त्वेनं परिहरेत्; सन्निपातजं तु सर्वधात्वनुसारित्वादाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चासाध्यं विद्यात्॥ ४२ ॥tatra vātapittaśleṣmanimittā visarpāstrayaḥ sādhyābhavanti; agnikardamākhyau punaranupasṛṣṭe marmaṇi anupagate vā sirāsnāyumāṃsaklede sādhāraṇakriyābhirubhavevābhyasyamānau praśāntimāpadyeyātām, anādaropakrāntaḥ punastayoranyataro hanyāddehamāśvevāśīviṣavat; tathā granthivisarpamajātopadravamārabheta cikitsitum, upadravopadrutaṃ tvenaṃ pariharet; sannipātajaṃ tu sarvadhātvanusāritvādāśukāritvādviruddhopakramatvāccāsādhyaṃ vidyāt|| 42 ||

तत्र साध्यानां साधनमनुव्याख्यास्यामः॥ ४३ ॥tatra sādhyānāṃ sādhanamanuvyākhyāsyāmaḥ|| 43 ||

लङ्घनोल्लेखने शस्ते तिक्तकानां च सेवनम्।laṅghanollekhane śaste tiktakānāṃ ca sevanam|कफस्थानगते सामे रूक्षशीतैः प्रलेपयेत्॥ ४४ ॥kaphasthānagate sāme rūkṣaśītaiḥ pralepayet|| 44 ||

पित्तस्थानगतेऽप्येतत् सामे कुर्याच्छिकित्सितम्।pittasthānagate'pyetat sāme kuryācchikitsitam|शोणितस्यावसेकं च विरेकं च विशेषतः॥ ४५ ॥śoṇitasyāvasekaṃ ca virekaṃ ca viśeṣataḥ|| 45 ||

मारुताशयसंभूतेऽप्यादितः स्याद्विरूक्षणम्।mārutāśayasaṃbhūte'pyāditaḥ syādvirūkṣaṇam|रक्तपित्तान्वयेऽप्यादौ स्नेहनं न हितं मतम्॥ ४६ ॥raktapittānvaye'pyādau snehanaṃ na hitaṃ matam|| 46 ||

वातोल्बणे तिक्तघृतं पैत्तिके च प्रशस्यते।vātolbaṇe tiktaghṛtaṃ paittike ca praśasyate|लघुदोषे, महादोषे पैत्तिके स्याद्विरेचनम्॥ ४७ ॥laghudoṣe, mahādoṣe paittike syādvirecanam|| 47 ||

न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचयेत्।na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecayet|तेन दोषो ह्युपष्टब्धस्त्वङ्मांसरुधिरं पचेत्॥ ४८ ॥tena doṣo hyupaṣṭabdhastvaṅmāṃsarudhiraṃ pacet|| 48 ||

तस्माद्विरेकमेवादौ शस्तं विद्याद्विसर्पिणः।tasmādvirekamevādau śastaṃ vidyādvisarpiṇaḥ|रुधिरस्यावसेकं च तद्ध्यस्याश्रयसंज्ञितम्॥ ४९ ॥rudhirasyāvasekaṃ ca taddhyasyāśrayasaṃjñitam|| 49 ||

इति वीसर्पनुत् प्रोक्तं समासेन चिकित्सितम्।iti vīsarpanut proktaṃ samāsena cikitsitam|एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः संप्रवक्ष्यते॥ ५० ॥etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ saṃpravakṣyate|| 50 ||

मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च।madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ vatsakasya phalāni ca|वमनं संप्रदातव्यं विसर्पे कफपित्तजे॥ ५१ ॥vamanaṃ saṃpradātavyaṃ visarpe kaphapittaje|| 51 ||

पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च।paṭolapicumardābhyāṃ pippalyā madanena ca|विसर्पे वमनं शस्तं तथा चेन्द्रयवैः सह॥ ५२ ॥visarpe vamanaṃ śastaṃ tathā cendrayavaiḥ saha|| 52 ||

यांश्च योगान् प्रवक्ष्यामि कल्पेषु कफपित्तिनाम्।yāṃśca yogān pravakṣyāmi kalpeṣu kaphapittinām|विसर्पिणां प्रयोज्यास्ते दोषनिर्हरणाः शिवाः॥ ५३ ॥visarpiṇāṃ prayojyāste doṣanirharaṇāḥ śivāḥ|| 53 ||

