विषचिकित्सितम्

अथातो विषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto viṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

प्रागुत्पत्तिं गुणान् योनिं वेगां(अनुनासिक)ल्लिङ्गान्युपक्रमान्।prāgutpattiṃ guṇān yoniṃ vegāṃ(anunāsika)lliṅgānyupakramān|चिषस्य ब्रुवतः सम्यगग्निवेश निबोध मे॥ ३ ॥ciṣasya bruvataḥ samyagagniveśa nibodha me|| 3 ||

अमृतार्थं समुद्रे तु मथ्यमाने सुरासुरैः।amṛtārthaṃ samudre tu mathyamāne surāsuraiḥ|जज्ञे प्रागमृतोत्पत्तेः पुरुषो घोरदर्शनः॥ ४ ॥jajñe prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ|| 4 ||

दीप्ततेजाश्चतुर्दंष्ट्रो हरिकेशोऽनलेक्षणः।dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo'nalekṣaṇaḥ|जगद्विषण्णं तं दृष्ट्वा तेनासौ विषसंज्ञितः॥ ५ ॥jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ|| 5 ||

जङ्गमस्थावरायां तद्योनौ ब्रह्मा न्ययोजयत्।jaṅgamasthāvarāyāṃ tadyonau brahmā nyayojayat|तदम्बुसंभवं तस्माद्द्बिविधं पावकोपमम्॥ ६ ॥tadambusaṃbhavaṃ tasmāddbividhaṃ pāvakopamam|| 6 ||

अष्टवेगं दशगुणं चतुर्विंशत्युपक्रमम्।aṣṭavegaṃ daśaguṇaṃ caturviṃśatyupakramam|तद्वर्षास्वम्बुयोनित्वात् संक्लेदं गुडवद्गतम्॥ ७ ॥tadvarṣāsvambuyonitvāt saṃkledaṃ guḍavadgatam|| 7 ||

सर्पत्यम्बुधरापाये तदगस्त्यो हिनस्ति च।sarpatyambudharāpāye tadagastyo hinasti ca|प्रयाति मन्दवीर्यत्वं विषं तस्माद्घनास्त्यये॥ ८ ॥prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmādghanāstyaye|| 8 ||

सर्पाः कीटोन्दुरा लूता वृश्चिका गृहगोधिकाः।sarpāḥ kīṭondurā lūtā vṛścikā gṛhagodhikāḥ|जलौकामत्स्यमण्डूकाः कणभाः सकृकण्टकाः॥ ९ ॥jalaukāmatsyamaṇḍūkāḥ kaṇabhāḥ sakṛkaṇṭakāḥ|| 9 ||

श्वसिंहव्याघ्रगोमायुतरक्षुनकुलादयः।śvasiṃhavyāghragomāyutarakṣunakulādayaḥ|दंष्ट्रिणो ये विषं तेषां दंष्ट्रोत्थं जङ्गमं मतम्॥ १० ॥daṃṣṭriṇo ye viṣaṃ teṣāṃ daṃṣṭrotthaṃ jaṅgamaṃ matam|| 10 ||

मुस्तकं पौष्करं क्रौञ्चं वत्सनाभं बलाहकम्।mustakaṃ pauṣkaraṃ krauñcaṃ vatsanābhaṃ balāhakam|कर्कटं कालकूटं च करवीरकसंज्ञकम्॥ ११ ॥karkaṭaṃ kālakūṭaṃ ca karavīrakasaṃjñakam|| 11 ||

पालकेन्द्रायुधं तैलं मेघकं कुशपुष्पकम्।pālakendrāyudhaṃ tailaṃ meghakaṃ kuśapuṣpakam|रोहिषं पुण्डरीकं च लाङ्गलक्यञ्जनाभकम्॥ १२ ॥rohiṣaṃ puṇḍarīkaṃ ca lāṅgalakyañjanābhakam|| 12 ||

सङ्कोचं मर्कटं शृङ्गीविषं हालाहलं तथा।saṅkocaṃ markaṭaṃ śṛṅgīviṣaṃ hālāhalaṃ tathā|एवमादीनि चान्यानि मूलजानि स्थिराणि च॥ १३ ॥evamādīni cānyāni mūlajāni sthirāṇi ca|| 13 ||

गरसंयोगजं चान्यद्गरसंज्ञं गदप्रदम्।garasaṃyogajaṃ cānyadgarasaṃjñaṃ gadapradam|कालान्तरविपाकित्वान्न तदाशु हरत्यसून्॥ १४ ॥kālāntaravipākitvānna tadāśu haratyasūn|| 14 ||

निद्रां तन्द्रां क्लमं दाहं सपाकं लोमहर्षणम्।nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhaṃ sapākaṃ lomaharṣaṇam|शोफं चैवातिसारं च जनयेज्जङ्गमं विषम्॥ १५ ॥śophaṃ caivātisāraṃ ca janayejjaṅgamaṃ viṣam|| 15 ||

स्थावरं तु ज्वरं हिक्कां दन्तहर्षं गलग्रहम्।sthāvaraṃ tu jvaraṃ hikkāṃ dantaharṣaṃ galagraham|फेनवम्यरुचिश्वासमूर्च्छाश्च जनयेद्विषम्॥ १६ ॥phenavamyaruciśvāsamūrcchāśca janayedviṣam|| 16 ||

जङ्गमं स्यादधोभागमूर्ध्वभागं तु मूलजम्।jaṅgamaṃ syādadhobhāgamūrdhvabhāgaṃ tu mūlajam|तस्माद्दंष्ट्राविषं मौलं हन्ति मौलं च दंष्ट्रजम्॥ १७ ॥tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ maulaṃ hanti maulaṃ ca daṃṣṭrajam|| 17 ||

तृण्मोहदन्तहर्षप्रसेकवमथुक्लमा भवन्त्याद्ये।tṛṇmohadantaharṣaprasekavamathuklamā bhavantyādye|वेगे रसप्रदोषादसृक्प्रदोषाद्द्वितीये तु॥ १८ ॥vege rasapradoṣādasṛkpradoṣāddvitīye tu|| 18 ||

वैवर्ण्यभ्रमवेपथुमूर्च्छाजृम्भाङ्गचिमिचिमातमकाः।vaivarṇyabhramavepathumūrcchājṛmbhāṅgacimicimātamakāḥ|दुष्टपिशितात्तृतीये मण्डलकण्डूश्वयथुकोठाः॥ १९ ॥duṣṭapiśitāttṛtīye maṇḍalakaṇḍūśvayathukoṭhāḥ|| 19 ||

वातादिजाश्चतुर्थे दाहच्छर्द्यङ्गशूलमूर्च्छाद्याः।vātādijāścaturthe dāhacchardyaṅgaśūlamūrcchādyāḥ|नीलादीनां तमसश्च दर्शनं पञ्चमे वेगे॥ २० ॥nīlādīnāṃ tamasaśca darśanaṃ pañcame vege|| 20 ||

षष्ठे हिक्का, भङ्गः स्कन्धस्य तु सप्तमेऽष्टमे मरणम्।ṣaṣṭhe hikkā, bhaṅgaḥ skandhasya tu saptame'ṣṭame maraṇam|नॄणां, चतुष्पदां स्याच्चतुर्विधः, पक्षिणां त्रिविधः॥ २१ ॥nṝṇāṃ, catuṣpadāṃ syāccaturvidhaḥ, pakṣiṇāṃ trividhaḥ|| 21 ||

सीदत्याद्ये भ्रमति च, चतुष्पदो वेपते, ततः शून्यः।sīdatyādye bhramati ca, catuṣpado vepate, tataḥ śūnyaḥ|मन्दाहारो म्रियते श्वासेन हि चतुर्थवेगे तु॥ २२ ॥mandāhāro mriyate śvāsena hi caturthavege tu|| 22 ||

ध्यायति विहगः प्रथमे वेगे, प्रभ्राम्यति द्वितीये तु।dhyāyati vihagaḥ prathame vege, prabhrāmyati dvitīye tu|स्रस्ताङ्गश्च तृतीये विषवेगे याति पञ्चत्वम्॥ २३ ॥srastāṅgaśca tṛtīye viṣavege yāti pañcatvam|| 23 ||

लघु रूक्षमाशु विशदं व्यवायि तीक्ष्णं विकासि सूक्ष्मं च।laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca|उष्णमनिर्देश्यरसं दशगुणमुक्तं विषं तज्ज्ञैः॥ २४ ॥uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ|| 24 ||

रौक्ष्याद्वातमशैत्यात्पित्तं सौक्ष्म्यादसृक् प्रकोपयति।raukṣyādvātamaśaityātpittaṃ saukṣmyādasṛk prakopayati|कफमव्यक्तरसत्वादन्नरसांश्चानुवर्तते शीघ्रम्॥ २५ ॥kaphamavyaktarasatvādannarasāṃścānuvartate śīghram|| 25 ||

शीघ्रं व्यवायिभावादाशु व्याप्नोति केवलं देहम्।śīghraṃ vyavāyibhāvādāśu vyāpnoti kevalaṃ deham|तीक्ष्णत्वान्मर्मघ्नं प्राणघ्नं तद्विकासित्वात्॥ २६ ॥tīkṣṇatvānmarmaghnaṃ prāṇaghnaṃ tadvikāsitvāt|| 26 ||

दुरुपक्रमं लघुत्वाद्वैशद्यात् स्यादसक्तगतिदोषम्।durupakramaṃ laghutvādvaiśadyāt syādasaktagatidoṣam|दोषस्थानप्रकृतीः प्राप्यान्यतमं ह्युदीरयति॥ २७ ॥doṣasthānaprakṛtīḥ prāpyānyatamaṃ hyudīrayati|| 27 ||

स्याद्वातिकस्य वातस्थाने कफपित्तलिङ्गमीषत्तु।syādvātikasya vātasthāne kaphapittaliṅgamīṣattu|तृण्मोहारतिमूर्च्छागलग्रहच्छर्दिफेनादि॥ २८ ॥tṛṇmohāratimūrcchāgalagrahacchardiphenādi|| 28 ||

पित्ताशयस्थितं पैत्तिकस्य कफवातयोर्विषं तद्वत्।pittāśayasthitaṃ paittikasya kaphavātayorviṣaṃ tadvat|तृट्कासज्वरवमथुक्लमदाहतमोतिसारादि॥ २९ ॥tṛṭkāsajvaravamathuklamadāhatamotisārādi|| 29 ||

कफदेशगं कफस्य च दर्शयेद्वातपित्तयोश्चेषत्।kaphadeśagaṃ kaphasya ca darśayedvātapittayośceṣat|लिङ्गं श्वासगलग्रहकण्डूलालावमथ्वादि॥ ३० ॥liṅgaṃ śvāsagalagrahakaṇḍūlālāvamathvādi|| 30 ||

दूषीविषं तु शोणितदुष्ट्यारुःकिटिमकोठलिङ्गं च।dūṣīviṣaṃ tu śoṇitaduṣṭyāruḥkiṭimakoṭhaliṅgaṃ ca|विषमेकैकं दोषं संदूष्य हरत्यसूनेवम्॥ ३१ ॥viṣamekaikaṃ doṣaṃ saṃdūṣya haratyasūnevam|| 31 ||

