Bharat Samhita

Chapter 22

तृष्णारोगचिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 63)

तत्र श्लोकः-हेतू यथाऽग्निपवनौ कुरुतः सोपद्रवां च पञ्चानाम्।तृष्णानां पृथगाकृतिरसाध्यता साधनं चोक्तम्॥

verse 63 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 22/1

॥ १ ॥athātastṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 22/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 22/3

।jñānapraśamatapobhiḥ khyāto'trisuto jagaddhite'bhirataḥ| ॥ ३ ॥tṛṣṇānāṃ praśamārthaṃ cikitsitaṃ prāha pañcānām|| 3 ||

Ca. Ci. 22/4

।kṣobhādbhayācchramādapiśokātkrodhādvilaṅghanānmadyāt|॥ ४ ॥kṣārāmlalavaṇakaṭukoṣṇarūkṣaśuṣkānnasevābhiḥ|| 4 ||

Ca. Ci. 22/5

।dhātukṣayagadakarṣaṇavamanādyatiyogasūryasaṃtāpaiḥ| ॥ ५ ॥pittānilau pravṛddhau saumyāndhātūṃśca śoṣayataḥ|| 5 ||

Ca. Ci. 22/6

।rasavāhinīśca nālīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ| ॥ ६ ॥saṃśoṣya nṛṇāṃ dehe kurutastṛṣṇāṃ mahābalāvetau|| 6 ||

Ca. Ci. 22/7

।pītaṃ pītaṃ hi jalaṃ śoṣayatastāvato na yāti śamam| ॥ ७ ॥ghoravyādhikṛśānāṃ prabhavatyupasargabhūtā sā|| 7 ||

Ca. Ci. 22/8

, ।prāgrūpaṃ mukhaśoṣaḥ, svalakṣaṇaṃ sarvadā'mbukāmitvam| ॥ ८ ॥tṛṣṇānāṃ sarvasāṃ liṅgānāṃ lāghavamapāyaḥ|| 8 ||

Ca. Ci. 22/9

।mukhaśoṣasvarabhedabhramasaṃtāpapralāpasaṃstambhān| ॥ ९ ॥tālvoṣṭhakaṇṭhajihvākarkaśatāṃ cittanāśaṃ ca|| 9 ||

Ca. Ci. 22/10

।jihvānirgamamaruciṃ bādhiryaṃ marmadūyanaṃ sādam| , ॥ १० ॥tṛṣṇodbhūtā kurute, pañcavidhāṃ liṅgataḥ śṛṇu tām|| 10 ||

Ca. Ci. 22/11

।abdhātuṃ dehasthaṃ kupitaḥ pavano yadā viśoṣayati| ॥ ११ ॥tasmiñśuṣke śuṣyatyabalastṛṣyatyatha viśuṣyan|| 11 ||

Ca. Ci. 22/12

॥ १२ ॥nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkavirasamukhatā ca sroto'varodha iti ca syālliṅgaṃ vātatṛṣṇāyāḥ|| 12 ||

Ca. Ci. 22/13

।pittaṃ matamāgneyaṃ kupitaṃ cettāpayatyapāṃ dhātum| ॥ १३ ॥saṃtaptaḥ sa hi janayettṛṣṇāṃ dāholbaṇāṃ nṝṇām|| 13 ||

Ca. Ci. 22/14

।tiktāsyatvaṃ śiraso dāhaḥ śītābhinandatā mūrcchā| ॥ १४ ॥pītākṣimūtravarcastvamākṛtiḥ pittatṛṣṇāyāḥ|| 14 ||

Ca. Ci. 22/15

।tṛṣṇā yā''maprabhavā sā'pyāgneyā''mapittajanitatvāt| ॥ १५ ॥liṅgaṃ tasyāścārucirādhmānakaphaprasekau ca|| 15 ||

Ca. Ci. 22/16

।deho rasajo'mbubhavo rasaśca tasya kṣayācca tṛṣyeddhi| ॥ १६ ॥dīnasvaraḥ pratāmyan saṃśuṣkahṛdayagalatāluḥ|| 16 ||

Ca. Ci. 22/17

।bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā|॥ १७ ॥jvaramehakṣayaśoṣaśvāsādyupasṛṣṭadehānām|| 17 ||