मुस्तनिम्बपटोलानां चन्दनोत्पलयोरपि।mustanimbapaṭolānāṃ candanotpalayorapi|सारिवामलकोशीरमुस्तानां वा विचक्षणः॥ ५४ ॥sārivāmalakośīramustānāṃ vā vicakṣaṇaḥ|| 54 ||

कषायान् पाययेद्वैद्यः सिद्धान् वीसर्पनाशनान्।kaṣāyān pāyayedvaidyaḥ siddhān vīsarpanāśanān|किराततिक्तकं लोध्रं चन्दनं सदुरालभम्॥ ५५ ॥kirātatiktakaṃ lodhraṃ candanaṃ sadurālabham|| 55 ||

नागरं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलं सबिभीतकम्।nāgaraṃ padmakiñjalkamutpalaṃ sabibhītakam|मधुकं नागपुष्पं च दद्याद्वीसर्पशान्तये॥ ५६ ॥madhukaṃ nāgapuṣpaṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye|| 56 ||

प्रपौण्डरीकं मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्।prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ padmakiñjalkamutpalam|नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्॥ ५७ ॥nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet|| 57 ||

द्राक्षां पर्पटकं शुण्ठीं गुडूचीं धन्वयासकम्।drākṣāṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhīṃ guḍūcīṃ dhanvayāsakam|निशापर्युषितं दद्यात्तृष्णावीसर्पशान्तये॥ ५८ ॥niśāparyuṣitaṃ dadyāttṛṣṇāvīsarpaśāntaye|| 58 ||

पटोलं पिचुमर्दं च दार्वीं कटुकरोहिणीम्।paṭolaṃ picumardaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm|यष्ट्याह्वां त्रायमाणां च दद्याद्वीसर्पशान्तये॥ ५९ ॥yaṣṭyāhvāṃ trāyamāṇāṃ ca dadyādvīsarpaśāntaye|| 59 ||

पटोलादिकषायं वा पिबेत्त्रिफलया सह।paṭolādikaṣāyaṃ vā pibettriphalayā saha|मसूरविदलैर्युक्तं घृतमिश्रं प्रदापयेत्॥ ६० ॥masūravidalairyuktaṃ ghṛtamiśraṃ pradāpayet|| 60 ||

पटोलपत्रमुद्गानां रसमामलकस्य च।paṭolapatramudgānāṃ rasamāmalakasya ca|पाययेत घृतोन्मिश्रं नरं वीसर्पपीडितम्॥ ६१ ॥pāyayeta ghṛtonmiśraṃ naraṃ vīsarpapīḍitam|| 61 ||

यच्च सर्पिर्महातिक्तं पित्तकुष्ठनिबर्हणम्।yacca sarpirmahātiktaṃ pittakuṣṭhanibarhaṇam|निर्दिष्टं तदपि प्राज्ञो दद्याद्वीसर्पशान्तये॥ ६२ ॥nirdiṣṭaṃ tadapi prājño dadyādvīsarpaśāntaye|| 62 ||

त्रायमाणाघृतं सिद्धं गौल्मिके यदुदाहृतम्।trāyamāṇāghṛtaṃ siddhaṃ gaulmike yadudāhṛtam|विसर्पाणां प्रशान्त्यर्थं दद्यात्तदपि बुद्धिमान्॥ ६३ ॥visarpāṇāṃ praśāntyarthaṃ dadyāttadapi buddhimān|| 63 ||

त्रिवृच्चूर्णं समालोड्य सार्पिषा पयसाऽपि वा।trivṛccūrṇaṃ samāloḍya sārpiṣā payasā'pi vā|घर्माम्बुना वा संयोज्य मृद्वीकानां रसेन वा॥ ६४ ॥gharmāmbunā vā saṃyojya mṛdvīkānāṃ rasena vā|| 64 ||

विरेकार्थं प्रयोक्तव्यं सिद्धं वीसर्पनाशनम्।virekārthaṃ prayoktavyaṃ siddhaṃ vīsarpanāśanam|त्रायमाणाशृतं वाऽपि पयो दद्याद्विरेचनम्॥ ६५ ॥trāyamāṇāśṛtaṃ vā'pi payo dadyādvirecanam|| 65 ||

त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिर्स्त्रिवृतया सह।triphalārasasaṃyuktaṃ sarpirstrivṛtayā saha|प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरनाशनम्॥ ६६ ॥prayoktavyaṃ virekārthaṃ visarpajvaranāśanam|| 66 ||

रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत्।rasamāmalakānāṃ vā ghṛtamiśraṃ pradāpayet|स एव गुरुकोष्ठाय त्रिवृच्चूर्णयुतो हितः॥ ६७ ॥sa eva gurukoṣṭhāya trivṛccūrṇayuto hitaḥ|| 67 ||

