मदात्ययचिकित्सितम्

अथातो मदात्ययचिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

सुरैः सुरेशसहितैर्या पुरा परिपूजिता।suraiḥ sureśasahitairyā purā paripūjitā|सौत्रामण्यां हूयते या कर्मिभिर्या प्रतिष्ठिता॥ ३ ॥sautrāmaṇyāṃ hūyate yā karmibhiryā pratiṣṭhitā|| 3 ||

यज्ञौही या यया शक्रः सोमातिपतितो भृशम्।yajñauhī yā yayā śakraḥ somātipatito bhṛśam|निरोजस्तमसाऽऽविष्टस्तस्माद्दुर्गात् समुद्धृतः॥ ४ ॥nirojastamasā''viṣṭastasmāddurgāt samuddhṛtaḥ|| 4 ||

विधिभिर्वेदविहितैर्वा यजद्भिर्महात्मभिः।vidhibhirvedavihitairvā yajadbhirmahātmabhiḥ|दृश्या स्पृश्या प्रकल्प्या च यज्ञीया यज्ञसिद्धये॥ ५ ॥dṛśyā spṛśyā prakalpyā ca yajñīyā yajñasiddhaye|| 5 ||

योनिसंस्कारनामाद्यैर्विशेषैर्बहुधा च या।yonisaṃskāranāmādyairviśeṣairbahudhā ca yā|भूत्वा भवत्येकविधा सामान्यान्मदलक्षणात्॥ ६ ॥bhūtvā bhavatyekavidhā sāmānyānmadalakṣaṇāt|| 6 ||

या देवानमृतं भूत्वा स्वधा भूत्वा पितॄंश्च या।yā devānamṛtaṃ bhūtvā svadhā bhūtvā pitṝṃśca yā|सोमो भूत्वा द्विजातीन् या युङ्क्ते श्रेयोभिरुत्तमैः॥ ७ ॥somo bhūtvā dvijātīn yā yuṅkte śreyobhiruttamaiḥ|| 7 ||

आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या।āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā|वीर्यमैन्द्रं च या सिद्धा सोमः सौत्रामणौ च या॥ ८ ॥vīryamaindraṃ ca yā siddhā somaḥ sautrāmaṇau ca yā|| 8 ||

शोकारतिभयोद्वेगनाशिनी या महाबला।śokāratibhayodveganāśinī yā mahābalā|या प्रीतिर्या रतिर्या वाग्या पुष्टिर्या च निर्वृतिः॥ ९ ॥yā prītiryā ratiryā vāgyā puṣṭiryā ca nirvṛtiḥ|| 9 ||

या सुरा सुरगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः।yā surā suragandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ|रतिः सुरेत्यभिहिता तां सुरां विधिना पिबेत्॥ १० ॥ratiḥ suretyabhihitā tāṃ surāṃ vidhinā pibet|| 10 ||

शरीरकृतसंस्कारः शुचिरुत्तमगन्धवान्।śarīrakṛtasaṃskāraḥ śuciruttamagandhavān|प्रावृतो निर्मलैर्वस्त्रैर्यथर्तूद्दामगन्धिभिः॥ ११ ॥prāvṛto nirmalairvastrairyathartūddāmagandhibhiḥ|| 11 ||

विचित्रविविधस्रग्वी रत्नाभ्रणभूषितः।vicitravividhasragvī ratnābhraṇabhūṣitaḥ|देवद्विजातीन् संपूज्य स्पृष्ट्वा मङ्गलमुत्तमम्॥ १२ ॥devadvijātīn saṃpūjya spṛṣṭvā maṅgalamuttamam|| 12 ||

देशे यथर्तुके शस्ते कुसुमप्रकरीकृते।deśe yathartuke śaste kusumaprakarīkṛte|सरसासंमते मुख्ये धूपसंमोदबोधिते॥ १३ ॥sarasāsaṃmate mukhye dhūpasaṃmodabodhite|| 13 ||

सोपधाने सुसंस्तीर्णे विहिते शयनासने।sopadhāne susaṃstīrṇe vihite śayanāsane|उपविष्टोऽथवा तिर्यक् स्वशरीरसुखे स्थितः॥ १४ ॥upaviṣṭo'thavā tiryak svaśarīrasukhe sthitaḥ|| 14 ||

सौवर्णौ राजतैश्चापि तथा मणिमयैरपि।sauvarṇau rājataiścāpi tathā maṇimayairapi|भाजनैर्विमलैश्चान्यैः सुकृतैश्च पिबेत् सदा॥ १५ ॥bhājanairvimalaiścānyaiḥ sukṛtaiśca pibet sadā|| 15 ||

रूपयौवनमत्ताभिः शिक्षिताभिर्विशेषतः।rūpayauvanamattābhiḥ śikṣitābhirviśeṣataḥ|वस्त्राभरणमाल्यैश्च भूषिताभिर्यथर्तुकैः॥ १६ ॥vastrābharaṇamālyaiśca bhūṣitābhiryathartukaiḥ|| 16 ||

शौचानुरागयुक्ताभिः प्रमदाभिरितस्ततः।śaucānurāgayuktābhiḥ pramadābhiritastataḥ|संवाह्यमान इष्टाभिः पिबेन्मद्यमनुत्तमम्॥ १७ ॥saṃvāhyamāna iṣṭābhiḥ pibenmadyamanuttamam|| 17 ||

मद्यानुकूलैर्विविधैः फलैर्हरितकैः शुभैः।madyānukūlairvividhaiḥ phalairharitakaiḥ śubhaiḥ|लवणैर्गन्धपिशुनैरवदंशैर्यथर्तुकैः॥ १८ ॥lavaṇairgandhapiśunairavadaṃśairyathartukaiḥ|| 18 ||

भृष्टैर्मांसैर्बहुविधैर्भूजलाम्बरचारिणाम्।bhṛṣṭairmāṃsairbahuvidhairbhūjalāmbaracāriṇām|पौरोगवर्गविहितैर्भक्ष्यैश्च विविधात्मकैः॥ १९ ॥paurogavargavihitairbhakṣyaiśca vividhātmakaiḥ|| 19 ||

पूजयित्वा सुरान् पूर्माशिषः प्राक् प्रयुज्य च।pūjayitvā surān pūrmāśiṣaḥ prāk prayujya ca|प्रदाय सजलं मद्यमर्थिभ्यो वसुधातले॥ २० ॥pradāya sajalaṃ madyamarthibhyo vasudhātale|| 20 ||

अभ्यङ्गोत्सादनस्नानवासोधूपानुलेपनैः।abhyaṅgotsādanasnānavāsodhūpānulepanaiḥ|स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैर्वातिको मद्यमाचरेत्॥ २१ ॥snigdhoṣṇairbhāvitaścānnairvātiko madyamācaret|| 21 ||

शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः।śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ|पैत्तिको भावितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति॥ २२ ॥paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadyaṃ na sīdati|| 22 ||

उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्।upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet|श्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचकैः सह॥ २३ ॥ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricakaiḥ saha|| 23 ||

विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्विभवाश्च ये।vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvibhavāśca ye|यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्॥ २४ ॥yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam|| 24 ||

वातिकेभ्यो हितं मद्यं प्रायो गौडिकपैष्टिकम्।vātikebhyo hitaṃ madyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam|कफपित्ताधिकेभ्यस्तु मार्द्वीकं माधवं च यत्॥ २५ ॥kaphapittādhikebhyastu mārdvīkaṃ mādhavaṃ ca yat|| 25 ||

बहुद्रव्यं बहुगुणं बहुकर्म मदात्मकम्।bahudravyaṃ bahuguṇaṃ bahukarma madātmakam|गुणैर्दोषैश्च तन्मद्यमुभयं चोपलक्ष्यते॥ २६ ॥guṇairdoṣaiśca tanmadyamubhayaṃ copalakṣyate|| 26 ||

विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम्।vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam|प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा॥ २७ ॥prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtaṃ yathā|| 27 ||

यथोपेतं पुनर्मद्यं प्रसङ्गाद्येन पीयते।yathopetaṃ punarmadyaṃ prasaṅgādyena pīyate|रूक्षव्यायामनित्येन विषवद्याति तस्य तत्॥ २८ ॥rūkṣavyāyāmanityena viṣavadyāti tasya tat|| 28 ||

मद्यं हृदयमाविश्य स्वगुणैरोजसो गुणान्।madyaṃ hṛdayamāviśya svaguṇairojaso guṇān|दशभिर्दश संक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्॥ २९ ॥daśabhirdaśa saṃkṣobhya ceto nayati vikriyām|| 29 ||

लघूष्णतीक्ष्णसूक्ष्माम्लव्यवाय्याशुगमेव च।laghūṣṇatīkṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca|रूक्षं विकाशि विशदं मद्यं दशगुणं स्मृतम्॥ ३० ॥rūkṣaṃ vikāśi viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam|| 30 ||

गुरु शीतं मृदु श्लक्ष्णं बहलं मधुरं स्थिरम्।guru śītaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ bahalaṃ madhuraṃ sthiram|प्रसन्नं पिच्छिलं स्निग्धमोजो दशगुणं स्मृतम्॥ ३१ ॥prasannaṃ picchilaṃ snigdhamojo daśaguṇaṃ smṛtam|| 31 ||

गुरुत्वं लाघवाच्छैत्यमौष्णादम्लस्वभावतः।gurutvaṃ lāghavācchaityamauṣṇādamlasvabhāvataḥ|माधुर्यं मार्दवं तैक्ष्ण्यात्प्रसादं चाशुभावनात्॥ ३२ ॥mādhuryaṃ mārdavaṃ taikṣṇyātprasādaṃ cāśubhāvanāt|| 32 ||

रौक्ष्यात् स्नेहं व्यवायित्वात् स्थिरत्वं श्लक्ष्णतामपि।raukṣyāt snehaṃ vyavāyitvāt sthiratvaṃ ślakṣṇatāmapi|विकासिभावात्पैच्छिल्यं वैशद्यात्सान्द्रतां तथा॥ ३३ ॥vikāsibhāvātpaicchilyaṃ vaiśadyātsāndratāṃ tathā|| 33 ||

सौक्ष्म्यान्मद्यं विहन्त्येवमोजसः स्वगुणैर्गुणान्।saukṣmyānmadyaṃ vihantyevamojasaḥ svaguṇairguṇān|सत्त्वं तदाश्रयं चाशु संक्षोभ्य जनयेन्मदम्॥ ३४ ॥sattvaṃ tadāśrayaṃ cāśu saṃkṣobhya janayenmadam|| 34 ||

रसवातादिमार्गाणां सत्त्वबुद्धीन्द्रियात्मनाम्।rasavātādimārgāṇāṃ sattvabuddhīndriyātmanām|प्रधानस्यौजसश्चैव हृदयं स्थानमुच्यते॥ ३५ ॥pradhānasyaujasaścaiva hṛdayaṃ sthānamucyate|| 35 ||

अतिपीतेन मद्येन विहतेनौजसा च तत्।atipītena madyena vihatenaujasā ca tat|हृदयं याति विकृतिं तत्रस्था ये च धातवः॥ ३६ ॥hṛdayaṃ yāti vikṛtiṃ tatrasthā ye ca dhātavaḥ|| 36 ||

औजस्यविहते पूर्वो हृदि च प्रतिबोधिते।aujasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite|मध्यमो विहतेऽल्पे च विहते तूत्तमो मधः॥ ३७ ॥madhyamo vihate'lpe ca vihate tūttamo madhaḥ|| 37 ||

नैवं विघातं जनयेन्मद्यं पैष्टिकमोजसः।naivaṃ vighātaṃ janayenmadyaṃ paiṣṭikamojasaḥ|विकाशिरूक्षविशदा गुणास्तत्र हि नोल्बणाः॥ ३८ ॥vikāśirūkṣaviśadā guṇāstatra hi nolbaṇāḥ|| 38 ||

हृदि मद्यगुणाविष्टे हर्षस्तर्षो रतिः सुखम्।hṛdi madyaguṇāviṣṭe harṣastarṣo ratiḥ sukham|विकाराश्च यथासत्त्वं चित्रा राजसतामसाः॥ ३९ ॥vikārāśca yathāsattvaṃ citrā rājasatāmasāḥ|| 39 ||

जायन्ते मोहनिद्रान्ता मद्यस्यातिनिषेवणात्।jāyante mohanidrāntā madyasyātiniṣevaṇāt|स मद्यविभ्रमो नाम्ना ऽमदऽ इत्यभिधीयते॥ ४० ॥sa madyavibhramo nāmnā 'mada' ityabhidhīyate|| 40 ||

पीयमानस्य मद्यस्य विज्ञातव्यास्त्रयो मदाः।pīyamānasya madyasya vijñātavyāstrayo madāḥ|प्रथमो मध्यमोऽन्त्यश्च लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे॥ ४१ ॥prathamo madhyamo'ntyaśca lakṣaṇaistān pracakṣmahe|| 41 ||

प्रहर्षणः प्रीतिकरः पानान्नगुणदर्शकः।praharṣaṇaḥ prītikaraḥ pānānnaguṇadarśakaḥ|वाद्यगीतप्रहासानां कथानां च प्रवर्तकः॥ ४२ ॥vādyagītaprahāsānāṃ kathānāṃ ca pravartakaḥ|| 42 ||

न च बुद्धिस्मृतिहरो विषयेषु न चाक्षमः।na ca buddhismṛtiharo viṣayeṣu na cākṣamaḥ|सुखनिद्राप्रबोधश्च प्रथमः सुखदो मदः॥ ४३ ॥sukhanidrāprabodhaśca prathamaḥ sukhado madaḥ|| 43 ||

मुहुः स्मृतिर्मुहुर्मोहो( ऽअ)व्यक्ता सज्जति वाङ्मुहुः।muhuḥ smṛtirmuhurmoho( 'a)vyaktā sajjati vāṅmuhuḥ|युक्तायुक्तप्रलापश्च प्रचलायनमेव च॥ ४४ ॥yuktāyuktapralāpaśca pracalāyanameva ca|| 44 ||

स्थानपानान्नसांकथ्ययोजना सविपर्यया।sthānapānānnasāṃkathyayojanā saviparyayā|लिङ्गान्येतानि जानीयादाविष्टे मध्यमे मदे॥ ४५ ॥liṅgānyetāni jānīyādāviṣṭe madhyame made|| 45 ||

मध्यमं ददमुत्क्रम्य मदमाप्राप्य चोत्तमम्।madhyamaṃ dadamutkramya madamāprāpya cottamam|न किंचिन्नाशुभं कुर्युर्नरा राजसतामसाः॥ ४६ ॥na kiṃcinnāśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ|| 46 ||

को मदं तादृशं विद्वानुन्मादमिव दारुणम्।ko madaṃ tādṛśaṃ vidvānunmādamiva dāruṇam|गच्छेदध्वानमस्वन्तं बहुदोषमिवाध्वगः॥ ४७ ॥gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivādhvagaḥ|| 47 ||

तृतीयं तु मदं प्राप्य भग्न्दार्विव निष्क्रियः।tṛtīyaṃ tu madaṃ prāpya bhagndārviva niṣkriyaḥ|मदमोहावृतमना जीवन्नपि मृतैः समः॥ ४८ ॥madamohāvṛtamanā jīvannapi mṛtaiḥ samaḥ|| 48 ||