Ca. Ci. 22/18

।sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām| ॥ १८ ॥ghoropadravayuktāstṛṇā maraṇāya vijñeyāḥ|| 18 ||

Ca. Ci. 22/19

।nāgniṃ vinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śoṣaṇe hetū| ॥ १९ ॥abdhātorativṛddhāvapāṃ kṣaye tṛṣyate naro hi|| 19 ||

Ca. Ci. 22/20

।gurvannapayaḥsnehaiḥ saṃmūrcchadbhirvidāhakāle ca| ॥ २० ॥yastṛṣyedvṛtamārge tatrāpyanilānalau hetū|| 20 ||

Ca. Ci. 22/21

।tīkṣṇoṣṇarūkṣabhāvānmadyaṃ pittānilau prakopayati| ॥ २१ ॥śoṣayato'pāṃ dhātuṃ tāveva hi madyaśīlānām|| 21 ||

Ca. Ci. 22/22

।taptāsviva sikatāsu hi toyamāśu śuṣyati kṣiptam| ॥ २२ ॥teṣāṃ saṃtaptānāṃ himajalapānādbhavati śarma|| 22 ||

Ca. Ci. 22/23

।śiśirasnātasyoṣmā ruddhaḥ koṣṭhaṃ prapadya tarṣayati| ॥ २३ ॥tasmānnoṣṇaklānto bhajeta sahasā jalaṃ śītam|| 23 ||

Ca. Ci. 22/24

।liṅgaṃ sarvāsvetāsvanilakṣayapittajaṃ bhavatyatha tu| ॥ २४ ॥pṛthagāgamāccikitsitamataḥ pravakṣyāmi tṛṣṇānām|| 24 ||

Ca. Ci. 22/25

।apāṃ kṣayāddhi tṛṣṇā saṃśoṣya naraṃ praṇāśayedāśu| ॥ २५ ॥tasmādaindraṃ toyaṃ samadhu pibettadguṇaṃ vā'nyat|| 25 ||

Ca. Ci. 22/26

।kiñcittuvarānurasaṃ tanu laghu śītalaṃ sugandhi surasaṃ ca| ॥ २६ ॥anabhiṣyandi ca yattatkṣitigatamapyaindravajjñeyam|| 26 ||

Ca. Ci. 22/27

।śṛtaśītaṃ sasitopalamathavā śarapūrvapañcamūlena| ॥ २७ ॥lājāsaktusitāhvāmadhuyutamaindreṇa vā mantham|| 27 ||

Ca. Ci. 22/28

।vāṭyaṃ vā''mayavānāṃ śītaṃ madhuśarkarāyutaṃ dadyāt| ॥ २८ ॥peyāṃ vā śālīnāṃ dadyādvā koradūṣāṇām|| 28 ||

Ca. Ci. 22/29

।payasā śṛtena bhojanamathavā madhuśarkarāyutaṃ yojyam|॥ २९ ॥pārāvatādikarasairghṛtabhṛṣṭairvā'pyalavaṇāmlaiḥ|| 29 ||

Ca. Ci. 22/30

।tṛṇapañcamūlamuñjātakaiḥ priyālaiśca jāṅgalāḥ sukṛtāḥ| ॥ ३० ॥śastā rasāḥ payo vā taiḥ siddhaṃ śarkarāmadhumat|| 30 ||

Ca. Ci. 22/31

।śatadhautaghṛtenāktaḥ payaḥ pibecchītatoyamavagāhya| ॥ ३१ ॥mudgamasūracaṇakajā rasāstu bhṛṣṭā ghṛte deyāḥ|| 31 ||

Ca. Ci. 22/32

।madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiktakaiḥ śṛtaṃ kṣīram| ॥ ३२ ॥pānābhyañjanasekeṣviṣṭaṃ madhuśarkarāyuktam|| 32 ||

Ca. Ci. 22/33

।tajjaṃ vā ghṛtamiṣṭaṃ pānābhyaṅgeṣu nasyamapi ca syāt| ॥ ३३ ॥nārīpayaḥ saśarkaramuṣṭryā api nasyamikṣurasaḥ|| 33 ||