क्षरति विषतेजसाऽसृक् तत् खानि निरुध्य मारयति जन्तुम्।kṣarati viṣatejasā'sṛk tat khāni nirudhya mārayati jantum|पीतं मृतस्य हृदि तिष्ठति दष्टविद्धयोर्दंशदेशे स्यात्॥ ३२ ॥pītaṃ mṛtasya hṛdi tiṣṭhati daṣṭaviddhayordaṃśadeśe syāt|| 32 ||

नीलौष्ठदन्तशैथिल्यकेशपतनाङ्गभङ्गविक्षेपाः।nīlauṣṭhadantaśaithilyakeśapatanāṅgabhaṅgavikṣepāḥ|शिशिरैर्न लोमहर्षो नाभिहते दण्डराजी स्यात्॥ ३३ ॥śiśirairna lomaharṣo nābhihate daṇḍarājī syāt|| 33 ||

क्षतजं क्षताच्च नायात्येतानि भवन्ति मरणलिङ्गानि।kṣatajaṃ kṣatācca nāyātyetāni bhavanti maraṇaliṅgāni|एभ्योऽन्यथा चिकित्स्यास्तेषां चोपक्रमाञ्छृणु मे॥ ३४ ॥ebhyo'nyathā cikitsyāsteṣāṃ copakramāñchṛṇu me|| 34 ||

मन्त्रारिष्टोत्कर्तननिष्पीडनचूषणाग्निपरिषेकाः।mantrāriṣṭotkartananiṣpīḍanacūṣaṇāgnipariṣekāḥ|अवगाहरक्तमोक्षणवमनविरेकोपधानानि॥ ३५ ॥avagāharaktamokṣaṇavamanavirekopadhānāni|| 35 ||

हृदयावरणाञ्जननस्यधूमलेहौषधप्रशमनानि।hṛdayāvaraṇāñjananasyadhūmalehauṣadhapraśamanāni|प्रतिसारणं प्रतिविषं संज्ञासंस्थापनं लेपः॥ ३६ ॥pratisāraṇaṃ prativiṣaṃ saṃjñāsaṃsthāpanaṃ lepaḥ|| 36 ||

मृतसञ्जीवनमेव च विंशतिरेते चतुर्भिरधिकाः।mṛtasañjīvanameva ca viṃśatirete caturbhiradhikāḥ|स्युरुपक्रमा यथा ये यत्र योज्याः शृणु तथा तान्॥ ३७ ॥syurupakramā yathā ye yatra yojyāḥ śṛṇu tathā tān|| 37 ||

दंशात्तु विषं दष्टस्याविसृतं वेणिकां भिषग्बद्ध्वा।daṃśāttu viṣaṃ daṣṭasyāvisṛtaṃ veṇikāṃ bhiṣagbaddhvā|निष्पीडयेद्भृशं दंशमुद्धरेन्मर्मवर्जं वा॥ ३८ ॥niṣpīḍayedbhṛśaṃ daṃśamuddharenmarmavarjaṃ vā|| 38 ||

तं दंशं वा चूषेन्मुखेन यवचूर्णपांशुपूर्णेन।taṃ daṃśaṃ vā cūṣenmukhena yavacūrṇapāṃśupūrṇena|प्रच्छनशृङ्गजलौकाव्यधनैः स्राव्यं ततो रक्तम्॥ ३९ ॥pracchanaśṛṅgajalaukāvyadhanaiḥ srāvyaṃ tato raktam|| 39 ||

रक्ते विषप्रदुष्टे दुष्येत् प्रकृतिस्ततस्त्यजेत् प्राणान्।rakte viṣapraduṣṭe duṣyet prakṛtistatastyajet prāṇān|तस्मात् प्रघर्षणैरसृगवर्तमानं प्रवर्त्यं स्यात्॥ ४० ॥tasmāt pragharṣaṇairasṛgavartamānaṃ pravartyaṃ syāt|| 40 ||

त्रिकटुगृहधूमरजनीपञ्चलवणरोचनाः सवार्ताकाः।trikaṭugṛhadhūmarajanīpañcalavaṇarocanāḥ savārtākāḥ|घर्षणमतिप्रवृत्ते वटादिभिः शीतलैर्लेपः॥ ४१ ॥gharṣaṇamatipravṛtte vaṭādibhiḥ śītalairlepaḥ|| 41 ||

रक्तं हि विषाधानं वायुरिवाग्नेः प्रदेहसेकैस्तत्।raktaṃ hi viṣādhānaṃ vāyurivāgneḥ pradehasekaistat|शीतैः स्कन्दति तस्मिन् स्कन्ने व्यपयाति विषवेगः॥ ४२ ॥śītaiḥ skandati tasmin skanne vyapayāti viṣavegaḥ|| 42 ||

विषवेगान्मदमूर्च्छाविषादहृदयद्रवाः प्रवर्तन्ते।viṣavegānmadamūrcchāviṣādahṛdayadravāḥ pravartante|शीतैर्निवर्तयेत्तान् वीज्यश्चालोमहर्षात् स्यात्॥ ४३ ॥śītairnivartayettān vījyaścālomaharṣāt syāt|| 43 ||

तरुरिव मूलच्छेदाद्दंशच्छेदान्न वृद्धिमेति विषम्।taruriva mūlacchedāddaṃśacchedānna vṛddhimeti viṣam|आचूषणमानयनं जलस्य सेतुर्यथा तथाऽरिष्टाः॥ ४४ ॥ācūṣaṇamānayanaṃ jalasya seturyathā tathā'riṣṭāḥ|| 44 ||

त्वङ्मांसगतं दाहो दहति विषं स्रावणं हरति रक्तात्।tvaṅmāṃsagataṃ dāho dahati viṣaṃ srāvaṇaṃ harati raktāt|पीतं वमनैः सद्यो हरेद्विरेकैर्द्वितीये तु॥ ४५ ॥pītaṃ vamanaiḥ sadyo haredvirekairdvitīye tu|| 45 ||

आदौ हृदयं रक्ष्यं तस्यावरणं पिबेद्यथालाभम्।ādau hṛdayaṃ rakṣyaṃ tasyāvaraṇaṃ pibedyathālābham|मधुसर्पिर्मज्जपयोगैरिकमथ गोमयरसं वा॥ ४६ ॥madhusarpirmajjapayogairikamatha gomayarasaṃ vā|| 46 ||

इक्षुं सुपक्वमथवा काकं निष्पीड्य तद्रसं वरणम्।ikṣuṃ supakvamathavā kākaṃ niṣpīḍya tadrasaṃ varaṇam|छागादीनां वाऽसृग्भस्म मृदं वा पिबेदाशु॥ ४७ ॥chāgādīnāṃ vā'sṛgbhasma mṛdaṃ vā pibedāśu|| 47 ||

क्षारागदस्तृतीये शोफहरैर्लेखनं समध्वम्बु।kṣārāgadastṛtīye śophaharairlekhanaṃ samadhvambu|गोमयरसश्चतुर्थे वेगे सकपित्थमधुसर्पिः॥ ४८ ॥gomayarasaścaturthe vege sakapitthamadhusarpiḥ|| 48 ||

काकाण्डशिरीषाभ्यां स्वरसेनाश्च्योतनाञ्जने नस्यम्।kākāṇḍaśirīṣābhyāṃ svarasenāścyotanāñjane nasyam|स्यात्पञ्चमेऽथ षष्ठे संज्ञायाः स्थापनं कार्यम्॥ ४९ ॥syātpañcame'tha ṣaṣṭhe saṃjñāyāḥ sthāpanaṃ kāryam|| 49 ||

गोपित्तयुता रजनी मञ्जिष्ठामरिचपिप्पलीपानम्।gopittayutā rajanī mañjiṣṭhāmaricapippalīpānam|विषपानं दष्टानां विषपीते दंशनं चान्ते॥ ५० ॥viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte daṃśanaṃ cānte|| 50 ||

शिखिपित्तार्धयुतं स्यात् पलाशबीजमगदो मृतेषु वरः।śikhipittārdhayutaṃ syāt palāśabījamagado mṛteṣu varaḥ|वार्ताकुफाणितागारधूमगोपित्तनिम्बं वा॥ ५१ ॥vārtākuphāṇitāgāradhūmagopittanimbaṃ vā|| 51 ||

गोपित्तयुतैर्गुटिकाः सुरसाग्रन्थिद्विरजनीमधुककुष्ठैः।gopittayutairguṭikāḥ surasāgranthidvirajanīmadhukakuṣṭhaiḥ|शस्ताऽमृतेन तुल्या शिरीषपुष्पकाकाण्डकरसैर्वा॥ ५२ ॥śastā'mṛtena tulyā śirīṣapuṣpakākāṇḍakarasairvā|| 52 ||

काकाण्डसुरसगवाक्षीपुनर्नवावायसीशिरीषफलैः।kākāṇḍasurasagavākṣīpunarnavāvāyasīśirīṣaphalaiḥ|उद्बन्धविषजलमृते लेपौपधिनस्यपानानि॥ ५३ ॥udbandhaviṣajalamṛte lepaupadhinasyapānāni|| 53 ||

स्पृक्काप्लवस्थौणेयकांक्षीशैलेयरोचनातगरम्।spṛkkāplavasthauṇeyakāṃkṣīśaileyarocanātagaram|ध्यामककुङ्कुममांसीसुरसाग्रैलालकुष्ठघ्नम्॥ ५४ ॥dhyāmakakuṅkumamāṃsīsurasāgrailālakuṣṭhaghnam|| 54 ||

बृहती शिरीषपुष्पं श्रीवेष्टकपद्मचारटिविशालाः।bṛhatī śirīṣapuṣpaṃ śrīveṣṭakapadmacāraṭiviśālāḥ|सुरदारुपद्मकेशरसावरकमनःशिलाकौन्त्यः॥ ५५ ॥suradārupadmakeśarasāvarakamanaḥśilākauntyaḥ|| 55 ||

जात्यर्कपुष्परसरजनीद्वयहिङ्गुपिप्पलीलाक्षाः।jātyarkapuṣparasarajanīdvayahiṅgupippalīlākṣāḥ|जलमुद्गपर्णिचन्दनमधुकमदनसिन्धुवाराश्च॥ ५६ ॥jalamudgaparṇicandanamadhukamadanasindhuvārāśca|| 56 ||

शम्पाकलोध्रमयूरकगन्धफलानाकुलीविडङ्गाश्च।śampākalodhramayūrakagandhaphalānākulīviḍaṅgāśca|पुष्ये संहृत्य समं पिष्ट्वा गुटिका विघेयाः स्युः॥ ५७ ॥puṣye saṃhṛtya samaṃ piṣṭvā guṭikā vigheyāḥ syuḥ|| 57 ||

सर्वविषघ्नो जयकृद्विषमृतस्ंजीवनो ज्वरनिहन्ता।sarvaviṣaghno jayakṛdviṣamṛtasṃjīvano jvaranihantā|घ्रेयविलेपनधारणधूमग्रहणैर्गृहस्थश्च॥ ५८ ॥ghreyavilepanadhāraṇadhūmagrahaṇairgṛhasthaśca|| 58 ||