रमणीयान् स विषयान्न वेत्ति न सुहृज्जनम्।ramaṇīyān sa viṣayānna vetti na suhṛjjanam|यदर्थं पीयते मद्यं रतिं तां च न विन्दति॥ ४९ ॥yadarthaṃ pīyate madyaṃ ratiṃ tāṃ ca na vindati|| 49 ||

कार्याकार्यं सुखं दुःखं लोके यच्च हिताहितम्।kāryākāryaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ loke yacca hitāhitam|यदवस्थो न जानाति कोऽवस्थां तां व्रजेद्बुधः॥ ५० ॥yadavastho na jānāti ko'vasthāṃ tāṃ vrajedbudhaḥ|| 50 ||

स दूष्यः सर्वभूतानां निन्द्यश्चाग्राह्य एव च।sa dūṣyaḥ sarvabhūtānāṃ nindyaścāgrāhya eva ca|व्यसनित्वादुदर्के च स दुःखं व्याधिमश्नुते॥ ५१ ॥vyasanitvādudarke ca sa duḥkhaṃ vyādhimaśnute|| 51 ||

प्रेत्य चेह च यच्छ्रेयः श्रेयो मोक्षे च यत् परम्।pretya ceha ca yacchreyaḥ śreyo mokṣe ca yat param|मनःसमाधौ तत् सर्वमायत्तं सर्वदेहिनाम्॥ ५२ ॥manaḥsamādhau tat sarvamāyattaṃ sarvadehinām|| 52 ||

मद्येन मनसश्चास्य संक्षोभः क्रियते महान्।madyena manasaścāsya saṃkṣobhaḥ kriyate mahān|महामारुतवेगेन तटस्थस्येव शाखिनः॥ ५३ ॥mahāmārutavegena taṭasthasyeva śākhinaḥ|| 53 ||

मद्यप्रसङ्गं तं चाज्ञा महादोषं महागदम्।madyaprasaṅgaṃ taṃ cājñā mahādoṣaṃ mahāgadam|सुखमित्यधिगच्छन्ति रजोमोहपराजिताः॥ ५४ ॥sukhamityadhigacchanti rajomohaparājitāḥ|| 54 ||

मद्योपहतविज्ञाना वियुक्ताः सात्त्विकैर्गुणैः।madyopahatavijñānā viyuktāḥ sāttvikairguṇaiḥ|श्रेयोभिर्विप्रयुज्यन्ते मदान्धा मदलालसाः॥ ५५ ॥śreyobhirviprayujyante madāndhā madalālasāḥ|| 55 ||

मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रितः।madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritaḥ|सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः॥ ५६ ॥sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ|| 56 ||

यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधुवत्।yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhuvat|इत्येवं मद्यदोषज्ञा मद्यं गर्हन्ति यत्नतः॥ ५७ ॥ityevaṃ madyadoṣajñā madyaṃ garhanti yatnataḥ|| 57 ||

सत्यमेते महादोषा मद्यस्योक्ता न संशयः।satyamete mahādoṣā madyasyoktā na saṃśayaḥ|अहितस्यातिमात्रस्य पीतस्य विधिवर्जितम्॥ ५८ ॥ahitasyātimātrasya pītasya vidhivarjitam|| 58 ||

किंतु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्।kiṃtu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam|अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम्॥ ५९ ॥ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam|| 59 ||

प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या निहन्त्यसून्।prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā nihantyasūn|विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम्॥ ६० ॥viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam|| 60 ||

हर्षमूर्जं मुदं पुष्टिमारोग्यं पौरुषं परम्।harṣamūrjaṃ mudaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param|युक्त्या पीतं करोत्याशु मद्यं सुखमदप्रदम्॥ ६१ ॥yuktyā pītaṃ karotyāśu madyaṃ sukhamadapradam|| 61 ||

रोचनं दीपनं हृद्यं स्वरवर्णप्रसादनम्।rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ svaravarṇaprasādanam|प्रीणनं बृंहनं बल्यं भयशोकश्रमापहम्॥ ६२ ॥prīṇanaṃ bṛṃhanaṃ balyaṃ bhayaśokaśramāpaham|| 62 ||

स्वापनं नष्टनिद्राणां मूकानां वाग्विबोधनम्।svāpanaṃ naṣṭanidrāṇāṃ mūkānāṃ vāgvibodhanam|बोधनं चातिनिद्राणां विबद्धानां विबन्धनुत्॥ ६३ ॥bodhanaṃ cātinidrāṇāṃ vibaddhānāṃ vibandhanut|| 63 ||

वधबन्धपरिक्लेशदुःखानां चाप्यबोधनम्।vadhabandhaparikleśaduḥkhānāṃ cāpyabodhanam|मद्योत्थानां च रोगाणां मद्यमेव प्रबाधकम्॥ ६४ ॥madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva prabādhakam|| 64 ||

रतिर्विषयसंयोगे प्रीतिसंयोगवर्धनम्।ratirviṣayasaṃyoge prītisaṃyogavardhanam|अपि प्रवयसां मद्यमुत्सवामोदकारकम्॥ ६५ ॥api pravayasāṃ madyamutsavāmodakārakam|| 65 ||

पञ्चस्वर्थेषु कान्तेषु या रतिः प्रथमे मदे।pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made|यूनां वा स्थविराणां वा तस्य नास्त्युपमा भुवि॥ ६६ ॥yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasya nāstyupamā bhuvi|| 66 ||

बहुदुःखहतस्यास्य शोकेनोपहतस्य च।bahuduḥkhahatasyāsya śokenopahatasya ca|विश्रामो जीवलोकस्य मद्यं युक्त्या निषेवितम्॥ ६७ ॥viśrāmo jīvalokasya madyaṃ yuktyā niṣevitam|| 67 ||

अन्नपानवयोव्याधिबलकालत्रिकाणि षट्।annapānavayovyādhibalakālatrikāṇi ṣaṭ|त्रीन्दोषांस्त्रिविधं सत्त्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्सदा॥ ६८ ॥trīndoṣāṃstrividhaṃ sattvaṃ jñātvā madyaṃ pibetsadā|| 68 ||

तेषां त्रिकाणामष्टानां योज्ना युक्तिरुच्यते।teṣāṃ trikāṇāmaṣṭānāṃ yojnā yuktirucyate|यया युक्त्या पिबन्मद्यं मद्यदोषैर्न युज्यते॥ ६९ ॥yayā yuktyā pibanmadyaṃ madyadoṣairna yujyate|| 69 ||

मद्यस्य च गुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते।madyasya ca guṇān sarvān yathoktān sa samaśnute|धर्मार्थयोरपीडायै नरः सत्त्वगुणोच्छ्रितः॥ ७० ॥dharmārthayorapīḍāyai naraḥ sattvaguṇocchritaḥ|| 70 ||

सत्त्वानि तु प्रबुध्यन्ते प्रायशः प्रथमे मदे।sattvāni tu prabudhyante prāyaśaḥ prathame made|द्वितीयेऽव्यक्ततां यान्ति मध्ये चोत्तममध्ययोः।dvitīye'vyaktatāṃ yānti madhye cottamamadhyayoḥ|

सस्यसंबोधकं वर्षं, हेमप्रकृतिदर्शकः।sasyasaṃbodhakaṃ varṣaṃ, hemaprakṛtidarśakaḥ|हुताशः, सर्वसत्त्वानां मद्यं तूभयकारकम्॥ ७२ ॥hutāśaḥ, sarvasattvānāṃ madyaṃ tūbhayakārakam|| 72 ||

प्रधानावरमध्यानां रूपाणां व्यक्तिदर्शकः।pradhānāvaramadhyānāṃ rūpāṇāṃ vyaktidarśakaḥ|यथाऽग्निरेवं सत्त्वानां मद्यं प्रकृतिदर्शकम्॥ ७३ ॥yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ madyaṃ prakṛtidarśakam|| 73 ||