Ca. Ci. 22/34

।kṣīrekṣurasaguḍodakasitopalākṣaudrasīdhumārdvīkaiḥ|॥ ३४ ॥vṛkṣāmlamātuluṅgairgaṇḍūṣastāluśoṣaghnāḥ|| 34 ||

Ca. Ci. 22/35

।jambvāmrātakabadarīvetasapañcavalkapañcāmlaiḥ| ॥ ३५ ॥hṛnmukhaśiraḥpradehāḥ saghṛtā mūrcchābhramatṛṣṇāghnāḥ syuḥ|| 35 ||

Ca. Ci. 22/36

।dāḍimadadhitthalodhraiḥ savidārībījapūrakaiḥ śirasaḥ| ॥ ३६ ॥lepo gaurāmalakairghṛtāranālāyutaiśca hitaḥ|| 36 ||

Ca. Ci. 22/37

।śaivalapaṅkāmburuhaiḥ sāmlaiḥ sāghṛtaiśca śaktubhirlepaḥ|॥ ३७ ॥mastvāranālārdravasanakamalamaṇihārasaṃsparśāḥ|| 37 ||

Ca. Ci. 22/38

॥ ३८ ॥śiśirāmbucandanārdrastanataṭapāṇitalagātrasaṃsparśāḥ kṣaumārdranivasanānāṃ varāṅganānāṃ priyāṇāṃ ca|| 38 ||

Ca. Ci. 22/39

।himavaddarīvanasaritsaro'mbujapavanendupādaśiśirāṇām| ॥ ३९ ॥ramyaśiśirodakānāṃ smaraṇaṃ kathāśca tṛṣṇāghnāḥ|| 39 ||

Ca. Ci. 22/40

।vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītaṃ ca vātatṛṣṇāyām| ॥ ४० ॥kṣayakāsanucchṛtaṃ kṣīraghṛtamūrdhvavātatṛṣṇāghnam|| 40 ||

Ca. Ci. 22/41

।syājjīvanīyasiddhaṃ kṣīraghṛtaṃ vātapittaye tarṣa| ॥ ४१ ॥paitte drākṣācandanakharjūrośīramadhuyutaṃ toyam|| 41 ||

Ca. Ci. 22/42

।lohitaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakotpaladrākṣāḥ| ॥ ४२ ॥madhu pakvaloṣṭameva ca jale sthitaṃ śītalaṃ peyam|| 42 ||

Ca. Ci. 22/43

॥ ४३ ॥lohitaśāliprasthaḥ salodhramadhukāñjanotpalaḥ kṣuṇṇaḥ pakvāmaloṣṭajalamadhusamāyuto mṛnmaye peyaḥ|| 43 ||

Ca. Ci. 22/44

।vaṭamātuluṅgavetasapallavakuśakāśamūlayaṣṭyāhvaiḥ| ॥ ४४ ॥siddhe'mbhasyagninibhāṃ kṛṣṇamṛdaṃ kṛṣṇasikatāṃ vā|| 44 ||

Ca. Ci. 22/45

।taptāni navakapālānyathavā nirvāpya pāyayetāccham| ॥ ४५ ॥āpākaśarkaraṃ vā'mṛtavallyudakaṃ tṛṣāṃ hanti|| 45 ||

Ca. Ci. 22/46

।kṣīravatāṃ madhurāṇāṃ śītānāṃ śarkarāmadhuvimiśrāḥ| ॥ ४६ ॥śītakaṣāyā mṛdbhṛṣṭasaṃyutāḥ pittatṛṣṇāghnāḥ|| 46 ||

Ca. Ci. 22/47

।vyoṣavacābhallātakatiktakaṣāyāstathā''matṛṣṇāghnāḥ| ॥ ४७ ॥yaccoktaṃ kaphajāyāṃ vamyāṃ taccaiva kāryaṃ syāt|| 47 ||

Ca. Ci. 22/48

।stambhārucyavipākālasyacchardiṣu kaphānugāṃ tṛṣṇām| ॥ ४८ ॥jñātvā dadhimadhutarpaṇalavaṇoṣṇajalairvamanamiṣṭam|| 48 ||