भूतविषजन्त्वलक्ष्मीकार्मणमन्त्राग्र्यशन्यरीन् हन्यात्।bhūtaviṣajantvalakṣmīkārmaṇamantrāgryaśanyarīn hanyāt|दुःस्वप्नस्त्रीदोषानकालमरणाम्बुचैरभयम्॥ ५९ ॥duḥsvapnastrīdoṣānakālamaraṇāmbucairabhayam|| 59 ||

धनधान्यकार्यसिद्धिः श्रीपुष्ट्यायुर्विवर्धनो धन्यः।dhanadhānyakāryasiddhiḥ śrīpuṣṭyāyurvivardhano dhanyaḥ|मृतसंजीवन एष प्रागमृताह्ब्रह्मणा विहितः॥mṛtasaṃjīvana eṣa prāgamṛtāhbrahmaṇā vihitaḥ||इति मृतसंजीवनोऽगदः।iti mṛtasaṃjīvano'gadaḥ|

मन्त्रैर्धमनीबन्धोऽवमार्जनं कार्यमात्मरक्षा च।mantrairdhamanībandho'vamārjanaṃ kāryamātmarakṣā ca|दोषस्य विषं यस्य स्थाने स्यात्तं जयेत्पूर्वम्॥ ६१ ॥doṣasya viṣaṃ yasya sthāne syāttaṃ jayetpūrvam|| 61 ||

वातस्थाने स्वेदो दध्ना नतकुष्ठकल्कपानं च।vātasthāne svedo dadhnā natakuṣṭhakalkapānaṃ ca|घृतमधुपयोऽम्बुपानावगाहसेकाश्च पित्तस्थे॥ ६२ ॥ghṛtamadhupayo'mbupānāvagāhasekāśca pittasthe|| 62 ||

क्षारागदः कफस्थानगते स्वेदस्तथा सिराव्यधनम्।kṣārāgadaḥ kaphasthānagate svedastathā sirāvyadhanam|दूषीविषेऽथ रक्तस्थिते सिराकर्म पञ्चविधम्॥ ६३ ॥dūṣīviṣe'tha raktasthite sirākarma pañcavidham|| 63 ||

भेषजमेवं कल्प्यं भिषग्विदाऽऽलक्ष्य सर्वदा सर्वम्।bheṣajamevaṃ kalpyaṃ bhiṣagvidā''lakṣya sarvadā sarvam|स्थानं जयेद्धि पूर्वं स्थानस्थस्याविरुद्धं च॥ ६४ ॥sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ sthānasthasyāviruddhaṃ ca|| 64 ||

विषदूषितकफमार्गः स्रोतःसंरोधरुद्धवायुस्तु।viṣadūṣitakaphamārgaḥ srotaḥsaṃrodharuddhavāyustu|मृत इव श्वसेन्मर्त्यः स्यादसाध्यलिङ्गैर्विहीनश्च॥ ६५ ॥mṛta iva śvasenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca|| 65 ||

चर्मकषायाः कल्कं बिल्वसमं मूर्ध्नि काकपदमस्य।carmakaṣāyāḥ kalkaṃ bilvasamaṃ mūrdhni kākapadamasya|कृत्वा दद्यात्कटभीकटुकट्फलप्रधमनं च॥ ६६ ॥kṛtvā dadyātkaṭabhīkaṭukaṭphalapradhamanaṃ ca|| 66 ||

छागं गव्यं माहिषं वा मांसं कौक्कुटमेव वा।chāgaṃ gavyaṃ māhiṣaṃ vā māṃsaṃ kaukkuṭameva vā|दद्यात् काकपदे तस्मिंस्ततः संक्रमते विषम्॥ ६७ ॥dadyāt kākapade tasmiṃstataḥ saṃkramate viṣam|| 67 ||

नासाक्षिकर्णजिह्वाकण्ठनिरोधेषु कर्म नस्तः स्यात्।nāsākṣikarṇajihvākaṇṭhanirodheṣu karma nastaḥ syāt|वार्ताकुबीजपूरज्योतिष्मत्यादिभिः पिष्टैः॥ ६८ ॥vārtākubījapūrajyotiṣmatyādibhiḥ piṣṭaiḥ|| 68 ||

अञ्जनमक्ष्युपरोधे कर्तव्यं बस्तमूत्रपिष्टैस्तु।añjanamakṣyuparodhe kartavyaṃ bastamūtrapiṣṭaistu|दारुव्योषहरिद्राकरवीरकरञ्जनिम्बसुरसैस्तु॥ ६९ ॥dāruvyoṣaharidrākaravīrakarañjanimbasurasaistu|| 69 ||

श्वेता वचाऽश्वगन्धा हिङ्ग्वमृता कुष्ठसैन्धवे लशुनम्।śvetā vacā'śvagandhā hiṅgvamṛtā kuṣṭhasaindhave laśunam|सर्षपकपित्थमध्यं टुण्टुककरञ्जबानि॥ ७० ॥sarṣapakapitthamadhyaṃ ṭuṇṭukakarañjabāni|| 70 ||

व्योषं शिरीषपुष्पं द्विरजन्यौ वंशलोचनं च समम्।vyoṣaṃ śirīṣapuṣpaṃ dvirajanyau vaṃśalocanaṃ ca samam|पिष्ट्वाऽजस्य मूत्रेण गोश्वपित्तेन सप्ताहम्॥ ७१ ॥piṣṭvā'jasya mūtreṇa gośvapittena saptāham|| 71 ||

व्यत्यासभावितोऽयं निहन्ति शिरसि स्थितं विषं क्षिप्रम्।vyatyāsabhāvito'yaṃ nihanti śirasi sthitaṃ viṣaṃ kṣipram|सर्वज्वरभूतग्रहविसूचिका जीर्णमूर्च्छार्तीः॥ ७२ ॥sarvajvarabhūtagrahavisūcikā jīrṇamūrcchārtīḥ|| 72 ||

उन्मादापस्मारौ काचपटलनीलिकाशिरोदोषान्।unmādāpasmārau kācapaṭalanīlikāśirodoṣān|शुष्काक्षिपाकपिल्लार्बुदार्मकण्डूतमोदोषान्॥ ७३ ॥śuṣkākṣipākapillārbudārmakaṇḍūtamodoṣān|| 73 ||

क्षयदौर्बल्यमदात्ययपाण्डुगदांश्चाञ्जनात्तथा मोहान्।kṣayadaurbalyamadātyayapāṇḍugadāṃścāñjanāttathā mohān|लोपाद्विषदिग्धक्षतलीढदष्टपीतविषघाती॥ ७४ ॥lopādviṣadigdhakṣatalīḍhadaṣṭapītaviṣaghātī|| 74 ||

अर्शःस्वानद्धेषु च गुदलेपो योनिलेपनं स्त्रीणाम्।arśaḥsvānaddheṣu ca gudalepo yonilepanaṃ strīṇām|मूढे गर्भे दुष्टे ललाटलेपः प्रतिश्याये॥ ७५ ॥mūḍhe garbhe duṣṭe lalāṭalepaḥ pratiśyāye|| 75 ||

वृद्धौ किटिमे कुष्ठे श्वित्रऋविचर्चिकादिषु लेपः।vṛddhau kiṭime kuṣṭhe śvitraṛvicarcikādiṣu lepaḥ|गज इव तरून् विषगदान्निहन्त्यगदगन्धहस्त्येषः॥gaja iva tarūn viṣagadānnihantyagadagandhahastyeṣaḥ||इति गन्धहस्तीनामाऽगदः।iti gandhahastīnāmā'gadaḥ|

पत्रागुरुमुस्तैला निर्यासाः पञ्च चन्दनं स्पृक्का।patrāgurumustailā niryāsāḥ pañca candanaṃ spṛkkā|त्वङ्नलदोत्पलबालकहरेणुकोशीरवन्यनखाः॥ ७७ ॥tvaṅnaladotpalabālakahareṇukośīravanyanakhāḥ|| 77 ||

सुरदारुकनककुङ्कुमध्यामककुष्ठप्रियङ्गवस्तगरम्।suradārukanakakuṅkumadhyāmakakuṣṭhapriyaṅgavastagaram|पञ्चाङ्गानि शुरीषाद्व्योषालमनःशिलाजाज्यः॥ ७८ ॥pañcāṅgāni śurīṣādvyoṣālamanaḥśilājājyaḥ|| 78 ||

श्वेतकटभीकरञ्जौ रक्षोघ्नी सिन्धुवारिका रजनी।śvetakaṭabhīkarañjau rakṣoghnī sindhuvārikā rajanī|सुरसाञ्जनगौरिकमञ्जिष्ठानिम्बनिर्यासाः॥ ७९ ॥surasāñjanagaurikamañjiṣṭhānimbaniryāsāḥ|| 79 ||

वंशत्वगश्वगन्धाहिङ्गुदधित्थाम्लवेतसं लाक्षा।vaṃśatvagaśvagandhāhiṅgudadhitthāmlavetasaṃ lākṣā|मधुमधुकसोमराजीवचारुहारोचनातगरम्॥ ८० ॥madhumadhukasomarājīvacāruhārocanātagaram|| 80 ||

अगदोऽयं वैश्रवणायाख्यातस्त्र्यम्बकेण षष्ट्यङ्गः।agado'yaṃ vaiśravaṇāyākhyātastryambakeṇa ṣaṣṭyaṅgaḥ|अप्रतिहतप्रभावः ख्यातो महागन्धहस्तीति॥ ८१ ॥apratihataprabhāvaḥ khyāto mahāgandhahastīti|| 81 ||

पित्तेन गवां पेष्यो गुटिकाः कार्यास्तु पुष्ययोगेन।pittena gavāṃ peṣyo guṭikāḥ kāryāstu puṣyayogena|पानाञ्जनप्रलेपैः प्रसाधयेत् सर्वकर्माणि॥ ८२ ॥pānāñjanapralepaiḥ prasādhayet sarvakarmāṇi|| 82 ||

पिल्लं कण्डूं तिमिरं रात्र्यान्ध्यं काचमर्बुदं पटलम्।pillaṃ kaṇḍūṃ timiraṃ rātryāndhyaṃ kācamarbudaṃ paṭalam|हन्ति सततप्रयोगाद्धितमितपथ्याशिनां पुंसाम्॥ ८३ ॥hanti satataprayogāddhitamitapathyāśināṃ puṃsām|| 83 ||

विषमज्वरानजीर्णान्दद्रुं कण्डूं विसूचिकां पामाम्।viṣamajvarānajīrṇāndadruṃ kaṇḍūṃ visūcikāṃ pāmām|विषमूषिकलूतानां सर्वेषां पन्नगानां च।viṣamūṣikalūtānāṃ sarveṣāṃ pannagānāṃ ca|आशु विषं नाशयति समूलजमथ कन्दजं सर्वम्॥ ८४ ॥āśu viṣaṃ nāśayati samūlajamatha kandajaṃ sarvam|| 84 ||

एतेन लिप्तगात्रः सर्पान् गृह्णाति भक्षयेच्च विषम्।etena liptagātraḥ sarpān gṛhṇāti bhakṣayecca viṣam|कालपरीतोऽपि नरो जीवति नित्यं निरातङ्कः॥ ८५ ॥kālaparīto'pi naro jīvati nityaṃ nirātaṅkaḥ|| 85 ||