दोषे कोष्ठगते भूय एतत् कुर्याच्चिकित्सितम्।doṣe koṣṭhagate bhūya etat kuryāccikitsitam|शाख्यादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्॥ ६८ ॥śākhyāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret|| 68 ||

भिषग्वातान्वितं रक्तं विषाणेन विनिर्हरेत्।bhiṣagvātānvitaṃ raktaṃ viṣāṇena vinirharet|पित्तान्वितं जलौकोभिः, कफान्वितमलाबुधिः॥ ६९ ॥pittānvitaṃ jalaukobhiḥ, kaphānvitamalābudhiḥ|| 69 ||

यथासन्नं विकारस्य व्यधयेदाशु वा सिराम्।yathāsannaṃ vikārasya vyadhayedāśu vā sirām|त्वङ्मांसस्नायुसंक्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते॥ ७० ॥tvaṅmāṃsasnāyusaṃkledo raktakledāddhi jāyate|| 70 ||

अन्तःशरीरे संशुद्धे दोषे त्वङ्मांसंश्रिते।antaḥśarīre saṃśuddhe doṣe tvaṅmāṃsaṃśrite|आदितो वाऽल्पदोषाणां क्रिया बाह्या प्रवक्ष्यते॥ ७१ ॥ādito vā'lpadoṣāṇāṃ kriyā bāhyā pravakṣyate|| 71 ||

उदुम्बरत्वङ्मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्।udumbaratvaṅmadhukaṃ padmakiñjalkamutpalam|नागपुष्पं प्रियङ्गुश्च प्रदेहः सघृतो हितः॥ ७२ ॥nāgapuṣpaṃ priyaṅguśca pradehaḥ saghṛto hitaḥ|| 72 ||

न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः।nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ|बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः॥ ७३ ॥bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ|| 73 ||

कालीयं मधुकं हेम वन्यं चन्दनपद्मकौ।kālīyaṃ madhukaṃ hema vanyaṃ candanapadmakau|एला मृणालं फलिनी प्रलेपः स्याद्घृताप्लुतः॥ ७४ ॥elā mṛṇālaṃ phalinī pralepaḥ syādghṛtāplutaḥ|| 74 ||

शाद्वलं च मृणालं च शङ्खं चन्दनमुत्पलम्।śādvalaṃ ca mṛṇālaṃ ca śaṅkhaṃ candanamutpalam|वेतसस्य च मूलानि प्रदेहः स्यात् सतण्डुलः॥ ७५ ॥vetasasya ca mūlāni pradehaḥ syāt sataṇḍulaḥ|| 75 ||

सारिवा पद्मकिञ्जल्कमुशीरं नीलमुत्पलम्।sārivā padmakiñjalkamuśīraṃ nīlamutpalam|मञ्जिष्ठा चन्दनं लोध्रमभया च प्रलेपनम्॥ ७६ ॥mañjiṣṭhā candanaṃ lodhramabhayā ca pralepanam|| 76 ||

नलदं च हरेणुश्च लोध्रं मधुकपद्मकौ।naladaṃ ca hareṇuśca lodhraṃ madhukapadmakau|दूर्वा सर्जरसश्चैव सघृतं स्यात् प्रलेपनम्॥ ७७ ॥dūrvā sarjarasaścaiva saghṛtaṃ syāt pralepanam|| 77 ||

यावकाः सक्तवश्चैव सर्पिषा सह योजिताः।yāvakāḥ saktavaścaiva sarpiṣā saha yojitāḥ|प्रदेहो मधुकं वीरा सघृता यवसक्तवः॥ ७८ ॥pradeho madhukaṃ vīrā saghṛtā yavasaktavaḥ|| 78 ||

बलामुत्पलशालूकं वीरामगुरुचन्दनम्।balāmutpalaśālūkaṃ vīrāmagurucandanam|कुर्यादालेपनं वैद्यो मृणालं च बिसान्वितम्॥ ७९ ॥kuryādālepanaṃ vaidyo mṛṇālaṃ ca bisānvitam|| 79 ||

यवचूर्णं समधुकं सघृतं च प्रलेपनम्।yavacūrṇaṃ samadhukaṃ saghṛtaṃ ca pralepanam|हरेणवो मसूराश्च सगुद्गाः श्वेतशालयः॥ ८० ॥hareṇavo masūrāśca sagudgāḥ śvetaśālayaḥ|| 80 ||