सुगन्धिमाल्यगन्धर्वं सुप्रणीतममाकुलम्।sugandhimālyagandharvaṃ supraṇītamamākulam|मिष्टान्नपानविशदं सदा मधुरसंकथम्॥ ७४ ॥miṣṭānnapānaviśadaṃ sadā madhurasaṃkatham|| 74 ||

सुखप्रपानं सुमदं हर्षप्रीतिविवर्धनम्।sukhaprapānaṃ sumadaṃ harṣaprītivivardhanam|स्वन्तं सात्त्विकमापानं न चोत्तममदप्रदम्॥ ७५ ॥svantaṃ sāttvikamāpānaṃ na cottamamadapradam|| 75 ||

वैगुण्यं सहसा यान्ति मद्यदोषैर्न सात्त्विकाः।vaiguṇyaṃ sahasā yānti madyadoṣairna sāttvikāḥ|मद्यं हि बलवत्सत्त्वं गृह्णाति सहसा न तु॥ ७६ ॥madyaṃ hi balavatsattvaṃ gṛhṇāti sahasā na tu|| 76 ||

सौम्यासौम्यकथाप्रायं विशदाविशदं क्षणात्।saumyāsaumyakathāprāyaṃ viśadāviśadaṃ kṣaṇāt|चित्रं राजसमापन्नं प्रायेणास्वन्तकाकुलम्॥ ७७ ॥citraṃ rājasamāpannaṃ prāyeṇāsvantakākulam|| 77 ||

हर्षप्रीतिकथापेतमतुष्टं पानभोजने।harṣaprītikathāpetamatuṣṭaṃ pānabhojane|संमोहक्रोधनिद्रान्तमापानं तामसं स्मृतम्॥ ७८ ॥saṃmohakrodhanidrāntamāpānaṃ tāmasaṃ smṛtam|| 78 ||

आपाने सात्त्विकान् बुद्ध्वा तथा राजसतामसान्।āpāne sāttvikān buddhvā tathā rājasatāmasān|जह्यात्सहायान् यैः पीत्वा मद्यदोषानुपाश्नुते॥ ७९ ॥jahyātsahāyān yaiḥ pītvā madyadoṣānupāśnute|| 79 ||

सुखशीलाः सुसंभाषाः सुमुखाः संमताः सताम्।sukhaśīlāḥ susaṃbhāṣāḥ sumukhāḥ saṃmatāḥ satām|कलास्वबाह्या विशदा विषयप्रवणाश्च ये॥ ८० ॥kalāsvabāhyā viśadā viṣayapravaṇāśca ye|| 80 ||

परस्परविधेया ये येषामैक्यं सुहृत्तया।parasparavidheyā ye yeṣāmaikyaṃ suhṛttayā|प्रहर्षप्रीतिमाधुर्यैरापानं वर्धयन्ति ये॥ ८१ ॥praharṣaprītimādhuryairāpānaṃ vardhayanti ye|| 81 ||

उत्सवादुत्सवतरं येषामन्योन्यदर्शनम्।utsavādutsavataraṃ yeṣāmanyonyadarśanam|ते सहायाः सुखाः पाने तैः पिबन्सह मोदते॥ ८२ ॥te sahāyāḥ sukhāḥ pāne taiḥ pibansaha modate|| 82 ||

रूपगन्धरसस्पर्शैः शब्दैश्चापि मनोरमैः।rūpagandharasasparśaiḥ śabdaiścāpi manoramaiḥ|पिबन्ति सुसहाया ये ते वै सुकृतिभिः समाः॥ ८३ ॥pibanti susahāyā ye te vai sukṛtibhiḥ samāḥ|| 83 ||

पञ्चभिर्विषयैरिष्टैरुपेतैर्मनसः प्रियैः।pañcabhirviṣayairiṣṭairupetairmanasaḥ priyaiḥ|देशे काले पिबेन्मद्यं प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥ ८४ ॥deśe kāle pibenmadyaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā|| 84 ||

स्थिरसत्त्वशरीरा ये पूर्वान्ना मद्यपान्वयाः।sthirasattvaśarīrā ye pūrvānnā madyapānvayāḥ|बहुमद्योचिता ये च माद्यन्ति सहसा न ते॥ ८५ ॥bahumadyocitā ye ca mādyanti sahasā na te|| 85 ||

क्षुत्पिपासापरीताश्च दुर्बला वातपैत्तिकाः।kṣutpipāsāparītāśca durbalā vātapaittikāḥ|रूक्षाल्पप्रमिताहारा विष्टब्धाः सत्त्वदुर्बलाः॥ ८६ ॥rūkṣālpapramitāhārā viṣṭabdhāḥ sattvadurbalāḥ|| 86 ||

क्रोधिनोऽनुचिताः क्षीणाः परिश्रान्ता मदक्षताः।krodhino'nucitāḥ kṣīṇāḥ pariśrāntā madakṣatāḥ|स्वल्पेनापि मदं शीघ्रं यान्ति मद्येन मानवाः॥ ८७ ॥svalpenāpi madaṃ śīghraṃ yānti madyena mānavāḥ|| 87 ||

ऊर्ध्वं मदात्ययस्यातः संभवं स्वस्वलक्षणम्।ūrdhvaṃ madātyayasyātaḥ saṃbhavaṃ svasvalakṣaṇam|अग्निवेश! चिकित्सां च प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्॥ ८८ ॥agniveśa! cikitsāṃ ca pravakṣyāmi yathākramam|| 88 ||

स्त्रीशोकभयभाराध्वकर्मभिर्योऽतिकर्शितः।strīśokabhayabhārādhvakarmabhiryo'tikarśitaḥ|रूक्षाल्पप्रमिताशी च यः पिबत्यतिमात्रया॥ ८९ ॥rūkṣālpapramitāśī ca yaḥ pibatyatimātrayā|| 89 ||

रूक्षं परिणतं मद्यं निशि निद्रां विहत्य च।rūkṣaṃ pariṇataṃ madyaṃ niśi nidrāṃ vihatya ca|करोति तस्य तच्छीघ्रं वातप्रायं मदात्ययम्॥ ९० ॥karoti tasya tacchīghraṃ vātaprāyaṃ madātyayam|| 90 ||

हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः।hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ|विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम्॥ ९१ ॥vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam|| 91 ||

तीक्ष्णोष्णं मद्यमम्लं च योऽतिमात्रं निषेवते।tīkṣṇoṣṇaṃ madyamamlaṃ ca yo'timātraṃ niṣevate|अम्लोष्णतीक्ष्णभोजी च क्रोधनोऽग्न्यातपप्रियः॥ ९२ ॥amloṣṇatīkṣṇabhojī ca krodhano'gnyātapapriyaḥ|| 92 ||

तस्योपजायते पित्ताद्विशेषेण मदात्ययः।tasyopajāyate pittādviśeṣeṇa madātyayaḥ|स तु वातोल्बणस्याशु प्रशमं याति हन्ति वा॥ ९३ ॥sa tu vātolbaṇasyāśu praśamaṃ yāti hanti vā|| 93 ||

तृष्णादाहज्वरस्वेदमूर्च्छातीसारविभ्रमैः।tṛṣṇādāhajvarasvedamūrcchātīsāravibhramaiḥ|विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम्॥ ९४ ॥vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam|| 94 ||

तरुणं मधुरप्रायं गौडं पैष्टिकमेव वा।taruṇaṃ madhuraprāyaṃ gauḍaṃ paiṣṭikameva vā|मधुरस्निग्धगुर्वाशी यः पिबत्यतिमात्रया॥ ९५ ॥madhurasnigdhagurvāśī yaḥ pibatyatimātrayā|| 95 ||

अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः।avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ|मदात्ययं कफप्रायं स शीघ्रमधिगच्छति॥ ९६ ॥madātyayaṃ kaphaprāyaṃ sa śīghramadhigacchati|| 96 ||

छर्द्यरोचकहृल्लासतन्द्रास्तैमित्यगौरवैः।chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ|विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम्॥ ९७ ॥vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam|| 97 ||

विषस्य ये गुणा दृष्टाः सन्निपातप्रकोपणाः।viṣasya ye guṇā dṛṣṭāḥ sannipātaprakopaṇāḥ|त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराः॥ ९८ ॥ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ|| 98 ||

हन्त्याशु हि विषं किंचित् किंचिद्रोगाय कल्पते।hantyāśu hi viṣaṃ kiṃcit kiṃcidrogāya kalpate|यथा विषं तथैवान्त्यो ज्ञेयो मद्यकृतो मदः॥ ९९ ॥yathā viṣaṃ tathaivāntyo jñeyo madyakṛto madaḥ|| 99 ||

तस्मात् त्रिदोषजं लिङ्गं सर्वत्रापि मदात्यये।tasmāt tridoṣajaṃ liṅgaṃ sarvatrāpi madātyaye|दृश्यते रूपवैशेष्यात् पृथक्त्वं चास्य लक्ष्यते॥ १०० ॥dṛśyate rūpavaiśeṣyāt pṛthaktvaṃ cāsya lakṣyate|| 100 ||

शरीरदुःखं बलवत् संमोहो हृदयव्यथा।śarīraduḥkhaṃ balavat saṃmoho hṛdayavyathā|अरुचिः प्रतता तृष्णा ज्वरः शीतोष्णलक्षणः॥ १०१ ॥aruciḥ pratatā tṛṣṇā jvaraḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ|| 101 ||

शिरःपार्श्वास्थिसन्धीनां विद्युत्तुल्या च वेदना।śiraḥpārśvāsthisandhīnāṃ vidyuttulyā ca vedanā|जायतेऽतिबला जृम्भा स्फुरणं वेपनं श्रमः॥ १०२ ॥jāyate'tibalā jṛmbhā sphuraṇaṃ vepanaṃ śramaḥ|| 102 ||

उरोविबन्धः कासश्च हिक्का श्वासः प्रजागरः।urovibandhaḥ kāsaśca hikkā śvāsaḥ prajāgaraḥ|शरीरकम्पः कर्णाक्षिमुखरोगस्त्रिकग्रहः॥ १०३ ॥śarīrakampaḥ karṇākṣimukharogastrikagrahaḥ|| 103 ||

छर्द्यतीसारहृल्लासा वातपित्तकफात्मकाः।chardyatīsārahṛllāsā vātapittakaphātmakāḥ|भ्रमः प्रलापो रूपाणामसतां चैव दर्शनम्॥ १०४ ॥bhramaḥ pralāpo rūpāṇāmasatāṃ caiva darśanam|| 104 ||

तृणभस्मलतापर्णपांशुभिश्चावपूरणम्।tṛṇabhasmalatāparṇapāṃśubhiścāvapūraṇam|प्रधर्षणं विहङ्गैश्च भ्रान्तचेताः स मन्यते॥ १०५ ॥pradharṣaṇaṃ vihaṅgaiśca bhrāntacetāḥ sa manyate|| 105 ||

व्याकुलानामशस्तानां स्वप्नानां दर्शनानि च।vyākulānāmaśastānāṃ svapnānāṃ darśanāni ca|मदात्ययस्य रूपाणि सर्वाण्येतानि लक्ष्यते॥ १०६ ॥madātyayasya rūpāṇi sarvāṇyetāni lakṣyate|| 106 ||

सर्वं मदात्ययं विद्यात् त्रिदोषमधिकं तु यम्।sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣamadhikaṃ tu yam|दोषं मदात्यये पश्येत् तस्यादौ प्रतिकारयेत्॥ १०७ ॥doṣaṃ madātyaye paśyet tasyādau pratikārayet|| 107 ||

कफस्थानानुपूर्व्या च क्रिया कार्या मदात्यये।kaphasthānānupūrvyā ca kriyā kāryā madātyaye|पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः॥ १०८ ॥pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ|| 108 ||

मिथ्यातिहीनपीतेन यो व्याधिरुपजायते।mithyātihīnapītena yo vyādhirupajāyate|समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति॥ १०९ ॥samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati|| 109 ||

जीर्णाममद्यदोषाय मद्यमेव प्रदापयेत्।jīrṇāmamadyadoṣāya madyameva pradāpayet|प्रकाङ्क्षालाघवे जाते यद्यदस्मै हितं भवेत्॥ ११० ॥prakāṅkṣālāghave jāte yadyadasmai hitaṃ bhavet|| 110 ||

सौवर्चलानुसंविद्धं शीतं सबिडसैन्धवम्।sauvarcalānusaṃviddhaṃ śītaṃ sabiḍasaindhavam|मातुलुङ्गार्द्रकोपेतं जलयुक्तं प्रमाणवित्॥ १११ ॥mātuluṅgārdrakopetaṃ jalayuktaṃ pramāṇavit|| 111 ||

तीक्षोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना।tīkṣoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā|मद्येनान्नरसोत्क्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः॥ ११२ ॥madyenānnarasotkledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ|| 112 ||

अन्तर्दाहं ज्वरं तृष्णां प्रमोहं विभ्रमं मदम्।antardāhaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ pramohaṃ vibhramaṃ madam|जनयत्याशु तच्छान्त्यै मद्यमेव प्रदापयेत्॥ ११३ ॥janayatyāśu tacchāntyai madyameva pradāpayet|| 113 ||

क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः।kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ|श्रेष्ठमम्लेषु मद्यं च यैर्गुणैस्तान् परं शृणु॥ ११४ ॥śreṣṭhamamleṣu madyaṃ ca yairguṇaistān paraṃ śṛṇu|| 114 ||

मद्यस्याम्लस्वभावस्य चत्वारोऽनुरसाः स्मृताः।madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ smṛtāḥ|मधुरश्च कषायश्च तिक्तः कटुक एव च॥ ११५ ॥madhuraśca kaṣāyaśca tiktaḥ kaṭuka eva ca|| 115 ||

गुणाश्च दश पूर्वोक्तास्तैश्चतुर्दशभिर्गुणैः।guṇāśca daśa pūrvoktāstaiścaturdaśabhirguṇaiḥ|सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्युपरि तिष्ठति॥ ११६ ॥sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari tiṣṭhati|| 116 ||

मधोत्क्लष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः।madhotklaṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ|करोति वेदनां तीव्रां शिरस्यस्थिषु सन्धिषु॥ ११७ ॥karoti vedanāṃ tīvrāṃ śirasyasthiṣu sandhiṣu|| 117 ||

दोषविष्यन्दनार्थं हि तस्मै मद्यं विशेषतः।doṣaviṣyandanārthaṃ hi tasmai madyaṃ viśeṣataḥ|व्यवायितीक्ष्णोष्णतया देयमम्ले(न्ये)षु सत्स्वपि॥ ११८ ॥vyavāyitīkṣṇoṣṇatayā deyamamle(nye)ṣu satsvapi|| 118 ||

स्रोतोविबन्धनुन्मद्यं मारुतस्यानुलोमनम्।srotovibandhanunmadyaṃ mārutasyānulomanam|रोचनं दीपनं चाग्नेरभ्यासात् सात्म्यमेव च॥ ११९ ॥rocanaṃ dīpanaṃ cāgnerabhyāsāt sātmyameva ca|| 119 ||