आनद्धे गुदलेपो योनौ लेपश्च मूढगर्भाणाम्।ānaddhe gudalepo yonau lepaśca mūḍhagarbhāṇām|मूर्च्छार्तिषु च ललाटे प्रलेपनमाहुः प्रधानतमम्॥ ८६ ॥mūrcchārtiṣu ca lalāṭe pralepanamāhuḥ pradhānatamam|| 86 ||

भेरीमृदङ्गपटहाञ्छत्राण्यमुना तथा ध्वजपताकाः।bherīmṛdaṅgapaṭahāñchatrāṇyamunā tathā dhvajapatākāḥ|लिप्त्वाऽहिविषनिरस्त्यै पध्वनयेद्दर्शयेन्मतिमान्॥ ८७ ॥liptvā'hiviṣanirastyai padhvanayeddarśayenmatimān|| 87 ||

यत्र च सन्निहितोऽयं न तत्र बालग्रहा न रक्षांसि।yatra ca sannihito'yaṃ na tatra bālagrahā na rakṣāṃsi|न च कार्मणवेताला वहन्ति नाथर्वणा मन्त्राः॥ ८८ ॥na ca kārmaṇavetālā vahanti nātharvaṇā mantrāḥ|| 88 ||

सर्वग्रहा न तत्र प्रभवन्ति न चाग्निशस्त्रनृपचौराः।sarvagrahā na tatra prabhavanti na cāgniśastranṛpacaurāḥ|लक्ष्मीश्च तत्र भजते यत्र महागन्धहस्त्यस्ति॥ ८९ ॥lakṣmīśca tatra bhajate yatra mahāgandhahastyasti|| 89 ||

पिष्यमाण इमं चात्र सिद्धं मन्त्रमुदीरयेत्।piṣyamāṇa imaṃ cātra siddhaṃ mantramudīrayet|मम मता जया नाम जयो नामेति मे पिता॥ ९० ॥mama matā jayā nāma jayo nāmeti me pitā|| 90 ||

सोऽहं जयजयापुत्रो विजयोऽथ जयामि च।so'haṃ jayajayāputro vijayo'tha jayāmi ca|नमः पुरुषसिंहाय विष्णवे विश्वकर्मणे॥ ९१ ॥namaḥ puruṣasiṃhāya viṣṇave viśvakarmaṇe|| 91 ||

सनातनाय कृष्णाय भवाय विभवाय च।sanātanāya kṛṣṇāya bhavāya vibhavāya ca|तेजो वृषाकपेः साक्षात्तेजो ब्रह्मेन्द्रयोर्यमे॥ ९२ ॥tejo vṛṣākapeḥ sākṣāttejo brahmendrayoryame|| 92 ||

यथाऽहं नाभिजानामि वासुदेवपराजयम्।yathā'haṃ nābhijānāmi vāsudevaparājayam|मातुश्च पाणिग्रहणं समुद्रस्य च शोषणम्॥ ९३ ॥mātuśca pāṇigrahaṇaṃ samudrasya ca śoṣaṇam|| 93 ||

अनेन सत्यवाक्येन सिध्यतामगदो ह्ययम्।anena satyavākyena sidhyatāmagado hyayam|हिलिमिलिसंस्पृष्टे रक्ष सर्वभेषजोत्तमे स्वाहा॥hilimilisaṃspṛṣṭe rakṣa sarvabheṣajottame svāhā||इति महागन्धहस्तीनामाऽगदः।iti mahāgandhahastīnāmā'gadaḥ|

ऋषभकजीवकभार्गीमधुकोत्पलधान्यकेशराजाज्यः।ṛṣabhakajīvakabhārgīmadhukotpaladhānyakeśarājājyaḥ|ससितगिरिकोलमध्याः पेयाः श्वासज्वरादिहराः॥ ९५ ॥sasitagirikolamadhyāḥ peyāḥ śvāsajvarādiharāḥ|| 95 ||

हिङ्गु च कृष्णायुक्तं कपित्थरसयुक्तमग्र्यलवणं च।hiṅgu ca kṛṣṇāyuktaṃ kapittharasayuktamagryalavaṇaṃ ca|समधुसितौ पातव्यौ ज्वरहिक्काश्वासकासघ्नौ॥ ९६ ॥samadhusitau pātavyau jvarahikkāśvāsakāsaghnau|| 96 ||

लेहः कोलास्थ्यञ्जनलाजोत्पलधुघृतैर्वम्याम्।lehaḥ kolāsthyañjanalājotpaladhughṛtairvamyām|बृहतीद्वयाढकीपत्रधूमवर्तिस्तु हिक्काघ्नी॥ ९७ ॥bṛhatīdvayāḍhakīpatradhūmavartistu hikkāghnī|| 97 ||

शिखिबर्हिबलाकास्थीनि सर्षपाश्चन्दनं च घृतयुक्तम्।śikhibarhibalākāsthīni sarṣapāścandanaṃ ca ghṛtayuktam|धूमो गृहशयनासनवस्त्रादिषु शस्यते विषनुत्॥ ९८ ॥dhūmo gṛhaśayanāsanavastrādiṣu śasyate viṣanut|| 98 ||

घृतयुक्ते नतकुष्ठे भुजगपतिशिरः शिरीषपुष्पं च।ghṛtayukte natakuṣṭhe bhujagapatiśiraḥ śirīṣapuṣpaṃ ca|धूमागदः स्मृतोऽयं सर्वविषघ्नः श्वयथुहृच्च॥ ९९ ॥dhūmāgadaḥ smṛto'yaṃ sarvaviṣaghnaḥ śvayathuhṛcca|| 99 ||

जतुसेव्यपत्रगुग्गुलुभल्लातकककुभपुष्पसर्जरसाः।jatusevyapatraguggulubhallātakakakubhapuṣpasarjarasāḥ|श्वेता च धूम उरगाखुकीटवस्त्रक्रिमिनुदग्र्यः॥ १०० ॥śvetā ca dhūma uragākhukīṭavastrakriminudagryaḥ|| 100 ||

तरुणपलाशक्षारं स्रुतं पचेच्चूर्णितैः सह समांशैः।taruṇapalāśakṣāraṃ srutaṃ paceccūrṇitaiḥ saha samāṃśaiḥ|लोहितमृद्रजनीद्वयशुक्लसुरसमञ्जरीमधुकैः॥ १०१ ॥lohitamṛdrajanīdvayaśuklasurasamañjarīmadhukaiḥ|| 101 ||

लाक्षासैन्धवमांसीहरेणुहिङ्गुद्विसारिवाकुष्ठैः।lākṣāsaindhavamāṃsīhareṇuhiṅgudvisārivākuṣṭhaiḥ|सव्योषैर्बाह्लीकैर्दर्वीविलेपनं घट्टयेद्यावत्॥ १०२ ॥savyoṣairbāhlīkairdarvīvilepanaṃ ghaṭṭayedyāvat|| 102 ||

सर्वविषशोथगुल्मत्वग्दोषार्शोभगन्दरप्लीह्नः।sarvaviṣaśothagulmatvagdoṣārśobhagandaraplīhnaḥ|शोथापस्मारक्रिमिभूतस्वरोभेदपाण्डुगदान्॥ १०३ ॥śothāpasmārakrimibhūtasvarobhedapāṇḍugadān|| 103 ||

मन्दाग्नित्वं कासं सोन्मादं नाशयेयुरथ पुंसाम्।mandāgnitvaṃ kāsaṃ sonmādaṃ nāśayeyuratha puṃsām|गुटिकाश्छायाशुष्काः कोलसमास्ताः समुपयुक्ताः॥guṭikāśchāyāśuṣkāḥ kolasamāstāḥ samupayuktāḥ||इति क्षारागदः।iti kṣārāgadaḥ|

विषपीतदष्टविद्धेष्वेतद्दिग्धे च चाच्यमुद्दिष्टम्।viṣapītadaṣṭaviddheṣvetaddigdhe ca cācyamuddiṣṭam|सामान्यतः, पृथक्त्वान्निर्देशमतः शृणु यथावत्॥ १०५ ॥sāmānyataḥ, pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇu yathāvat|| 105 ||

रिपुयुक्तेभ्यो नृभ्यः स्वेभ्यः स्त्रीभ्योऽथवा भयं नृपतेः।ripuyuktebhyo nṛbhyaḥ svebhyaḥ strībhyo'thavā bhayaṃ nṛpateḥ|आहारविहारगतं तस्मात् प्रेष्यान् परीक्षेत॥ १०६ ॥āhāravihāragataṃ tasmāt preṣyān parīkṣeta|| 106 ||

अत्यर्थशाङ्कितः स्याद्बहुवागथवाऽल्पवाग्विगतलक्ष्मीः।atyarthaśāṅkitaḥ syādbahuvāgathavā'lpavāgvigatalakṣmīḥ|प्राप्तः प्रकृतिविकारं विषप्रदाता नरो ज्ञेयः॥ १०७ ॥prāptaḥ prakṛtivikāraṃ viṣapradātā naro jñeyaḥ|| 107 ||

दृष्ट्वैवं न तु सहसा भोज्यं कुर्यात्तदन्नमग्नौ तु।dṛṣṭvaivaṃ na tu sahasā bhojyaṃ kuryāttadannamagnau tu|सविषं हि प्राप्यान्नं बहून्विकारान् भजत्यग्निः॥ १०८ ॥saviṣaṃ hi prāpyānnaṃ bahūnvikārān bhajatyagniḥ|| 108 ||

शिखिबर्हविचित्रार्चिस्तीक्ष्णाक्षमरूक्षकुणपधूमश्च।śikhibarhavicitrārcistīkṣṇākṣamarūkṣakuṇapadhūmaśca|स्फुटति च सशब्दमेकावर्तो विहतार्चिरपि च स्यात्॥ १०९ ॥sphuṭati ca saśabdamekāvarto vihatārcirapi ca syāt|| 109 ||

पात्रस्थं च विवर्णं भोज्यं स्यान्मक्षिकांश्च मारयति।pātrasthaṃ ca vivarṇaṃ bhojyaṃ syānmakṣikāṃśca mārayati|क्षामस्वरांश्च काकान् कुर्याद्विरजेच्चकोराक्षि॥ ११० ॥kṣāmasvarāṃśca kākān kuryādvirajeccakorākṣi|| 110 ||

पाने नीला राजी वैवर्ण्यं स्वां च नेक्षते छायाम्।pāne nīlā rājī vaivarṇyaṃ svāṃ ca nekṣate chāyām|पश्यति विकृतामथवा लवणाक्ते फेनमाला स्यात्॥ १११ ॥paśyati vikṛtāmathavā lavaṇākte phenamālā syāt|| 111 ||

पानान्नयोःसविषयोर्गन्धेन शिरोरुग्घृदिच मूर्च्छा च।pānānnayoḥsaviṣayorgandhena śirorugghṛdica mūrcchā ca|स्पर्शेन पाणिशोथः सुप्त्यङ्गुलिदाहतोदनखभेदाः॥ ११२ ॥sparśena pāṇiśothaḥ suptyaṅgulidāhatodanakhabhedāḥ|| 112 ||

मुखगेत्वोष्ठचिमिचिमा जिह्वा शूना जडा विवर्णा च।mukhagetvoṣṭhacimicimā jihvā śūnā jaḍā vivarṇā ca|द्विजहर्षहनुस्तम्भास्यदाहलालागलविकाराः॥ ११३ ॥dvijaharṣahanustambhāsyadāhalālāgalavikārāḥ|| 113 ||

