॥ १ ॥athātaśchardicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 20
छर्दिचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 48)
तत्र श्लोकः-हेतुं संख्यां लक्षणमुपद्रवान् साध्यतां न योगांश्च।छर्दीनां प्रशमार्थं प्राह चिकित्सितं मुनिवर्यः॥
verse 48 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।yaśasvinaṃ brahmatapodyutibhyāṃ jvalantamagnyarkasamaprabhāvam| ॥ ३ ॥punarvasuṃ bhūtahite niviṣṭaṃ papraccha śiṣyo'trijamagniveśaḥ|| 3 ||
!।yāśchardayaḥ pañca purā tvayoktā rogādhikāre bhiṣajāṃ variṣṭha!| ॥ ४ ॥tāsāṃ cikitsāṃ sanidānaliṅgāṃ yathāvadācakṣva nṛṇāṃ hitārtham|| 4 ||
।tadagniveśasya vaco niśamya prīto bhiṣakśreṣṭha idaṃ jagāda| ॥ ५ ॥yāśchardayaḥ pañca purā mayoktāstā vistareṇa bruvato nibadha|| 5 ||
।doṣaiḥ pṛthaktriprabhavāścatasro dviṣṭārthayogādapi pañcamī syāt| ॥ ६ ॥tāsāṃ hṛdutkleśakaphaprasekau dveṣo'śane caiva hi pūrvarūpam|| 6 ||
।vyāyāmatīkṣṇauṣadhaśokarogabhayopavāsādyatikarśitasya| ॥ ७ ॥vāyurmahāsrotasi saṃpravṛddha utkleśya doṣāṃstata ūrdhvamasyan|| 7 ||
।āmāśayotkleśakṛtāṃ ca marma prapīḍayaṃśchardimudīrayettu|॥ ८ ॥hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣamūrdhanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ|| 8 ||
।udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam| ॥ ९ ॥kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham|| 9 ||
।ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairāmāśaye pittamudīrṇavegam| ॥ १० ॥rasāyanībhirvisṛtaṃ prapīḍya marmordhvamāgamya vamiṃ karoti|| 10 ||
।mūrcchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisaṃtāpatamobhramārtaḥ| ॥ ११ ॥pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham|| 11 ||
।snigdhātigurvāmavidāhibhojyaiḥ svapnādibhiścaiva kapho'tivṛddhaḥ| ॥ १२ ॥uraḥ śiro marma rasāyanīśca sarvāḥ samāvṛtya vamiṃ karoti|| 12 ||
।tandrāsyamādhuryakaphaprasekasaṃtoṣanidrārucigauravārtaḥ| ॥ १३ ॥snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ salomaharṣo'lparujaṃ vamettu|| 13 ||
।samaśnataḥ sarvarasān prasaktamāmapradoṣartuviparyayaiśca| ॥ १४ ॥sarve prakopaṃ yugapat prapannāśchardiṃ tridoṣāṃ janayanti doṣāḥ|| 14 ||
।śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam| ॥ १५ ॥chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt|| 15 ||
।viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti| ॥ १६ ॥utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt|| 16 ||
।viṇmūtrayostat samavarṇagandhaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam| ॥ १७ ॥pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti|| 17 ||
।dviṣṭapratīpāśucipūtyamedhyabībhatsagandhāśanadarśanaiśca| ॥ १८ ॥yacchardayettaptamanā manoghnairdviṣṭārthasaṃyogabhavā matā sā|| 18 ||
।kṣīṇasya yā chardiratipravṛddhā sopadravā śoṇitapūyayuktā| ॥ १९ ॥sacandridāṃ tāṃ pravadantyasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsedanupadravāṃ ca|| 19 ||
।āmāśayotkleśabhavā hi sarvāśchardyo matā laṅghanameva tasmāt| ॥ २० ॥prākkārayenmārutajāṃ vimucya saṃśodhanaṃ vā kaphapittahāri|| 20 ||
।cūrṇāni ligyānmadhunā'bhayānāṃ hṛdyāni vā yāni virecanāni| ॥ २१ ॥madyaiḥ payobhiśca yutāni yuktyā nayantyadho doṣamudīrṇamūrdhvam|| 21 ||
।vallīphalādyairvamanaṃ pibedvā yo durbalastaṃ śamanaiścikitset| ॥ २२ ॥rasairmanojñairlaghubhirviśuṣkairbhakṣyaiḥ sabhojyairvividhaiśca pānaiḥ|| 22 ||
।susaṃskṛtāstittiribarhilāvarasā vyapohantyanilapravṛttām| ॥ २३ ॥chardiṃ tathā kolakulatthadhānyabilvādimūlāmlayavaiśca yūṣaḥ|| 23 ||
।vātātmikāyāṃ hṛdayadravārto naraḥ pibet saindhavavadghṛtaṃ tu| ॥ २४ ॥siddhaṃ tathā dhānyakanāgarābhyāṃ dadhnā ca toyena ca dāḍimasya|| 24 ||