पृथक् पृथक् प्रदेहाः स्युः सर्वे वा सर्पिषा सह।pṛthak pṛthak pradehāḥ syuḥ sarve vā sarpiṣā saha|पद्मिनीकर्दमः शीतो मौक्तिकं पिष्टमेव वा॥ ८१ ॥padminīkardamaḥ śīto mauktikaṃ piṣṭameva vā|| 81 ||

शङ्खः प्रवालः शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृताप्लुतम्।śaṅkhaḥ pravālaḥ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtāplutam|(पृह्तगेते प्रदेहाश्च हिता ज्ञेया विसर्पिणाम्।) प्रपौण्डरीकं मधुकं बला शालूकमुत्पलम्॥ ८२ ॥(pṛhtagete pradehāśca hitā jñeyā visarpiṇām|) prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ balā śālūkamutpalam|| 82 ||

न्यग्रोधपत्रदुग्धीके सघृतं स्यात् प्रलेपनम्।nyagrodhapatradugdhīke saghṛtaṃ syāt pralepanam|बिसानि च मृणालं च सघृताश्च कशेरुकाः॥ ८३ ॥bisāni ca mṛṇālaṃ ca saghṛtāśca kaśerukāḥ|| 83 ||

शतावरीविदार्योश्च कन्दौ धौतघृताप्लुतौ।śatāvarīvidāryośca kandau dhautaghṛtāplutau|शैवालं नलमूलानि गोजिह्वा वृषकर्णिका॥ ८४ ॥śaivālaṃ nalamūlāni gojihvā vṛṣakarṇikā|| 84 ||

इन्द्राणिशाकं सघृतं शिरीषत्वग्बलाघृतम्।indrāṇiśākaṃ saghṛtaṃ śirīṣatvagbalāghṛtam|न्यग्रोधोदुम्बरप्लक्षवेतसाश्वत्थपल्लवैः॥ ८५ ॥nyagrodhodumbaraplakṣavetasāśvatthapallavaiḥ|| 85 ||

त्वक्कल्कैर्बहुसर्पिर्भिः शीतैरालेपनं हितम्।tvakkalkairbahusarpirbhiḥ śītairālepanaṃ hitam|प्रदेहाः सर्व एवैते वातपित्तोल्बणे शुभाः॥ ८६ ॥pradehāḥ sarva evaite vātapittolbaṇe śubhāḥ|| 86 ||

सकफे तु प्रवक्ष्यामि प्रदेहानपरान् हितान्।sakaphe tu pravakṣyāmi pradehānaparān hitān|त्रिफलां पद्मकोशीरं समङ्गां करवीरकम्॥ ८७ ॥triphalāṃ padmakośīraṃ samaṅgāṃ karavīrakam|| 87 ||

नलमूलान्यनन्तां च प्रदेहमुपकल्पयेत्।nalamūlānyanantāṃ ca pradehamupakalpayet|खदिरं सप्तपर्णं च मुस्तमारग्वधं धवम्॥ ८८ ॥khadiraṃ saptaparṇaṃ ca mustamāragvadhaṃ dhavam|| 88 ||

कुरण्टकं देवदारु दद्यादालेपनं भिषक्।kuraṇṭakaṃ devadāru dadyādālepanaṃ bhiṣak|आरग्वधस्य पत्राणि त्वचं श्लेष्मातकस्य च॥ ८९ ॥āragvadhasya patrāṇi tvacaṃ śleṣmātakasya ca|| 89 ||

इन्द्राणिशाकं काकाह्वां शिरीषकुसुमानि च।indrāṇiśākaṃ kākāhvāṃ śirīṣakusumāni ca|शौवालं नलमूलानि वीरां गन्धप्रियङ्गुकाम्॥ ९० ॥śauvālaṃ nalamūlāni vīrāṃ gandhapriyaṅgukām|| 90 ||

त्रिफलां मधुकं वीरां शिरीषकुसुर्मानि च।triphalāṃ madhukaṃ vīrāṃ śirīṣakusurmāni ca|प्रपौण्डरीकं ह्रीबेरं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्॥ ९१ ॥prapauṇḍarīkaṃ hrīberaṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām|| 91 ||

पृथगालेपनं कुर्याद्द्वन्द्वशः सर्वशोऽपि वा।pṛthagālepanaṃ kuryāddvandvaśaḥ sarvaśo'pi vā|प्रदेहाः सर्व एवैते देयाः स्वल्पघृताप्लुताः॥ ९२ ॥pradehāḥ sarva evaite deyāḥ svalpaghṛtāplutāḥ|| 92 ||