आमाशयं प्रविष्टे वैवर्ण्यं स्वेदसदनमुत्क्लेदः।āmāśayaṃ praviṣṭe vaivarṇyaṃ svedasadanamutkledaḥ|दृष्टिहृदयोपरोधो बिन्दुशतैश्चीयते चाङ्गम्॥ ११४ ॥dṛṣṭihṛdayoparodho binduśataiścīyate cāṅgam|| 114 ||

पक्वाशयं तु याते मूर्च्छामदमोहदाहबलनाशाः।pakvāśayaṃ tu yāte mūrcchāmadamohadāhabalanāśāḥ|तन्द्रा कार्श्यं च विषे पाण्डुत्वं चोदरस्थे स्यात्॥ ११५ ॥tandrā kārśyaṃ ca viṣe pāṇḍutvaṃ codarasthe syāt|| 115 ||

दन्तपवनस्य कूर्चो विशीर्यते दन्तौष्ठमांसशोफश्च।dantapavanasya kūrco viśīryate dantauṣṭhamāṃsaśophaśca|केशच्युतिः शिरोरुग्ग्रन्थयश्च सविषेऽथ शिरोभ्यङ्गे॥ ११६ ॥keśacyutiḥ śiroruggranthayaśca saviṣe'tha śirobhyaṅge|| 116 ||

दुष्टेऽञ्जनेऽक्षिदाहस्रावात्युपदेहशोथरागाश्च।duṣṭe'ñjane'kṣidāhasrāvātyupadehaśotharāgāśca|खाद्यैरादौ कोष्ठः स्पृश्यैस्त्वग्दूष्यते दुष्टैः॥ ११७ ॥khādyairādau koṣṭhaḥ spṛśyaistvagdūṣyate duṣṭaiḥ|| 117 ||

स्नानाभ्यङ्गोत्सादनवस्त्रालङ्कारवर्णकैर्दुष्टैः।snānābhyaṅgotsādanavastrālaṅkāravarṇakairduṣṭaiḥ|कण्ड्वर्तिकोठपिडकारोमोद्गमचिमिचिमा शोथाः॥ ११८ ॥kaṇḍvartikoṭhapiḍakāromodgamacimicimā śothāḥ|| 118 ||

एते करचरणदाहतोदक्लमाविपाकाश्च।ete karacaraṇadāhatodaklamāvipākāśca|भूपादुकाश्वगजवर्मकेतुशयनासनैर्दुष्टैः॥ ११९ ॥bhūpādukāśvagajavarmaketuśayanāsanairduṣṭaiḥ|| 119 ||

माल्यमगन्धं म्लायति शिरोरुजालोमहर्षकरम्।mālyamagandhaṃ mlāyati śirorujālomaharṣakaram|स्तम्भयति खानि नासामुपहन्ति दर्शनं च धूमः॥ १२० ॥stambhayati khāni nāsāmupahanti darśanaṃ ca dhūmaḥ|| 120 ||

कूपतडागादिजलं दुर्गन्धं सकलुषं विवर्णं च।kūpataḍāgādijalaṃ durgandhaṃ sakaluṣaṃ vivarṇaṃ ca|पीतं श्वयथुं कोठान् पिडकाश्च करोति मरणं च॥ १२१ ॥pītaṃ śvayathuṃ koṭhān piḍakāśca karoti maraṇaṃ ca|| 121 ||

आदावामाशयगे वमनं त्वक्स्थे प्रदेहसेकादि।ādāvāmāśayage vamanaṃ tvaksthe pradehasekādi|कुर्याद्भिषक् चिकित्सां दोषबलं चैव हि समीक्ष्य॥ १२२ ॥kuryādbhiṣak cikitsāṃ doṣabalaṃ caiva hi samīkṣya|| 122 ||

इति मूलविषविशेषाः प्रोक्ताः शृणु जङ्गमस्यातः।iti mūlaviṣaviśeṣāḥ proktāḥ śṛṇu jaṅgamasyātaḥ|सविशेषचिकित्सितमेवादौ तत्रोच्यते तु सर्पाणाम्॥ १२३ ॥saviśeṣacikitsitamevādau tatrocyate tu sarpāṇām|| 123 ||

इह दर्वीकरः सर्पो मण्डली राजिमानिति।iha darvīkaraḥ sarpo maṇḍalī rājimāniti|त्रयो यथाक्रमं वातपित्तश्लेष्मप्रकोपणाः॥ १२४ ॥trayo yathākramaṃ vātapittaśleṣmaprakopaṇāḥ|| 124 ||

दर्वीकरः पणी ज्ञेयो मण्डली मण्डलाफणः।darvīkaraḥ paṇī jñeyo maṇḍalī maṇḍalāphaṇaḥ|बिन्दुलेखविचित्राङ्गः पन्नगः स्यात्तु राजिमान्॥ १२५ ॥bindulekhavicitrāṅgaḥ pannagaḥ syāttu rājimān|| 125 ||

विशेषाद्रूक्षकटुकमम्लोष्णं स्वादु शीतलम्।viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svādu śītalam|विषं यथाक्रमं तेषां तस्माद्वातादिकोपनम्॥ १२६ ॥viṣaṃ yathākramaṃ teṣāṃ tasmādvātādikopanam|| 126 ||

दर्वीकरकृतो दंशः सूक्ष्मदंष्ट्रापदोऽसितः।darvīkarakṛto daṃśaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpado'sitaḥ|निरुद्धरक्तः कूर्माभो वातव्याधिकरो मतः॥ १२७ ॥niruddharaktaḥ kūrmābho vātavyādhikaro mataḥ|| 127 ||

पृथ्वर्पितः सशोथश्च दंशो मण्डलिना कृतः।pṛthvarpitaḥ saśothaśca daṃśo maṇḍalinā kṛtaḥ|पीताभः पीतरक्तश्च सर्वपित्तविकारकृत्॥ १२८ ॥pītābhaḥ pītaraktaśca sarvapittavikārakṛt|| 128 ||

कृतो राजिमता दंशः पिच्छिलः स्थिरशोफकृत्।kṛto rājimatā daṃśaḥ picchilaḥ sthiraśophakṛt|स्निग्धः पाण्डुश्च सान्द्रासृक् श्लेष्मव्याधिसमीरणः॥ १२९ ॥snigdhaḥ pāṇḍuśca sāndrāsṛk śleṣmavyādhisamīraṇaḥ|| 129 ||

वृत्तभोगो महाकायः श्वसन्नूर्ध्वेक्षणः पुमान्।vṛttabhogo mahākāyaḥ śvasannūrdhvekṣaṇaḥ pumān|स्थूलमूर्धा समाङ्गश्च स्त्री त्वतः स्याद्विपर्ययात्॥ १३० ॥sthūlamūrdhā samāṅgaśca strī tvataḥ syādviparyayāt|| 130 ||

क्लीबस्त्रसत्यधोदृष्टिः स्वरहीनः प्रकम्पते।klībastrasatyadhodṛṣṭiḥ svarahīnaḥ prakampate|स्त्रिया दष्टो विपर्यस्तैरेतैः पुंसा नरो मतः॥ १३१ ॥striyā daṣṭo viparyastairetaiḥ puṃsā naro mataḥ|| 131 ||

व्यामिश्रलिङ्गैरेतैस्तु क्लीबदष्टं नरं वदेत्।vyāmiśraliṅgairetaistu klībadaṣṭaṃ naraṃ vadet|इत्येतदुक्तं सर्पाणां स्त्रीपुंक्लीबनिदर्शनम्॥ १३२ ॥ityetaduktaṃ sarpāṇāṃ strīpuṃklībanidarśanam|| 132 ||

पाण्डुवक्त्रस्तु गर्भिण्या शूनौष्ठोऽप्यसितेक्षणः।pāṇḍuvaktrastu garbhiṇyā śūnauṣṭho'pyasitekṣaṇaḥ|जृम्भाक्रोधोपजिह्वार्तः सूतया रक्तमूत्रवान्॥ १३३ ॥jṛmbhākrodhopajihvārtaḥ sūtayā raktamūtravān|| 133 ||

सर्पो गौधेर(य)को नाम गोधायां स्याच्चतुष्पदः।sarpo gaudhera(ya)ko nāma godhāyāṃ syāccatuṣpadaḥ|कृष्णसर्पेण तुल्यः स्यान्नाना स्युर्मिश्रजातयः॥ १३४ ॥kṛṣṇasarpeṇa tulyaḥ syānnānā syurmiśrajātayaḥ|| 134 ||

गूढसंपादितं वृत्तं पीडितं लम्बितार्पितम्।gūḍhasaṃpāditaṃ vṛttaṃ pīḍitaṃ lambitārpitam|सर्पितं च भृशाबाधं, दंशा येऽन्ये न ते भृशाः॥ १३५ ॥sarpitaṃ ca bhṛśābādhaṃ, daṃśā ye'nye na te bhṛśāḥ|| 135 ||

तरुणाः कृष्णसर्पास्तु गोनसाः स्थविरास्तथा।taruṇāḥ kṛṣṇasarpāstu gonasāḥ sthavirāstathā|राजिमन्तो वयोमध्ये भवन्त्याशीविषोपमाः॥ १३६ ॥rājimanto vayomadhye bhavantyāśīviṣopamāḥ|| 136 ||

सर्पदंष्ट्राश्चतस्रस्तु तासां वामाधरा सिता।sarpadaṃṣṭrāścatasrastu tāsāṃ vāmādharā sitā|पीता वामोत्तरा दंष्ट्रा रक्तश्यावाऽधरोत्तरा॥ १३७ ॥pītā vāmottarā daṃṣṭrā raktaśyāvā'dharottarā|| 137 ||

यन्मात्रः पतते बिन्दुर्गोबालात् सलिलोद्धृतात्।yanmātraḥ patate bindurgobālāt saliloddhṛtāt|वामाधरायां दंष्टायां तन्मात्रं स्यादहेर्विषम्॥ १३८ ॥vāmādharāyāṃ daṃṣṭāyāṃ tanmātraṃ syādaherviṣam|| 138 ||

एकद्वित्रिचतुर्वृद्धविषभागोत्तरोत्तराः।ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarāḥ|सवर्णास्तत्कृता दंशा बहूत्तरविषा भृशाः॥ १३९ ॥savarṇāstatkṛtā daṃśā bahūttaraviṣā bhṛśāḥ|| 139 ||

सर्पाणामृव विण्मूत्रात् कीटाः स्युः कीटसंमताः।sarpāṇāmṛva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭasaṃmatāḥ|दूषीविषाः प्राणहरा इति संक्षेपतो मताः॥ १४० ॥dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṃkṣepato matāḥ|| 140 ||

गात्रं रक्तं सितं कृष्णं श्यावं वा पिडकान्वितम्।gātraṃ raktaṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā piḍakānvitam|सकण्डूदाहवीसर्पपाकि स्यात् कुथितं तथा॥ १४१ ॥sakaṇḍūdāhavīsarpapāki syāt kuthitaṃ tathā|| 141 ||