रुजः स्रोतःस्वरुद्धेषु मारुते चानुलोमिते।rujaḥ srotaḥsvaruddheṣu mārute cānulomite|निवर्तन्ते विकाराश्च शाम्यन्त्यस्य मदोदयाः॥ १२० ॥nivartante vikārāśca śāmyantyasya madodayāḥ|| 120 ||

बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमसंयुतम्।bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimasaṃyutam|यवानीहपुषाजाजीशृङ्गवेरावचूर्णितम्॥ १२१ ॥yavānīhapuṣājājīśṛṅgaverāvacūrṇitam|| 121 ||

सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तमवदंशैर्विरोचितम्।sasnehaiḥ śaktubhiryuktamavadaṃśairvirocitam|दद्यात् सलवणं मद्यं पैष्टिकं वातशान्तये॥ १२२ ॥dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye|| 122 ||

दृष्ट्वा वातोल्बणं लिङ्गं रसैश्चैनमुपाचरेत्।dṛṣṭvā vātolbaṇaṃ liṅgaṃ rasaiścainamupācaret|लावतित्तिरदक्षाणां स्निग्धाम्लैः शिखिनामपि॥ १२३ ॥lāvatittiradakṣāṇāṃ snigdhāmlaiḥ śikhināmapi|| 123 ||

पक्षिणां मृगमत्स्यानामानूपानां च संस्कृतैः।pakṣiṇāṃ mṛgamatsyānāmānūpānāṃ ca saṃskṛtaiḥ|भूशयप्रसहानां च रसैः शाल्योदनेन च॥ १२४ ॥bhūśayaprasahānāṃ ca rasaiḥ śālyodanena ca|| 124 ||

स्निग्धोष्णलवणाम्लैश्च वेशवारैर्मुखप्रियैः।snigdhoṣṇalavaṇāmlaiśca veśavārairmukhapriyaiḥ|चित्रैर्गौधूमिकैश्चान्नैर्वारुणीमण्डसंयुतैः॥ १२५ ॥citrairgaudhūmikaiścānnairvāruṇīmaṇḍasaṃyutaiḥ|| 125 ||

पिशितार्द्रकगर्भाभिः स्निग्धाभिः पूपवर्तिभिः।piśitārdrakagarbhābhiḥ snigdhābhiḥ pūpavartibhiḥ|माषपूपलिकाभिश्च वातिकं समुपाचरेत्॥ १२६ ॥māṣapūpalikābhiśca vātikaṃ samupācaret|| 126 ||

नातिस्निग्धं न चाम्लेन युक्तं समरिचार्द्रकम्।nātisnigdhaṃ na cāmlena yuktaṃ samaricārdrakam|मेद्यं प्रागुदितं मांसं दाडिमस्वरसेन वा॥ १२७ ॥medyaṃ prāguditaṃ māṃsaṃ dāḍimasvarasena vā|| 127 ||

पृथक्त्रिजातकोपेतं सधान्यमरिचार्द्रकम्।pṛthaktrijātakopetaṃ sadhānyamaricārdrakam|रसप्रलेपि संपूपैः सुखोष्णैः संप्रदापयेत्॥ १२८ ॥rasapralepi saṃpūpaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpradāpayet|| 128 ||

भुक्ते तु वारुणीमण्डं दद्यात् पातुं पिपासवे।bhukte tu vāruṇīmaṇḍaṃ dadyāt pātuṃ pipāsave|दाडिमस्य रसं वाऽपि जलं वा पाञ्चमूलिकम्॥ १२९ ॥dāḍimasya rasaṃ vā'pi jalaṃ vā pāñcamūlikam|| 129 ||

धान्यनागरतोयं च दधिमण्डमथापि वा।dhānyanāgaratoyaṃ ca dadhimaṇḍamathāpi vā|अम्लकाञ्जिकमण्डं वा शुक्तोदकमथापि वा॥ १३० ॥amlakāñjikamaṇḍaṃ vā śuktodakamathāpi vā|| 130 ||

कर्मणाऽनेन सिद्धेन विकार उपशाम्यति।karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati|मात्राकालप्रयुक्तेन बलं वर्णश्च वर्धते॥ १३१ ॥mātrākālaprayuktena balaṃ varṇaśca vardhate|| 131 ||

रागषाडवसंयोगैर्विविधैर्भक्तरोचनैः।rāgaṣāḍavasaṃyogairvividhairbhaktarocanaiḥ|पिशितैः शाकपिष्टान्नैर्यवगोधूमशालिभिः॥ १३२ ॥piśitaiḥ śākapiṣṭānnairyavagodhūmaśālibhiḥ|| 132 ||

अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैरुष्णैः प्रावरणैर्घनैः।abhyaṅgotsādanaiḥ snānairuṣṇaiḥ prāvaraṇairghanaiḥ|घनिरगुरुपङ्कैश्च धूपैश्चागुरुजैर्घनैः॥ १३३ ॥ghaniragurupaṅkaiśca dhūpaiścāgurujairghanaiḥ|| 133 ||

नारीणां यौवनोष्णानां निर्दयैरुपगूहनैः।nārīṇāṃ yauvanoṣṇānāṃ nirdayairupagūhanaiḥ|श्रोण्यूरुकुचभारैश्च संरोधोष्णसुखावहैः॥ १३४ ॥śroṇyūrukucabhāraiśca saṃrodhoṣṇasukhāvahaiḥ|| 134 ||

शयनाच्छादनैरुष्णैरुष्णैश्चान्तर्गृहैः सुखैः।śayanācchādanairuṣṇairuṣṇaiścāntargṛhaiḥ sukhaiḥ|मारुतप्रबलः शीघ्रं प्रशाम्यति मदात्ययः॥ १३५ ॥mārutaprabalaḥ śīghraṃ praśāmyati madātyayaḥ|| 135 ||

भव्यखर्जूरमृद्वीकापरूषकरसैर्युतम्।bhavyakharjūramṛdvīkāparūṣakarasairyutam|सदाडिमरसं शीतं सक्तुभिश्चावचूर्णितम्॥ १३६ ॥sadāḍimarasaṃ śītaṃ saktubhiścāvacūrṇitam|| 136 ||

सशर्करं शार्करं वा मार्द्वीकमथवाऽपरम्।saśarkaraṃ śārkaraṃ vā mārdvīkamathavā'param|दद्याद्बहूदकं काले पातुं पित्तमदात्यये॥ १३७ ॥dadyādbahūdakaṃ kāle pātuṃ pittamadātyaye|| 137 ||

शशान् कपिञ्जलानेणां(अनुनासिक)आलावानसितपुच्छकान्।śaśān kapiñjalāneṇāṃ(anunāsika)ālāvānasitapucchakān|मधुराम्लान् प्रयुञ्जीत भोजने शालिषष्टिकान्॥ १३८ ॥madhurāmlān prayuñjīta bhojane śāliṣaṣṭikān|| 138 ||

पटोलयूषमिश्रं वा छागलं कल्पयेद्रसम्।paṭolayūṣamiśraṃ vā chāgalaṃ kalpayedrasam|सतीनमुद्गमिश्रं वा दाडिमामलकान्वितम्॥ १३९ ॥satīnamudgamiśraṃ vā dāḍimāmalakānvitam|| 139 ||

द्राक्षामलकखर्जूरपरूषकरसेन वा।drākṣāmalakakharjūraparūṣakarasena vā|कल्पयेत्तर्पणान् यूषान् रसांश्च विविधात्मकान्॥ १४० ॥kalpayettarpaṇān yūṣān rasāṃśca vividhātmakān|| 140 ||

आमाशयस्थमुत्क्लिष्टं कफपित्तं मदात्यये।āmāśayasthamutkliṣṭaṃ kaphapittaṃ madātyaye|विज्ञाय बहुदोषस्य दह्यमानस्य तृष्यतः॥ १४१ ॥vijñāya bahudoṣasya dahyamānasya tṛṣyataḥ|| 141 ||