Ca. Ci. 22/49

।dāḍimamamlaphalaṃ vā'pyanyat sakaṣāyamatha leham| ॥ ४९ ॥peyamathavā pradadyādrajanīśarkarāyuktam|| 49 ||

Ca. Ci. 22/50

।kṣayakāsena tu tulyā kṣayatṛṣṇā sā garīyasī nṝṇām| ॥ ५० ॥kṣīṇakṣataśoṣahitaistasmāttāṃ bheṣajaiḥ śamayet|| 50 ||

Ca. Ci. 22/51

।pānatṛṣārtaḥ pānaṃ tvardhodakamamlalavaṇagandhāḍhyam| ॥ ५१ ॥śiśirasnātaḥ pānaṃ madyāmbu guḍāmbu vā tṛṣitaḥ|| 51 ||

Ca. Ci. 22/52

।bhaktoparodhatṛṣitaḥ snehatṛṣārto'thavā tanuyavāgūm| ॥ ५२ ॥prapibedguruṇā tṛṣito bhuktena taduddharedbhuktam|| 52 ||

Ca. Ci. 22/53

।madhyāmbu vā'mbu koṣṇaṃ balavāṃstṛṣitaḥ samullikhet pītvā| ॥ ५३ ॥māgadhikāviśadamukhaḥ saśarkaraṃ vā pibenmantham|| 53 ||

Ca. Ci. 22/54

।balavāṃstu tāluśoṣe pibedghṛtaṃ tṛṣyamadyācca| ॥ ५४ ॥sarpirbhṛṣṭaṃ kṣīraṃ māṃsarasāṃścābalaḥ snigdhān|| 54 ||

Ca. Ci. 22/55

।atirūkṣadurbalānāṃ tarṣaṃ śamayennṛṇāmihāśu payaḥ| ॥ ५५ ॥chāgo vā ghṛtabhṛṣṭaḥ śīto madhuro raso hṛdyaḥ|| 55 ||

Ca. Ci. 22/56

।snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā syāttāṃ guḍāmbunā śamayet| ॥ ५६ ॥tarṣaṃ mūrcchābhihatasya raktapittāpahairhanyāt|| 56 ||

Ca. Ci. 22/57

।tṛṭdāhamūrcchābhramaklamamadātyayāsraviṣapitte| , ॥ ५७ ॥śastaṃ svabhāvaśītaṃ, śṛtaśītaṃ sannipāte'mbhaḥ|| 57 ||

Ca. Ci. 22/58

।hikkāśvāsanavajvarapīnasaghṛtapītapārśvagalaroge| ॥ ५८ ॥kaphavātakṛte styāne sadyaḥśuddhe ca hitamuṣṇam|| 58 ||

Ca. Ci. 22/59

।pāṇḍūdarapīnasamehagulmamandānalātisāreṣu| ॥ ५९ ॥plīhni ca toyaṃ na hitaṃ kāmamasahye pibedalpam|| 59 ||

Ca. Ci. 22/60

।pūrvamayāturaḥ san dīnastṛṣṇārdito jalaṃ kāṅkṣan| ॥ ६० ॥na labheta sa cenmaraṇamāśvevāpnupāddīrgharogaṃ vā|| 60 ||

Ca. Ci. 22/61

।tasmāddhānyāmbu pibettṛṣyan rogī saśarkarākṣaudram| ॥ ६१ ॥yadvā tasyānyatsyāt sātmyaṃ rogasya tacceṣṭam|| 61 ||

Ca. Ci. 22/62

।tasyāṃ vinivṛttāyāṃ tajjanya upadravaḥ sukhaṃ jetum| ॥ ६२ ॥tasmāttṛṣṇāṃ pūrvaṃ jayedbahubhyo'pi rogebhyaḥ|| 62 ||

Ca. Ci. 22/63

-tatra ślokaḥ- ।hetū yathā'gnipavanau kurutaḥ sopadravāṃ ca pañcānām| ॥ ६३ ॥tṛṣṇānāṃ pṛthagākṛtirasādhyatā sādhanaṃ coktam|| 63 ||

Ca. Ci. 22

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne tṛṣṇārogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||