कीटैर्दूषीविषैर्दष्टं लिङ्गं प्राणहरं शृणु।kīṭairdūṣīviṣairdaṣṭaṃ liṅgaṃ prāṇaharaṃ śṛṇu|सर्पदष्टे यथा शोथो वर्धते सोग्रगन्ध्यसृक्॥ १४२ ॥sarpadaṣṭe yathā śotho vardhate sogragandhyasṛk|| 142 ||

दंशोऽक्षिगौरवं मूर्च्छा स रुगार्तः श्वसित्यपि।daṃśo'kṣigauravaṃ mūrcchā sa rugārtaḥ śvasityapi|तृष्णारुचिपरीतश्च भवेद्दूषीविषार्दितः॥ १४३ ॥tṛṣṇāruciparītaśca bhaveddūṣīviṣārditaḥ|| 143 ||

दंशस्य मध्ये यत् कृष्णं श्यावं वा जालकावृतम्।daṃśasya madhye yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakāvṛtam|दग्धाकृति भृशं पाकि क्लेदशोथज्वरान्वितम्॥ १४४ ॥dagdhākṛti bhṛśaṃ pāki kledaśothajvarānvitam|| 144 ||

दूषीविषाभिर्लूताभिस्तं दष्टमिति निर्दिशेत्।dūṣīviṣābhirlūtābhistaṃ daṣṭamiti nirdiśet|सर्वासामेव तासां च दंशे लक्षणमुच्यते॥ १४५ ॥sarvāsāmeva tāsāṃ ca daṃśe lakṣaṇamucyate|| 145 ||

शोफः श्वेतासिता रक्ताः पीता वा पिडका ज्वरः।śophaḥ śvetāsitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ|प्राणान्तिको भवेच्छ्वासो दाहहिक्काशिरोग्रहाः॥ १४६ ॥prāṇāntiko bhavecchvāso dāhahikkāśirograhāḥ|| 146 ||

आदंशाच्छोणितं पाण्डु मण्डलानि ज्वरोऽरुचिः।ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro'ruciḥ|लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्दिते॥ १४७ ॥lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite|| 147 ||

मूर्च्छाङ्गशोथवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः।mūrcchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ|शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यमूषिकैः॥ १४८ ॥śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ|| 148 ||

श्यावत्वमथ कार्ष्ण्यं वा नानावर्णत्वमेव वा।śyāvatvamatha kārṣṇyaṃ vā nānāvarṇatvameva vā|मोहः पुरीषभेदश्च दष्टे स्यात् कृकलासकैः॥ १४९ ॥mohaḥ purīṣabhedaśca daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ|| 149 ||

दहत्यग्निरिवादौ तु भिनत्तीवोर्ध्वमाशु च।dahatyagnirivādau tu bhinattīvordhvamāśu ca|वृश्चिकस्य विषं याति दंशे पश्चात्तु तिष्ठति॥ १५० ॥vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati|| 150 ||

दष्टोऽसाध्यस्तु दृग्घ्राणरसनोपहतो नरः।daṣṭo'sādhyastu dṛgghrāṇarasanopahato naraḥ|मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्तो जहात्यसून्॥ १५१ ॥māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn|| 151 ||

विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्दिरथापि च।visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca|लक्ष्णं कणभैर्दष्टे दंशश्चैव विशीर्यते॥ १५२ ॥lakṣṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe daṃśaścaiva viśīryate|| 152 ||

हृष्टरोमोच्चिटिङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृशार्तिमान्।hṛṣṭaromocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān|दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते॥ १५३ ॥daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate|| 153 ||

एकदंष्ट्रार्दितः शूनः सरुक् स्यात् पीतकः सतृट्।ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ saruk syāt pītakaḥ satṛṭ|छर्दिर्निद्रा च मण्डूकैः सविषैर्दष्टलक्षणम्॥ १५४ ॥chardirnidrā ca maṇḍūkaiḥ saviṣairdaṣṭalakṣaṇam|| 154 ||

मत्स्यास्तु सविषाः कुर्युर्दाहशोफरुजस्तथा।matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaśopharujastathā|कण्डूं शोथं ज्वरं मूर्च्छां सविषास्तु जलौकसः॥ १५५ ॥kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ|| 155 ||

दाहतोदस्वेदशोथकरी तु गृहगोधिका।dāhatodasvedaśothakarī tu gṛhagodhikā|दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्याच्छतपदीविषम्॥ १५६ ॥daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam|| 156 ||

कण्डूमान्मशकैरीषच्छोथः स्यान्मन्दवेदनः।kaṇḍūmānmaśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ|असाध्यकीटसदृशमसाध्यमशकक्षतम्॥ १५७ ॥asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam|| 157 ||

सद्यःप्रस्राविणी श्यावा दाहमूर्च्छाज्वरान्विता।sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā|पीडका मक्षिकादंशे तासां तु स्थगिकाऽसुहृत्॥ १५८ ॥pīḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt|| 158 ||

श्मशानचित्यवल्मीकयज्ञाश्रमसुरालये।śmaśānacityavalmīkayajñāśramasurālaye|पक्षसन्धिषु मध्याह्ने सार्धरात्रेऽष्टमीषु च॥ १५९ ॥pakṣasandhiṣu madhyāhne sārdharātre'ṣṭamīṣu ca|| 159 ||

न सिद्ध्यन्ति नरा दष्टाः पाषण्डायतनेषु च।na siddhyanti narā daṣṭāḥ pāṣaṇḍāyataneṣu ca|दृष्टिश्वासमलस्पर्शविषैराशीविषैर्तथा॥ १६० ॥dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairāśīviṣairtathā|| 160 ||

विनश्यन्त्याशु संप्राप्ता दष्टाः सर्वेषु मर्मसु।vinaśyantyāśu saṃprāptā daṣṭāḥ sarveṣu marmasu|(येन केनापि सर्पेण संभवः सर्व एव च)॥ १६१ ॥(yena kenāpi sarpeṇa saṃbhavaḥ sarva eva ca)|| 161 ||

भीतमत्ताबलोष्णक्षुत्तृषार्ते वर्धते विषम्।bhītamattābaloṣṇakṣuttṛṣārte vardhate viṣam|विषं प्रकृतिकालौ च तुल्यौ प्राप्याल्पमन्यथा॥ १६२ ॥viṣaṃ prakṛtikālau ca tulyau prāpyālpamanyathā|| 162 ||

वारिविप्रहताः क्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः।vāriviprahatāḥ kṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ|वृद्धा बालास्त्वचो मुक्ताः सर्पा मन्दविषाः स्मृताः॥ १६३ ॥vṛddhā bālāstvaco muktāḥ sarpā mandaviṣāḥ smṛtāḥ|| 163 ||

सर्वदेहाश्रितं क्रोधाद्विषं सर्पो विमुञ्चति।sarvadehāśritaṃ krodhādviṣaṃ sarpo vimuñcati|तदेवाहारहेतोर्वा भयाद्वा न प्रमुञ्चति॥ १६४ ॥tadevāhārahetorvā bhayādvā na pramuñcati|| 164 ||

वातोल्बणविषाः प्राय उच्चिटिङ्गाः सवृश्चिकाः।vātolbaṇaviṣāḥ prāya ucciṭiṅgāḥ savṛścikāḥ|वातपित्तोल्बणाः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभादयः॥ १६५ ॥vātapittolbaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhādayaḥ|| 165 ||

यस्य यस्य हि दोषस्य लिङ्गाधिक्यानि लक्षयेत्।yasya yasya hi doṣasya liṅgādhikyāni lakṣayet|तस्य तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्॥ १६६ ॥tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām|| 166 ||

हृत्पीडोर्ध्वानिलः स्तम्भः सिरायामोऽस्थिपर्वरुक्।hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmo'sthiparvaruk|घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे॥ १६७ ॥ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe|| 167 ||

संज्ञानाशोष्णनिश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता।saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā|दंशावदरणं शोथो रक्तपीतश्च पैत्तिके॥ १६८ ॥daṃśāvadaraṇaṃ śotho raktapītaśca paittike|| 168 ||

वम्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशगौरवैः।vamyarocakahṛllāsaprasekotkleśagauravaiḥ|सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिकं विषम्॥ १६९ ॥saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam|| 169 ||

खण्डेन च व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके।khaṇḍena ca vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike|स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः॥ १७० ॥svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ|| 170 ||

सुशीतैः स्तम्भयेत् सेकैः प्रदेहैश्चापि पैत्तिकम्।suśītaiḥ stambhayet sekaiḥ pradehaiścāpi paittikam|लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्॥ १७१ ॥lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet|| 171 ||

विषेष्वपि च सर्वेषु सर्वस्थानगतेषु च।viṣeṣvapi ca sarveṣu sarvasthānagateṣu ca|अवृश्चिकोच्चिटिङ्गेषु प्रायः शीतो विधिर्हितः॥ १७२ ॥avṛścikocciṭiṅgeṣu prāyaḥ śīto vidhirhitaḥ|| 172 ||

वृश्चिके स्वेदमभ्यङ्गं घृतेन लवणेन च।vṛścike svedamabhyaṅgaṃ ghṛtena lavaṇena ca|सेकांश्चोष्णान् प्रयुञ्जीत भोज्यं पानं च सर्पिषः॥ १७३ ॥sekāṃścoṣṇān prayuñjīta bhojyaṃ pānaṃ ca sarpiṣaḥ|| 173 ||

एतदेवोच्चिटिङ्गेऽपि प्रतिलोमं च पांशुभिः।etadevocciṭiṅge'pi pratilomaṃ ca pāṃśubhiḥ|उद्वर्तनं सुखाम्बूष्णैस्तथाऽवच्छादनं घनैः॥ १७४ ॥udvartanaṃ sukhāmbūṣṇaistathā'vacchādanaṃ ghanaiḥ|| 174 ||

श्वा त्रिदोषप्रकोपात्तु तथा धातुविपर्ययात्।śvā tridoṣaprakopāttu tathā dhātuviparyayāt|शिरोऽभितापी लालास्राव्यधोवक्त्रस्तथा भवेत्॥ १७५ ॥śiro'bhitāpī lālāsrāvyadhovaktrastathā bhavet|| 175 ||

अन्येऽप्येवंविधा व्यालाः कफवातप्रकोपणाः।anye'pyevaṃvidhā vyālāḥ kaphavātaprakopaṇāḥ|हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृषामूर्च्छाकरा मताः॥ १७६ ॥hṛcchirorugjvarastambhatṛṣāmūrcchākarā matāḥ|| 176 ||

कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदोपशोषणम्।kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledopaśoṣaṇam|विदाहरागरुक्पाकाः शोफो ग्रन्थिनिकुञ्चनम्॥ १७७ ॥vidāharāgarukpākāḥ śopho granthinikuñcanam|| 177 ||

दंशावदरणं स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च।daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca|ज्वरश्च सविषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्विषे॥ १७८ ॥jvaraśca saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe|| 178 ||

तत्र सर्वे यथावस्थं प्रयोज्याः स्युरुपक्रमाः।tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syurupakramāḥ|पूर्वोक्ता विधिमन्यं च यथावद्ब्रुवतः शृणु॥ १७९ ॥pūrvoktā vidhimanyaṃ ca yathāvadbruvataḥ śṛṇu|| 179 ||