वातपित्तोल्बणे ये तु प्रदेहास्ते घृताधिकाः।vātapittolbaṇe ye tu pradehāste ghṛtādhikāḥ|घृतेन शतधौतेन प्रदिग्यात् केवलेन वा॥ ९३ ॥ghṛtena śatadhautena pradigyāt kevalena vā|| 93 ||

घृतमण्डेन शीतेन पयसा मधुकाम्बुना।ghṛtamaṇḍena śītena payasā madhukāmbunā|पञ्चवल्ककषायेण सेचयेच्छीतलेन वा॥ ९४ ॥pañcavalkakaṣāyeṇa secayecchītalena vā|| 94 ||

वातासृक्पित्तबहुलं विसर्पं बहुशो भिषक्।vātāsṛkpittabahulaṃ visarpaṃ bahuśo bhiṣak|सेचनास्ते प्रदेहा ये त एव घृतसाधनाः॥ ९५ ॥secanāste pradehā ye ta eva ghṛtasādhanāḥ|| 95 ||

ते चूर्णयोगा वीसर्पव्रणानामवचूर्णनाः।te cūrṇayogā vīsarpavraṇānāmavacūrṇanāḥ|दूर्वास्वरससिद्धं च घृतं स्याद्व्रणरोपणम्॥ ९६ ॥dūrvāsvarasasiddhaṃ ca ghṛtaṃ syādvraṇaropaṇam|| 96 ||

दार्वीत्वङ्मधुकं लोध्रं केशरं चावचूर्णनम्।dārvītvaṅmadhukaṃ lodhraṃ keśaraṃ cāvacūrṇanam|पटोलः पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकोत्पले॥ ९७ ॥paṭolaḥ picumardaśca triphalā madhukotpale|| 97 ||

एतत् प्रक्षालनं सर्पिर्व्रणचूर्णं प्रलेपनम्।etat prakṣālanaṃ sarpirvraṇacūrṇaṃ pralepanam|प्रदेहाः सर्व एवैते कर्तव्याः संप्रसादनाः॥ ९८ ॥pradehāḥ sarva evaite kartavyāḥ saṃprasādanāḥ|| 98 ||

क्षणे क्षणे प्रयोक्तव्याः पूर्वमुद्धृत्य लेपनम्।kṣaṇe kṣaṇe prayoktavyāḥ pūrvamuddhṛtya lepanam|अधावनोद्धृते पूर्वे प्रदेहा बहुशोऽघनाः॥ ९९ ॥adhāvanoddhṛte pūrve pradehā bahuśo'ghanāḥ|| 99 ||

देयाः प्रदेहाः कफजे पर्याधानोद्दृते घनाः।deyāḥ pradehāḥ kaphaje paryādhānoddṛte ghanāḥ|त्रिभागाङ्गुष्ठमात्रः स्यात् प्रलेपः कल्कपेषितः॥ १०० ॥tribhāgāṅguṣṭhamātraḥ syāt pralepaḥ kalkapeṣitaḥ|| 100 ||

नातिस्निग्धो न रूक्षश्च न पिण्डो न द्रवः समः।nātisnigdho na rūkṣaśca na piṇḍo na dravaḥ samaḥ|न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत्॥ १०१ ॥na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet|| 101 ||

न च तेनैव लेपेन पुनर्जातु प्रलेपयेत्।na ca tenaiva lepena punarjātu pralepayet|क्लेदवीसर्पशूलानि सोष्णाभावात् प्रवर्तयेत्॥ १०२ ॥kledavīsarpaśūlāni soṣṇābhāvāt pravartayet|| 102 ||

लेपो ह्युपरि पट्टस्य कृतः स्वेदयति व्रणम्।lepo hyupari paṭṭasya kṛtaḥ svedayati vraṇam|स्वेदजाः पिडकास्तस्य कण्डूश्चैवोपजायते॥ १०३ ॥svedajāḥ piḍakāstasya kaṇḍūścaivopajāyate|| 103 ||

उपर्युपरि लेपस्य लेपो यद्यवचार्यते।uparyupari lepasya lepo yadyavacāryate|तानेव दोषाञ्जनयेत् पट्टस्योपरि यान् कृतः॥ १०४ ॥tāneva doṣāñjanayet paṭṭasyopari yān kṛtaḥ|| 104 ||

अतिस्निग्धोऽतिद्रवश्च लेपो यद्यवचार्यते।atisnigdho'tidravaśca lepo yadyavacāryate|त्वचि न श्लिष्यते सम्यङ्न दोषं शमयत्यपि॥ १०५ ॥tvaci na śliṣyate samyaṅna doṣaṃ śamayatyapi|| 105 ||