मद्यं द्राक्षारसं तोयं दत्त्वा तर्पणमेव वा।madyaṃ drākṣārasaṃ toyaṃ dattvā tarpaṇameva vā|निःशेषं वामयेच्छीघ्रमेवं रोगाद्विमुच्यते॥ १४२ ॥niḥśeṣaṃ vāmayecchīghramevaṃ rogādvimucyate|| 142 ||

काले पुनस्तर्पणाद्यं क्रमं कुर्यात् प्रकाङ्क्षिते।kāle punastarpaṇādyaṃ kramaṃ kuryāt prakāṅkṣite|तेनाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचकः॥ १४३ ॥tenāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ|| 143 ||

कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च।kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca|तृष्यते सविदाहे च सोत्क्लेशे हृदयोरसि॥ १४४ ॥tṛṣyate savidāhe ca sotkleśe hṛdayorasi|| 144 ||

गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथवा भिषक्।guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā bhiṣak|रसं सनागरं दद्यात् तित्तिरिप्रतिभोजनम्॥ १४५ ॥rasaṃ sanāgaraṃ dadyāt tittiripratibhojanam|| 145 ||

तृष्यते चातिबलवद्वातपित्ते समुद्धते।tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate|दद्याद्द्राक्षारसं पातुं शीतं दोषानुलोमनम्॥ १४६ ॥dadyāddrākṣārasaṃ pātuṃ śītaṃ doṣānulomanam|| 146 ||

जीर्णे समधुराम्लेन छागमांसरसेन तम्।jīrṇe samadhurāmlena chāgamāṃsarasena tam|भोजनं भोजयेन्मद्यमनुतर्षं च पाययेत्॥ १४७ ॥bhojanaṃ bhojayenmadyamanutarṣaṃ ca pāyayet|| 147 ||

अनुतर्षस्य मात्रा सा यया नो दूष्यते मनः।anutarṣasya mātrā sā yayā no dūṣyate manaḥ|तृष्यते मद्यमल्पाल्पं प्रदेयं स्याद्बहूदकम्॥ १४८ ॥tṛṣyate madyamalpālpaṃ pradeyaṃ syādbahūdakam|| 148 ||

तृष्णा येनोपशाम्येत मदं येन च नाप्नुयात्।tṛṣṇā yenopaśāmyeta madaṃ yena ca nāpnuyāt|परूषकाणां पीलूनां रसं शीतमथापि वा॥ १४९ ॥parūṣakāṇāṃ pīlūnāṃ rasaṃ śītamathāpi vā|| 149 ||

पर्णिनीनां चतसॄणां पिबेद्वा शिशिरं जलम्।parṇinīnāṃ catasṝṇāṃ pibedvā śiśiraṃ jalam|मुस्तदाडिमलाजानां तृष्णाघ्नं वा पिबेद्रसम्॥ १५० ॥mustadāḍimalājānāṃ tṛṣṇāghnaṃ vā pibedrasam|| 150 ||

कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः।koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ|पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति॥ १५१ ॥pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati|| 151 ||

शीतलान्यन्नपानानि शीतशय्यासनानि च।śītalānyannapānāni śītaśayyāsanāni ca|शीतवातजलस्पर्शाः शीतान्युपवनानि च॥ १५२ ॥śītavātajalasparśāḥ śītānyupavanāni ca|| 152 ||

क्षौमपद्मोत्पलानां च मणीनां मौक्तिकस्य च।kṣaumapadmotpalānāṃ ca maṇīnāṃ mauktikasya ca|चन्दनोदकशीतानां स्पर्शाश्चन्द्रांशुशीतलाः॥ १५३ ॥candanodakaśītānāṃ sparśāścandrāṃśuśītalāḥ|| 153 ||

हेमराजतकांस्यानां पात्राणां शीतवारिभिः।hemarājatakāṃsyānāṃ pātrāṇāṃ śītavāribhiḥ|पूर्णानां हिमपूर्णानां दृतीनां पवनाहताः॥ १५४ ॥pūrṇānāṃ himapūrṇānāṃ dṛtīnāṃ pavanāhatāḥ|| 154 ||

संस्पर्शाश्चन्दनार्द्राणां नारीणां च समारुताः।saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ nārīṇāṃ ca samārutāḥ|चन्दनानां च मुख्यानां शस्ताः पित्तमदात्यये॥ १५५ ॥candanānāṃ ca mukhyānāṃ śastāḥ pittamadātyaye|| 155 ||

शीतवीर्यं यदन्यच्च तत् सर्वं विनियोजयेत्।śītavīryaṃ yadanyacca tat sarvaṃ viniyojayet|कुमुदोत्पलपत्राणां सिक्तानां चन्दनाम्बुना॥ १५६ ॥kumudotpalapatrāṇāṃ siktānāṃ candanāmbunā|| 156 ||

हिताः स्पर्शा मनोज्ञानां दाहे मद्यसमुत्थिते।hitāḥ sparśā manojñānāṃ dāhe madyasamutthite|कथाश्च विविधाः शस्ताः शब्दाश्च शिखिनां शिवाः॥ १५७ ॥kathāśca vividhāḥ śastāḥ śabdāśca śikhināṃ śivāḥ|| 157 ||

तोयदानां च शब्दा हि शमयन्ति मदात्ययम्।toyadānāṃ ca śabdā hi śamayanti madātyayam|जलयन्त्राभिवर्षीणि वातयन्त्रवहानि च॥ १५८ ॥jalayantrābhivarṣīṇi vātayantravahāni ca|| 158 ||

कल्पनीयानि भिषजा दाहे धारागृहाणि च।kalpanīyāni bhiṣajā dāhe dhārāgṛhāṇi ca|फलिनीसेव्यलोध्राम्बुहेमपत्रं कुटन्नटम्॥ १५९ ॥phalinīsevyalodhrāmbuhemapatraṃ kuṭannaṭam|| 159 ||

कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम्।kālīyakarasopetaṃ dāhe śastaṃ pralepanam|बदरीपल्लवोत्थश्च तथैवारिष्टकोद्भवः॥ १६० ॥badarīpallavotthaśca tathaivāriṣṭakodbhavaḥ|| 160 ||

फेनिलायाश्च यः फेनस्तैर्दाहे लेपनं शुभम्।phenilāyāśca yaḥ phenastairdāhe lepanaṃ śubham|सुरा समण्डा दध्यम्लं मातुलुङ्गरसो मधु॥ १६१ ॥surā samaṇḍā dadhyamlaṃ mātuluṅgaraso madhu|| 161 ||

सेके प्रदेहे शस्यन्ते दाहघ्नाः साम्लकाञ्जिकाः।seke pradehe śasyante dāhaghnāḥ sāmlakāñjikāḥ|परिषेकावगाहेषु व्यञ्जनानां च सेवने॥ १६२ ॥pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevane|| 162 ||

शस्यते शिशिरं तोयं दाहतृष्णाप्रशान्तये।śasyate śiśiraṃ toyaṃ dāhatṛṣṇāpraśāntaye|मात्राकालप्रयुक्तेन कर्मणाऽनेन शाम्यति॥ १६३ ॥mātrākālaprayuktena karmaṇā'nena śāmyati|| 163 ||

धीमतो वैद्यवश्यस्य शीघ्रं पित्तमदात्ययः।dhīmato vaidyavaśyasya śīghraṃ pittamadātyayaḥ|उल्लेखनोपवासाभ्यां जयेत् कफमदात्ययम्॥ १६४ ॥ullekhanopavāsābhyāṃ jayet kaphamadātyayam|| 164 ||