हृद्विदाहे प्रसेके वा विरेकवमनं भृशम्।hṛdvidāhe praseke vā virekavamanaṃ bhṛśam|यथावस्थं प्रयोक्तव्यं शुद्धे संसर्जनक्रमः॥ १८० ॥yathāvasthaṃ prayoktavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ|| 180 ||

शिरोगते विषे नस्तः कुर्यान्मूलानि बुद्धिमान्।śirogate viṣe nastaḥ kuryānmūlāni buddhimān|बन्धुजीवस्य भार्ग्याश्च सुरसस्यासितस्य च॥ १८१ ॥bandhujīvasya bhārgyāśca surasasyāsitasya ca|| 181 ||

दक्षकाकमयूराणां मांसासृङ्मस्तके क्षते।dakṣakākamayūrāṇāṃ māṃsāsṛṅmastake kṣate|उपधेयमधोदष्टस्योर्ध्वदष्टस्य पादयोः॥ १८२ ॥upadheyamadhodaṣṭasyordhvadaṣṭasya pādayoḥ|| 182 ||

पिप्पलीमरिचक्षारवचासैन्धवशिग्रुकाः।pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ|पिष्टा रोहितपित्तेन घ्नन्त्यक्षिगतमञ्जनात्॥ १८३ ॥piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt|| 183 ||

कपित्थमामं ससिताक्षौद्रं कण्ठगते विषे।kapitthamāmaṃ sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe|लिह्यादामाशयगते ताभ्यां चूर्णपलं नतात्॥ १८४ ॥lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ natāt|| 184 ||

विषे पक्वाशयगते पिप्पलीं रजनीद्वयम्।viṣe pakvāśayagate pippalīṃ rajanīdvayam|मञ्जिष्ठां च समं पिष्ट्वा गोपित्तेन नरः पिबेत्॥ १८५ ॥mañjiṣṭhāṃ ca samaṃ piṣṭvā gopittena naraḥ pibet|| 185 ||

रक्तं मांसं च गोधायाः शुष्कं चूर्णीकृतं हितम्।raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam|विषे रसगते पानं कपित्थरससंयुतम्॥ १८६ ॥viṣe rasagate pānaṃ kapittharasasaṃyutam|| 186 ||

शेलोर्मूलत्वगग्राणि बादरौदुम्बराणि च।śelormūlatvagagrāṇi bādaraudumbarāṇi ca|कटभ्याश्च पिबेद्रक्तगते, मांसगते पिबेत्॥ १८७ ॥kaṭabhyāśca pibedraktagate, māṃsagate pibet|| 187 ||

सक्षौद्रं खदिरारिष्टं कौटजं मूलमम्भसा।sakṣaudraṃ khadirāriṣṭaṃ kauṭajaṃ mūlamambhasā|सर्वेषु च बले द्वे तु मधूकं मधुकं नतम्॥ १८८ ॥sarveṣu ca bale dve tu madhūkaṃ madhukaṃ natam|| 188 ||

पिप्पलीं नागरं क्षारं नवनीतेन मूर्च्छितम्।pippalīṃ nāgaraṃ kṣāraṃ navanītena mūrcchitam|कफे भिषगुदीर्णे तु विदध्यात्प्रतिसारणम्॥ १८९ ॥kaphe bhiṣagudīrṇe tu vidadhyātpratisāraṇam|| 189 ||

मांसीकुङ्कुमपत्रत्वग्रजनीनतचन्दनैः।māṃsīkuṅkumapatratvagrajanīnatacandanaiḥ|मनःशिलाव्याघ्रनखसुरसैरम्बुपेषितैः॥ १९० ॥manaḥśilāvyāghranakhasurasairambupeṣitaiḥ|| 190 ||

पाननस्याञ्जनालेपाः सर्वशोथविषापहाः।pānanasyāñjanālepāḥ sarvaśothaviṣāpahāḥ|चन्दनं तगरं कुष्ठं हरिद्रे द्वे त्वगेव च॥ १९१ ॥candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haridre dve tvageva ca|| 191 ||

मनःशिला तमालश्च रसः कैशर एव च।manaḥśilā tamālaśca rasaḥ kaiśara eva ca|शार्दूलस्य नखश्चैव सुपिष्टं तण्डुलाम्बुना॥ १९२ ॥śārdūlasya nakhaścaiva supiṣṭaṃ taṇḍulāmbunā|| 192 ||

हन्ति सर्वविषाण्येव वज्रिवज्रमिवासुरान्।hanti sarvaviṣāṇyeva vajrivajramivāsurān|रसे शिरीषपुष्पस्य सप्ताहं मरिचं सितम्॥ १९३ ॥rase śirīṣapuṣpasya saptāhaṃ maricaṃ sitam|| 193 ||

भावितं सर्पदष्टानां नस्यपानाञ्जने हितम्।bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ nasyapānāñjane hitam|द्विपलं नतकुष्ठाभ्यां घृतक्षौद्रचतुष्पलम्॥ १९४ ॥dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudracatuṣpalam|| 194 ||

अपि तक्षकदष्टानां पानमेतत् सुखप्रदम्।api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam|सिन्धुवारस्य मूलं च श्वेता च गिरिकर्णिका॥ १९५ ॥sindhuvārasya mūlaṃ ca śvetā ca girikarṇikā|| 195 ||

पानं दर्वीकरैर्दष्टे नस्यं समधु पाकलम्।pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ samadhu pākalam|मञ्जिष्ठा मधुयष्टी च जीवकर्षभकौ सिता॥ १९६ ॥mañjiṣṭhā madhuyaṣṭī ca jīvakarṣabhakau sitā|| 196 ||

काश्मर्यं वटशुङ्गानि पानं मण्डलिनां विषे।kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni pānaṃ maṇḍalināṃ viṣe|व्योषं सातिविषं कुष्ठं गृहधूमो हरेणुका॥ १९७ ॥vyoṣaṃ sātiviṣaṃ kuṣṭhaṃ gṛhadhūmo hareṇukā|| 197 ||

तगरं कटुका क्षौद्रं हन्ति राजीमतां विषम्।tagaraṃ kaṭukā kṣaudraṃ hanti rājīmatāṃ viṣam|गृहधूमं हरिद्रे द्वे समूलं तण्डुलीयकम्॥ १९८ ॥gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ taṇḍulīyakam|| 198 ||

अपि वासुकिना दष्टः पिबेन्मधुघृताप्लुतम्।api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam|क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः॥ १९९ ॥kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ|| 199 ||

मुक्तालेपो वरः शोथदाहतोदज्वरापहः।muktālepo varaḥ śothadāhatodajvarāpahaḥ|चन्दनं पद्मकोशीरं शिरीषः सिन्धुवारिका॥ २०० ॥candanaṃ padmakośīraṃ śirīṣaḥ sindhuvārikā|| 200 ||

क्षीरशुक्ला नतं कुष्ठं पाटलोदीच्यसारिवाः।kṣīraśuklā nataṃ kuṣṭhaṃ pāṭalodīcyasārivāḥ|शेलुस्वरसपिष्टोऽयं लूतानां सार्वकार्मिकः॥ २०१ ॥śelusvarasapiṣṭo'yaṃ lūtānāṃ sārvakārmikaḥ|| 201 ||

(यथायोगं प्रयोक्तव्यः समीक्ष्यालेपनादिषु)।(yathāyogaṃ prayoktavyaḥ samīkṣyālepanādiṣu)|मधूकं मधुकं कुष्ठं शिरीषोदीच्यपाटलाः।madhūkaṃ madhukaṃ kuṣṭhaṃ śirīṣodīcyapāṭalāḥ|सनिम्बसारिवाक्षौद्राः पानं लूताविषापहम्॥ २०२ ॥sanimbasārivākṣaudrāḥ pānaṃ lūtāviṣāpaham|| 202 ||

कुसुम्भपुष्पं गोदन्तः स्वर्णक्षीरी कपोतविट्।kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ|दन्ती त्रिवृत्सैन्धवं च कर्णिकापातनं तयोः॥ २०३ ॥dantī trivṛtsaindhavaṃ ca karṇikāpātanaṃ tayoḥ|| 203 ||

कटभ्यर्जिनशैरीषशेलुक्षीरिद्रुमत्वचः।kaṭabhyarjinaśairīṣaśelukṣīridrumatvacaḥ|कषायकल्कचूर्णाः स्युः कीटलूताव्रणापहाः॥ २०४ ॥kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ|| 204 ||

त्वचं च नागरं चैव समांशं श्लक्ष्णपेषितम्।tvacaṃ ca nāgaraṃ caiva samāṃśaṃ ślakṣṇapeṣitam|पेयमुष्णाम्बुना सर्वं मूषिकाणां विषापहम्॥ २०५ ॥peyamuṣṇāmbunā sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viṣāpaham|| 205 ||

कुटजस्य फलं पिष्टं तगरं जालमालिनी।kuṭajasya phalaṃ piṣṭaṃ tagaraṃ jālamālinī|तिक्तेक्ष्वाकुश्च योगोऽयं पानप्रधमनादिभिः॥ २०६ ॥tiktekṣvākuśca yogo'yaṃ pānapradhamanādibhiḥ|| 206 ||

वृश्चिकोन्दुरुलूतानां सर्पाणां च विषं हरेत्।vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣaṃ haret|समानो ह्यमृतेनायं गराजीर्णं च नाशयेत्॥ २०७ ॥samāno hyamṛtenāyaṃ garājīrṇaṃ ca nāśayet|| 207 ||

सर्वेऽगदा यथादोषं प्रयोज्याः स्युः कृकण्टके।sarve'gadā yathādoṣaṃ prayojyāḥ syuḥ kṛkaṇṭake|कपोतविण्मातुलुङ्गं शिरीषकुसुमाद्रसः॥ २०८ ॥kapotaviṇmātuluṅgaṃ śirīṣakusumādrasaḥ|| 208 ||

शङ्खिन्यार्कं पयः शुण्ठी करञ्जो मधु वार्श्चिके।śaṅkhinyārkaṃ payaḥ śuṇṭhī karañjo madhu vārścike|शिरीषस्य फलं पिष्टं स्नुहीक्षीरेण दार्दुरे॥ २०९ ॥śirīṣasya phalaṃ piṣṭaṃ snuhīkṣīreṇa dārdure|| 209 ||

मूलानि श्वेतभण्डीनां व्योषं सर्पिश्च मत्स्यजे।mūlāni śvetabhaṇḍīnāṃ vyoṣaṃ sarpiśca matsyaje|कीटदष्टक्रियाः सर्वाः समानाः स्युर्जलौकसाम्॥ २१० ॥kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ syurjalaukasām|| 210 ||

वातपित्तहरी चापि क्रिया प्रायः प्रशस्यते।vātapittaharī cāpi kriyā prāyaḥ praśasyate|वार्श्चिको ह्युच्चिटिङ्गस्य कणभस्यौन्दुरोऽगदः॥ २११ ॥vārściko hyucciṭiṅgasya kaṇabhasyaunduro'gadaḥ|| 211 ||

वचां वंशत्वचं पाठां नतं सुरसमञ्जरीम्।vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm|द्वे बले नाकुलीं कुष्ठं शिरीषं रजनीद्वयम्॥ २१२ ॥dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ śirīṣaṃ rajanīdvayam|| 212 ||