तन्वालिप्तं न कुर्वीत संशुष्को ह्यापुटायते।tanvāliptaṃ na kurvīta saṃśuṣko hyāpuṭāyate|न चौषधिरसो व्याधिं प्राप्नोत्यपि च शुष्यति॥ १०६ ॥na cauṣadhiraso vyādhiṃ prāpnotyapi ca śuṣyati|| 106 ||

तन्वालिप्तेन ये दोषास्तानेव जनयेद्भृशम्।tanvāliptena ye doṣāstāneva janayedbhṛśam|संशुष्कः पीडयेद्व्याधिं निःस्नेहो ह्यवचारितः॥ १०७ ॥saṃśuṣkaḥ pīḍayedvyādhiṃ niḥsneho hyavacāritaḥ|| 107 ||

अन्नपानानि वक्ष्यामि विसर्पाणां निवृत्तये।annapānāni vakṣyāmi visarpāṇāṃ nivṛttaye|लङ्घितेभ्यो हितो मन्थो रूक्षः सक्षौद्रशर्करः॥ १०८ ॥laṅghitebhyo hito mantho rūkṣaḥ sakṣaudraśarkaraḥ|| 108 ||

मधुरः किंचिदम्लो वा दाडिमामलकान्वितः।madhuraḥ kiṃcidamlo vā dāḍimāmalakānvitaḥ|सपरूषकमृद्वीकः सखर्जूरः शृताम्बुना॥ १०९ ॥saparūṣakamṛdvīkaḥ sakharjūraḥ śṛtāmbunā|| 109 ||

तर्पणैर्यवशालीनां सस्नेहा चावलेहिका।tarpaṇairyavaśālīnāṃ sasnehā cāvalehikā|जीर्णे पुराणशालीनां यूषैर्भुञ्जीत भोजनम्॥ ११० ॥jīrṇe purāṇaśālīnāṃ yūṣairbhuñjīta bhojanam|| 110 ||

मुद्गान्मसूरांशणकान् यूषार्ह्तमुपकल्पयेत्।mudgānmasūrāṃśaṇakān yūṣārhtamupakalpayet|अनम्लान् दाडिमाम्लान् वा पटोलामलकैः सह॥ १११ ॥anamlān dāḍimāmlān vā paṭolāmalakaiḥ saha|| 111 ||

जाङ्गलानां च मांसानां रसांस्तस्योपकल्पयेत्।jāṅgalānāṃ ca māṃsānāṃ rasāṃstasyopakalpayet|रूक्षान् परूषकद्राक्षादाडिमामलकान्वितान्॥ ११२ ॥rūkṣān parūṣakadrākṣādāḍimāmalakānvitān|| 112 ||

रक्ताः श्वेता महाह्वाश्च शालयः षष्टिकैः सह।raktāḥ śvetā mahāhvāśca śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha|भोजनार्थे प्रशस्यन्ते पुराणाः सुपरिस्रुताः॥ ११३ ॥bhojanārthe praśasyante purāṇāḥ suparisrutāḥ|| 113 ||

यवगोधूमशालीनां सात्म्यान्येव प्रदापयेत्।yavagodhūmaśālīnāṃ sātmyānyeva pradāpayet|येषां नात्युचितः शालिर्नरा ये च कफाधिकाः॥ ११४ ॥yeṣāṃ nātyucitaḥ śālirnarā ye ca kaphādhikāḥ|| 114 ||

विदाहीन्यन्नपानानि विरुद्धं स्वपनं दिवा।vidāhīnyannapānāni viruddhaṃ svapanaṃ divā|क्रोधव्यायामसूर्याग्निप्रवातांश्च विवर्जयेत्॥ ११५ ॥krodhavyāyāmasūryāgnipravātāṃśca vivarjayet|| 115 ||

कुर्याच्चिकित्सितादस्माच्छीतप्रायाणि पैत्तिके।kuryāccikitsitādasmācchītaprāyāṇi paittike|रूक्षप्रायाणि कफजे स्नैहिकान्यनिलात्मके॥ ११६ ॥rūkṣaprāyāṇi kaphaje snaihikānyanilātmake|| 116 ||

वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम्।vātapittapraśamanamagnivīsarpaṇe hitam|कफपित्तप्रशमनं प्रायः कर्दमसंज्ञिते॥ ११७ ॥kaphapittapraśamanaṃ prāyaḥ kardamasaṃjñite|| 117 ||

रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा ग्रन्थिवीसर्पमादितः।raktapittottaraṃ dṛṣṭvā granthivīsarpamāditaḥ|रूक्षणैर्लङ्घनैः सेकैः प्रदेहैः पाञ्चवल्कलैः॥ ११८ ॥rūkṣaṇairlaṅghanaiḥ sekaiḥ pradehaiḥ pāñcavalkalaiḥ|| 118 ||

सिरामोक्षैर्जलौकोभिर्वमनैः सविरेचनैः।sirāmokṣairjalaukobhirvamanaiḥ savirecanaiḥ|घृतैः कषायतिक्तैश्च कालज्ञः समुपाचरेत्॥ ११९ ॥ghṛtaiḥ kaṣāyatiktaiśca kālajñaḥ samupācaret|| 119 ||

ऊर्ध्वं चाधश्च शुद्धाय रक्ते चाप्यवसेचिते।ūrdhvaṃ cādhaśca śuddhāya rakte cāpyavasecite|वातश्लेष्महरं कर्म ग्रन्थिवीसर्पिणे हितम्॥ १२० ॥vātaśleṣmaharaṃ karma granthivīsarpiṇe hitam|| 120 ||

उत्कारिकाभिरुष्णाभिरुपनाहः प्रशस्यते।utkārikābhiruṣṇābhirupanāhaḥ praśasyate|स्निग्धाभिर्वेशवारैर्वा ग्रन्थिवीसर्पशूलिनाम्॥ १२१ ॥snigdhābhirveśavārairvā granthivīsarpaśūlinām|| 121 ||

दशमूलोपसिद्धेन तैलेनोष्णेन सेचयेत्।daśamūlopasiddhena tailenoṣṇena secayet|कुष्ठतैलेन चोष्णेन पाक्यक्षारयुतेन च॥ १२२ ॥kuṣṭhatailena coṣṇena pākyakṣārayutena ca|| 122 ||

गोमूत्रैः पत्रनिर्यूहैरुष्णैर्वा परिषेचयेत्।gomūtraiḥ patraniryūhairuṣṇairvā pariṣecayet|सुखोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया चाश्वगन्धया॥ १२३ ॥sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā cāśvagandhayā|| 123 ||

शुष्कमूलककल्केन नक्तमालत्वचाऽपि वा।śuṣkamūlakakalkena naktamālatvacā'pi vā|बिभीतकत्वचां वाऽपि कल्केनोष्णेन लेपयेत्॥ १२४ ॥bibhītakatvacāṃ vā'pi kalkenoṣṇena lepayet|| 124 ||

बलां नागबलां पथ्यां भूर्जग्रन्थिं बिभीतकम्।balāṃ nāgabalāṃ pathyāṃ bhūrjagranthiṃ bibhītakam|वंशपत्राण्यग्निमन्थं कुर्याद्ग्रन्थिप्रलेपनम्॥ १२५ ॥vaṃśapatrāṇyagnimanthaṃ kuryādgranthipralepanam|| 125 ||

दन्ती चित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसी गुडः।dantī citrakamūlatvak sudhārkapayasī guḍaḥ|भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि॥ १२६ ॥bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilāmapi|| 126 ||

बहिर्मार्गस्थितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसंभवम्।bahirmārgasthitaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasaṃbhavam|दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिं भिन्द्याद्वा भेषजैरिमैः॥ १२७ ॥dīrghakālasthitaṃ granthiṃ bhindyādvā bheṣajairimaiḥ|| 127 ||

मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः।mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ|गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशर्करैः॥ १२८ ॥godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśarkaraiḥ|| 128 ||

सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः।sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ|त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पलीक्षौद्रसंयुतैः॥ १२९ ॥triphalāyāḥ prayogaiśca pippalīkṣaudrasaṃyutaiḥ|| 129 ||

मुस्तभल्लातशक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च।mustabhallātaśaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca|देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च॥ १३० ॥devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca|| 130 ||

धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः।dhūmairvirekaiḥ śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ|अयोलवणपाषाणहेमताम्रप्रपीडनैः॥ १३१ ॥ayolavaṇapāṣāṇahematāmraprapīḍanaiḥ|| 131 ||

आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बली स्थिरः।ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbalī sthiraḥ|ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदा नैवोपशाम्यति॥ १३२ ॥granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadā naivopaśāmyati|| 132 ||

अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽथ वा हितः।athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarairhemnā'tha vā hitaḥ|पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा समुद्धरेत्॥ १३३ ॥pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā samuddharet|| 133 ||

मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्।mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam|पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्॥ १३४ ॥punaścāpahṛte rakte vātaśleṣmajidauṣadham|| 134 ||

धूमो विरेकः शिरसः स्वेदनं परिमर्दनम्।dhūmo virekaḥ śirasaḥ svedanaṃ parimardanam|अप्रशाम्यति दोषे च पाचनं वा प्रशस्यते॥ १३५ ॥apraśāmyati doṣe ca pācanaṃ vā praśasyate|| 135 ||

प्रक्लिन्नं दाहपाकाभ्यां भिषक् शोधनरोपणैः।praklinnaṃ dāhapākābhyāṃ bhiṣak śodhanaropaṇaiḥ|बाह्यैश्चाभ्यन्तरैश्चैव व्रणवत् समुपाचरेत्॥ १३६ ॥bāhyaiścābhyantaraiścaiva vraṇavat samupācaret|| 136 ||

कम्पिल्लकं विडङ्गानि दार्वीं कारञ्जकं फलम्।kampillakaṃ viḍaṅgāni dārvīṃ kārañjakaṃ phalam|पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं ग्रन्थिव्रणचिकित्सितम्॥ १३७ ॥piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ granthivraṇacikitsitam|| 137 ||

द्विव्रणीयोपदिष्टेन कर्मणा चाप्युपाचरेत्।dvivraṇīyopadiṣṭena karmaṇā cāpyupācaret|देशकालविभागज्ञो व्रणान् वीसर्पजान् बुधः॥deśakālavibhāgajño vraṇān vīsarpajān budhaḥ||इति ग्रन्थिविसर्पचिकित्सा।iti granthivisarpacikitsā|

य एव विधिरुद्दिष्टो ग्रन्थीनां विनिवृत्तये।ya eva vidhiruddiṣṭo granthīnāṃ vinivṛttaye|स एव गलगण्डानां कफजानां निवृत्तये॥ १३९ ॥sa eva galagaṇḍānāṃ kaphajānāṃ nivṛttaye|| 139 ||

गलगण्डास्तु वातोत्था ये कफानुगता नृणाम्।galagaṇḍāstu vātotthā ye kaphānugatā nṛṇām|घृतक्षीरकषायाणामभ्यासान्न भवन्ति ते॥ १४० ॥ghṛtakṣīrakaṣāyāṇāmabhyāsānna bhavanti te|| 140 ||

यानीहोक्तानि कर्माणि विसर्पाणां निवृत्तये।yānīhoktāni karmāṇi visarpāṇāṃ nivṛttaye|एकतस्तानि सर्वाणि रक्तमोक्षणमेकतः॥ १४१ ॥ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ|| 141 ||

विसर्पो न ह्यसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते।visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena jāyate|तस्मात् साधारणं सर्वमुक्तमेतच्चिकित्सितम्॥ १४२ ॥tasmāt sādhāraṇaṃ sarvamuktametaccikitsitam|| 142 ||

विशेषो दोषवैषम्यान्न च नोक्तः समासतः।viśeṣo doṣavaiṣamyānna ca noktaḥ samāsataḥ|समासव्यासनिर्दिष्टां क्रियां विद्वानुपाचरेत्॥ १४३ ॥samāsavyāsanirdiṣṭāṃ kriyāṃ vidvānupācaret|| 143 ||

तत्र श्लोकाः-tatra ślokāḥ-निरुक्तं नामभेदाश्च दोषा दूष्याणि हेतवः।niruktaṃ nāmabhedāśca doṣā dūṣyāṇi hetavaḥ|आश्रयो मार्गतश्चैव विसर्पगुरुलाघवम्॥ १४४ ॥āśrayo mārgataścaiva visarpagurulāghavam|| 144 ||

लिङ्गान्युपद्रवा ये च यल्लक्षण उपद्रवः।liṅgānyupadravā ye ca yallakṣaṇa upadravaḥ|साध्यत्वं, न च, साध्यानां साधनं च यथाक्रमम्॥ १४५ ॥sādhyatvaṃ, na ca, sādhyānāṃ sādhanaṃ ca yathākramam|| 145 ||

इति पिप्रक्षवे सिद्धिमग्निवेशाय धीमते।iti piprakṣave siddhimagniveśāya dhīmate|पुनर्वसुरुवाचेदं विसर्पाणां चिकित्सितम्॥ १४६ ॥punarvasuruvācedaṃ visarpāṇāṃ cikitsitam|| 146 ||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने विसर्पचिकित्सितं नामैकविंशोऽध्यायः॥२१॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne visarpacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||