।vyoṣeṇa yuktāṃ lavaṇaistribhiśca ghṛtasya mātrāmathavā vidadhyāt| ॥ २५ ॥snigdhāni gṛdyāni ca bhojanāni rasaiḥ sayūṣairdadhidāḍimāmlaiḥ|| 25 ||
।pittātmikāyāmanulomanārthaṃ drākṣāvidārīkṣurasaistrivṛt syāt| ॥ २६ ॥kaphāśayasthaṃ tvatimātravṛddhaṃ pittaṃ haret svādubhirūrdhvameva|| 26 ||
।śuddhāya kāle madhuśarkarābhyāṃ lājaiśca manthaṃ yadi vā'pi peyām| ॥ २७ ॥pradāpayenmudgarasena vā'pi śālyodanaṃ jāṅgalajai rasairvā|| 27 ||
।sitopalāmākṣikapippalībhiḥ kulmāṣalājāyavasaktugṛñjān| ॥ २८ ॥kharjūramāṃsānyatha nārikelaṃ drākṣāmatho vā badarāṇi lihyāt|| 28 ||
।srotojalājotpalakolamajjacūrṇāni lihyānmadhumā'bhayāṃ ca| ॥ २९ ॥kolāsthimajjāñjanamakṣikāviḍlājāsitāmāgadhikākaṇān vā|| 29 ||
।drākṣārasaṃ vā'pi pibet suśītaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ vā| ॥ ३० ॥jambvāmrayoḥ pallavajaṃ kaṣāyaṃ pibet suśītaṃ madhusaṃyutaṃ vā|| 30 ||
।niśi sthitaṃ vāri samudgakṛṣṇaṃ sośīradhānyaṃ caṇakodakaṃ vā| ॥ ३१ ॥gavedhukāmūlajalaṃ guḍūcyā jalaṃ pibedikṣurasaṃ payo vā|| 31 ||
।sevayaṃ pibet kāñcanagairikaṃ vā sabālakaṃ taṇḍuladhāvanena| ॥ ३२ ॥dhātrīrasenottamacandanaṃ vā tṛṣṇāvamighnāni samākṣikāṇi|| 32 ||
।kalkaṃ tathā candanacavyamāṃsīdrākṣottamābālakagairikāṇām| ॥ ३३ ॥śītāmbunā gairikaśālicūrṇaṃ mūrvāṃ tathā taṇḍuladhāvanana|| 33 ||
।kaphātmikāyāṃ vamanaṃ praśastaṃ sapippalīsarṣapanimbatoyaiḥ| ॥ ३४ ॥piṇḍītakaiḥ saindhavasaṃprayuktairvamyāṃ kaphāmāśayaśodhanārtham|| 34 ||
।godhūmaśālīn sayavān purāṇān yūṣaiḥ paṭolāmṛtacitrakāṇām| ॥ ३५ ॥vyoṣasya nimbasya ca takrasiddhairyūṣaiḥ phalāmlaiḥ kaṭubhistathā'dyāt|| 35 ||
।rasāṃśca śūlyāni ca jāṅgalānāṃ māṃsāni jīrṇānmadhusīdhvariṣṭān| ॥ ३६ ॥rāgāṃstathā ṣāḍavapānakāni drākṣākapitthaiḥ phalapūrakaiśca|| 36 ||
।mudgānmasūrāṃścaṇakān kalāyān bhṛṣṭān yutānnāgaramākṣikābhyām| ॥ ३७ ॥lihyāttathaiva triphalāviḍaṅgacūrṇaṃ viḍaṅgaplavayoratho vā|| 37 ||
।sajāmbavaṃ vā badarāmlacūrṇaṃ mustāyutāṃ karkaṭakasya śṛṅgīm| ॥ ३८ ॥durālabhāṃ vā madhusaṃprayuktāṃ lihyāt kaphacchardivinigrahārtham|| 38 ||
।manaḥśilāyāḥ phalapūrakasya rasaiḥ kapitthasya ca pippalīnām| ॥ ३९ ॥kṣaudreṇa cūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ lihañjayecchardimudīrṇavegām|| 39 ||
।yaiṣā pṛthaktvena mayā kriyoktā tāṃ sannipāte'pi samasya buddhyā| ॥ ४० ॥doṣarturogāgnibalānyavekṣya prayojayecchāstravidapramattaḥ|| 40 ||
।manobhighāte tu manonukūlā vācaḥ samāśvāsanaharṣaṇāni| ॥ ४१ ॥lokaprasiddhāḥ śrutayo vayasyāḥ śṛṅgārikāścaiva hitā vihārāḥ|| 41 ||
।gandhā vicitrā manaso'nukūlā mṛtpuṣpaśuktāmlaphalādikānām| ॥ ४२ ॥śākāni bhojyānyatha pānakāni susaṃskṛtāḥ ṣāḍavarāgalehāḥ|| 42 ||
।yūṣā rasāḥ kāmbalikā khaḍāśca māṃsāni dhānā vividhāśca bhakṣyāḥ| ॥ ४३ ॥phalāni mūlāni ca gandhavarṇarasairupetāni vamiṃ jayanti|| 43 ||
।gandhaṃ rasaṃ sparśamathāpi śabdaṃ rūpaṃ ca yadyat priyamapyasātmyam| ॥ ४४ ॥tadeva dadyāt praśamāya tasyāstajjo hi rogaḥ sukha eva jetum|| 44 ||
।chardyutthitānāṃ ca cikitsitāt svāccikitsitaṃ kāryamupadravāṇām| ॥ ४५ ॥atipravṛttāsu virecanasya karmātiyoge vihitaṃ vidheyam|| 45 ||
।vamiprasaṅgāt pavano'pyavaśyaṃ dhātukṣayādvṛddhimupaiti tasmāt| ॥ ४६ ॥cirapravṛttāsvanilāpahāni kāryāṇyupastambhavabṛṃhaṇāni|| 46 ||
।sarpirguḍāḥ kṣīravidhirghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| ॥ ४७ ॥vṛṣyāstathā māṃsarasāḥ salehāściraprasaktāṃ ca vamiṃ jayanti|| 47 ||
-tatra ślokaḥ- ।hetuṃ saṃkhyāṃ lakṣaṇamupadravān sādhyatāṃ na yogāṃśca| ॥ ४८ ॥chardīnāṃ praśamārthaṃ prāha cikitsitaṃ munivaryaḥ|| 48 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||