गुहामतिगुहां श्वेतामजगन्धां शिलाजतु।guhāmatiguhāṃ śvetāmajagandhāṃ śilājatu|कत्तृणं कटभीं क्षारं गृहधूमं मनःशिलाम्॥ २१३ ॥kattṛṇaṃ kaṭabhīṃ kṣāraṃ gṛhadhūmaṃ manaḥśilām|| 213 ||

रोहीतकस्य पित्तेन पिष्ट्वा तु परमोऽगदः।rohītakasya pittena piṣṭvā tu paramo'gadaḥ|नस्याञ्जनादिलेपेषु हितो विश्वम्भरादिषु॥ २१४ ॥nasyāñjanādilepeṣu hito viśvambharādiṣu|| 214 ||

स्वर्जिकाऽजशकृत्क्षारः सुरसाऽथाक्षिपीडकः।svarjikā'jaśakṛtkṣāraḥ surasā'thākṣipīḍakaḥ|मदिरामण्डसंयुक्तो हितः शतपदीविषे॥ २१५ ॥madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe|| 215 ||

कपित्थमक्षिपीडोऽर्कबीजं त्रिकटुकं तथा।kapitthamakṣipīḍo'rkabījaṃ trikaṭukaṃ tathā|करञ्जो द्वे हरिद्रे च गृहगोधाविषं जयेत्॥ २१६ ॥karañjo dve haridre ca gṛhagodhāviṣaṃ jayet|| 216 ||

काकाण्डरससंयुक्तो विषाणां तण्डुलीयकः।kākāṇḍarasasaṃyukto viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ|प्रधानो बर्हिपित्तेन तद्वद्वायसपीलुकः॥ २१७ ॥pradhāno barhipittena tadvadvāyasapīlukaḥ|| 217 ||

शिरीषफलमूलत्वक्पुष्पपत्रैः समैर्धृतैः।śirīṣaphalamūlatvakpuṣpapatraiḥ samairdhṛtaiḥ|श्रेष्ठः पञ्चशिरीषोऽयं विषाणां प्रवरो वधे॥śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo'yaṃ viṣāṇāṃ pravaro vadhe||इति पञ्चशिरीषोऽगदः।iti pañcaśirīṣo'gadaḥ|

चतुष्पद्भिर्द्विपद्भिर्वा नखदन्तक्षतं तु यत्।catuṣpadbhirdvipadbhirvā nakhadantakṣataṃ tu yat|शूयते पच्यते चापि स्रवति ज्वरयत्यपि॥ २१९ ॥śūyate pacyate cāpi sravati jvarayatyapi|| 219 ||

सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपद्यपि।somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapadyapi|रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः॥ २२० ॥rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ|| 220 ||

दुरन्धकारे विद्धस्य केनचिद्विषशङ्कया।durandhakāre viddhasya kenacidviṣaśaṅkayā|विषोद्वेगाज्ज्वरश्छर्दिर्मूर्च्छा दाहोऽपि वा भवेत्॥ २२१ ॥viṣodvegājjvaraśchardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet|| 221 ||

ग्लानिर्मोहोऽतिसारश्चाप्येतच्छङ्काविषं मतम्।glānirmoho'tisāraścāpyetacchaṅkāviṣaṃ matam|चिकित्सितमिदं तस्य कुर्यादाश्वासयन् बुधः॥ २२२ ॥cikitsitamidaṃ tasya kuryādāśvāsayan budhaḥ|| 222 ||

सिता वैगन्धिको द्राक्षा पयस्या मधुकं मधु।sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu|पानं समन्त्रपूताम्बु प्रोक्षणं सान्त्वहर्षणम्॥ २२३ ॥pānaṃ samantrapūtāmbu prokṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam|| 223 ||

शालयः षष्टिकाश्चैव कोरदूषाः प्रियङ्गवः।śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ|भोजनार्थे प्रशस्यन्ते लवणार्थे च सैन्धवम्॥ २२४ ॥bhojanārthe praśasyante lavaṇārthe ca saindhavam|| 224 ||

तण्डुलीयकजीयन्तीवार्ताकसुनिषण्णकाः।taṇḍulīyakajīyantīvārtākasuniṣaṇṇakāḥ|चुचूर्मण्डूकपर्णी च शाकं च कुलकं हितम्॥ २२५ ॥cucūrmaṇḍūkaparṇī ca śākaṃ ca kulakaṃ hitam|| 225 ||

धात्री दाडिममम्लार्थे यूषा मुद्गहरेणुभिः।dhātrī dāḍimamamlārthe yūṣā mudgahareṇubhiḥ|रसाश्चैणशिखिश्वाविल्लावतैत्तिरपार्षताः॥ २२६ ॥rasāścaiṇaśikhiśvāvillāvataittirapārṣatāḥ|| 226 ||

विषघ्नौषधसंयुक्ता रसा यूषाश्च संस्कृताः।viṣaghnauṣadhasaṃyuktā rasā yūṣāśca saṃskṛtāḥ|अविदाहीनि चान्नानि विषार्तानां भिषग्जितम्॥ २२७ ॥avidāhīni cānnāni viṣārtānāṃ bhiṣagjitam|| 227 ||

विरुद्धाध्यशनक्रोधक्षुद्भयायासमैथुनम्।viruddhādhyaśanakrodhakṣudbhayāyāsamaithunam|वर्जयेद्विषमुक्तोऽपि दिवास्वप्नं विशेषतः॥ २२८ ॥varjayedviṣamukto'pi divāsvapnaṃ viśeṣataḥ|| 228 ||

मुहुर्मुहुः शिरोन्यासः शोथः स्रस्तौष्ठकर्णता।muhurmuhuḥ śironyāsaḥ śothaḥ srastauṣṭhakarṇatā|ज्वरः स्तब्धाक्षिगात्रत्वं हनुकम्पोऽङ्गमर्दनम्॥ २२९ ॥jvaraḥ stabdhākṣigātratvaṃ hanukampo'ṅgamardanam|| 229 ||

रोमापगमनं ग्लानिररतिर्वेपथुर्भ्रमः।romāpagamanaṃ glāniraratirvepathurbhramaḥ|चतुष्पदां भवत्येतद्दष्टानामिह लक्षणम्॥ २३० ॥catuṣpadāṃ bhavatyetaddaṣṭānāmiha lakṣaṇam|| 230 ||

देवदारु हरिद्रे द्वे सरलं चन्दनागुरु।devadāru haridre dve saralaṃ candanāguru|रास्ना गोरोचनाऽजाजी गुग्गुल्विक्षुरसो नतम्॥ २३१ ॥rāsnā gorocanā'jājī guggulvikṣuraso natam|| 231 ||

चूर्णं ससैन्धवानन्तं गोपित्तमधुसंयुतम्।cūrṇaṃ sasaindhavānantaṃ gopittamadhusaṃyutam|चतुष्पदानां दष्टानामगदः सार्वकार्मिकः॥ २३२ ॥catuṣpadānāṃ daṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ|| 232 ||

सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदरजोनानाङ्गजान्मलान्।saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajonānāṅgajānmalān|शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान्॥ २३३ ॥śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyannamiśritān|| 233 ||

तैः स्यात् पाण्डुः कृशोऽल्पाग्निर्गरश्चास्योपजायते।taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate|मर्मप्रधमनाध्मानं श्वयथुं हस्तपादयोः॥ २३४ ॥marmapradhamanādhmānaṃ śvayathuṃ hastapādayoḥ|| 234 ||

जठरं ग्रहणीदोषो यक्ष्मा गुल्मः क्षयो ज्वरः।jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ|एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गानि दर्शयेत्॥ २३५ ॥evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet|| 235 ||

स्वप्ने मार्जारगोमायुव्यालान् सनकुलान् कपीन्।svapne mārjāragomāyuvyālān sanakulān kapīn|प्रायः पश्यति नद्यादीञ्छुष्कांश्च सवनस्पतीन्॥ २३६ ॥prāyaḥ paśyati nadyādīñchuṣkāṃśca savanaspatīn|| 236 ||

कालश्च गौरमात्मानं स्वप्ने गौरश्च कालकम्।kālaśca gauramātmānaṃ svapne gauraśca kālakam|विकर्णनासिकं वाऽपि प्रपश्येद्विहतेन्द्रियः॥ २३७ ॥vikarṇanāsikaṃ vā'pi prapaśyedvihatendriyaḥ|| 237 ||

तमवेक्ष्य भिषक् प्राज्ञः पृच्छेत् किं कैः कदा सह।tamavekṣya bhiṣak prājñaḥ pṛcchet kiṃ kaiḥ kadā saha|जग्धमित्यवगम्याशु प्रदद्याद्वमनं भिषक्॥ २३८ ॥jagdhamityavagamyāśu pradadyādvamanaṃ bhiṣak|| 238 ||

सूक्ष्मं ताम्ररजस्तस्मै सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्।sūkṣmaṃ tāmrarajastasmai sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam|शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्॥ २३९ ॥śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet|| 239 ||

हेम सर्वविषाण्याशु गरांश्च विनियच्छति।hema sarvaviṣāṇyāśu garāṃśca viniyacchati|न सज्जते हेमपाङ्गे विषं पद्मदलेऽम्बुवत्॥ २४० ॥na sajjate hemapāṅge viṣaṃ padmadale'mbuvat|| 240 ||

नागदन्तीत्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीस्नुक्पयःफलैः।nāgadantītrivṛddantīdravantīsnukpayaḥphalaiḥ|साधितं माहिषं सर्पिः सगोमूत्राढकं हितम्॥ २४१ ॥sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṃ hitam|| 241 ||

सर्पकीटविषार्तानां गरार्तानां च शान्तये।sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye|शिरीषत्वक् त्रिकटुकं त्रिफलां चन्दनोत्पले॥ २४२ ॥śirīṣatvak trikaṭukaṃ triphalāṃ candanotpale|| 242 ||

द्वे बले सारिवास्फोतासुरभीनिम्बपाटलाः।dve bale sārivāsphotāsurabhīnimbapāṭalāḥ|बन्धुजीवाढकीमूर्वावासासुरसवत्सकान्॥ २४३ ॥bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakān|| 243 ||

पाठाङ्कोलाश्वगन्धार्कमूलयष्ट्याह्वपद्मकान्।pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakān|विशालां बृहतीं लाक्षां कोविदारं शतावरीम्॥ २४४ ॥viśālāṃ bṛhatīṃ lākṣāṃ kovidāraṃ śatāvarīm|| 244 ||

कटभीदन्त्यपामार्गान् पृश्निपर्णीं रसाञ्जनम्।kaṭabhīdantyapāmārgān pṛśniparṇīṃ rasāñjanam|श्वेतभण्डाश्वखुरकौ कुष्ठदारुप्रियङ्गुकान्॥ २४५ ॥śvetabhaṇḍāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukān|| 245 ||

विदारीं मधुकात् सारं करञ्जस्य फलत्वचौ।vidārīṃ madhukāt sāraṃ karañjasya phalatvacau|रजन्यौ लोध्रमक्षांशं पिष्ट्वा साध्यं घृताढकम्॥ २४६ ॥rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā sādhyaṃ ghṛtāḍhakam|| 246 ||