तृष्यते सलिलं चास्मै दद्याद्ध्रीबेरसाधितम्।tṛṣyate salilaṃ cāsmai dadyāddhrīberasādhitam|बलया पृश्निपर्ण्या वा कण्टकार्याऽथवा शृतम्॥ १६५ ॥balayā pṛśniparṇyā vā kaṇṭakāryā'thavā śṛtam|| 165 ||

सनागराभिः सर्वाभिर्जलं वा शृतशीतलम्।sanāgarābhiḥ sarvābhirjalaṃ vā śṛtaśītalam|दुःस्पर्शोन समुस्तेन मुस्तपर्पटकेन वा॥ १६६ ॥duḥsparśona samustena mustaparpaṭakena vā|| 166 ||

जलं मुस्तैः शृतं वाऽपि दद्याद्दोषविपाचनम्।jalaṃ mustaiḥ śṛtaṃ vā'pi dadyāddoṣavipācanam|एतदेव च पानीयं सर्वत्रापि मदात्यये॥ १६७ ॥etadeva ca pānīyaṃ sarvatrāpi madātyaye|| 167 ||

निरत्ययं पीयमानं पिपासाज्वरनाशनम्।niratyayaṃ pīyamānaṃ pipāsājvaranāśanam|निरामं काङ्क्षितं काले सक्षौद्रं पाययेत्तु तम्॥ १६८ ॥nirāmaṃ kāṅkṣitaṃ kāle sakṣaudraṃ pāyayettu tam|| 168 ||

शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा।śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā|रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्॥ १६९ ॥rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam|| 169 ||

यावगौधूमिकं चान्नं रूक्षयूषेण भोजयेत्।yāvagaudhūmikaṃ cānnaṃ rūkṣayūṣeṇa bhojayet|कुलत्थानां सुशुष्काणां मूलकानां रसेन वा॥ १७० ॥kulatthānāṃ suśuṣkāṇāṃ mūlakānāṃ rasena vā|| 170 ||

तनुनाऽल्पेन लघुना कट्वम्लेनाल्पसर्पिषा।tanunā'lpena laghunā kaṭvamlenālpasarpiṣā|पटोलयूषमम्लं वा यूषमामलकस्य वा॥ १७१ ॥paṭolayūṣamamlaṃ vā yūṣamāmalakasya vā|| 171 ||

प्रभूतकटुसंक्तं सयवान्नं प्रदापयेत्।prabhūtakaṭusaṃktaṃ sayavānnaṃ pradāpayet|व्योषयूषमथाम्लं वा यूषं वा साम्लवेतसम्॥ १७२ ॥vyoṣayūṣamathāmlaṃ vā yūṣaṃ vā sāmlavetasam|| 172 ||

छागमांसरसं रूक्षमम्लं वा जाङ्गलं रसम्।chāgamāṃsarasaṃ rūkṣamamlaṃ vā jāṅgalaṃ rasam|स्थाल्यां वाऽथ कपाले वा भृष्टं निर्द्रववर्तितम्॥ १७३ ॥sthālyāṃ vā'tha kapāle vā bhṛṣṭaṃ nirdravavartitam|| 173 ||

कट्वम्ललवणं मांसं भक्षयन् वृणुयान्मधु।kaṭvamlalavaṇaṃ māṃsaṃ bhakṣayan vṛṇuyānmadhu|व्यक्तमारीचकं मांसं मातुलुङ्गरसान्वितम्॥ १७४ ॥vyaktamārīcakaṃ māṃsaṃ mātuluṅgarasānvitam|| 174 ||

प्रभूतकटुसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्।prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam|भृष्टं दाडिमसाराम्लमुष्णपूपोपवेष्टितम्॥ १७५ ॥bhṛṣṭaṃ dāḍimasārāmlamuṣṇapūpopaveṣṭitam|| 175 ||

यथाग्नि भक्षयेत् काले प्रभूतार्द्रकपेशिकम्।yathāgni bhakṣayet kāle prabhūtārdrakapeśikam|पिबेच्च निगदं मद्यं कफप्राये मदात्यये॥ १७६ ॥pibecca nigadaṃ madyaṃ kaphaprāye madātyaye|| 176 ||

सौवर्चलमजाजी च वृक्षाम्लं सामल्वेतसम्।sauvarcalamajājī ca vṛkṣāmlaṃ sāmalvetasam|त्वगेलामरिचार्धांशं शर्कराभागयोजितम्॥ १७७ ॥tvagelāmaricārdhāṃśaṃ śarkarābhāgayojitam|| 177 ||

एतल्लवणमष्टाङ्गमग्निसंदीपनं परम्।etallavaṇamaṣṭāṅgamagnisaṃdīpanaṃ param|मदात्यये कफप्राये दद्यात् स्रोतोविशोधनम्॥ १७८ ॥madātyaye kaphaprāye dadyāt srotoviśodhanam|| 178 ||

एतदेव पुनर्युक्त्या मधुराम्लैर्द्रवीजृतम्।etadeva punaryuktyā madhurāmlairdravījṛtam|गोधूमान्नयवान्नानां मांसानां चातिरोचनम्॥ १७९ ॥godhūmānnayavānnānāṃ māṃsānāṃ cātirocanam|| 179 ||

पेषयेत् कटुकैर्युक्तां श्वेतां बीजविवर्जिताम्।peṣayet kaṭukairyuktāṃ śvetāṃ bījavivarjitām|मृद्वीकां मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा॥ १८० ॥mṛdvīkāṃ mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā|| 180 ||

सौवर्चलैलामरिचैरजाजीभृङ्गदीप्यकैः।sauvarcalailāmaricairajājībhṛṅgadīpyakaiḥ|स रागः क्षौद्रसंयुक्तः श्रेष्ठो रोचनदीपनः॥ १८१ ॥sa rāgaḥ kṣaudrasaṃyuktaḥ śreṣṭho rocanadīpanaḥ|| 181 ||

मृद्वीकाया विधानेन कारयेत् कारवीमपि।mṛdvīkāyā vidhānena kārayet kāravīmapi|शुक्तमत्स्यण्डिकोपेतं रागं दीपनपाचनम्॥ १८२ ॥śuktamatsyaṇḍikopetaṃ rāgaṃ dīpanapācanam|| 182 ||

आम्रामलकपेशीनां रागान् कुर्यात् पृथक् पृथक्।āmrāmalakapeśīnāṃ rāgān kuryāt pṛthak pṛthak|धान्यसौवर्चलाजाजीकारवीमरिचान्वितान्॥ १८३ ॥dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān|| 183 ||

गुडेन मधुयुक्तेन व्यक्ताम्ललवणीकृतान्।guḍena madhuyuktena vyaktāmlalavaṇīkṛtān|तैरन्नं रोचते दिग्धं सम्यग्मुक्तं च जीर्यति॥ १८४ ॥tairannaṃ rocate digdhaṃ samyagmuktaṃ ca jīryati|| 184 ||

रूक्षोष्णेनान्नपानेन स्नानेनाशिशिरेण च।rūkṣoṣṇenānnapānena snānenāśiśireṇa ca|व्यायामलङ्घनाभ्यां च युक्त्या जागरणेन च॥ १८५ ॥vyāyāmalaṅghanābhyāṃ ca yuktyā jāgaraṇena ca|| 185 ||

कालयुक्तेन रूक्षेण स्नानेनोद्वर्तनेन च।kālayuktena rūkṣeṇa snānenodvartanena ca|प्राणवर्णकराणां च प्रघर्षाणां च सेवया॥ १८६ ॥prāṇavarṇakarāṇāṃ ca pragharṣāṇāṃ ca sevayā|| 186 ||

सेवया वसनानां च गुरूणामगुरोरपि।sevayā vasanānāṃ ca gurūṇāmagurorapi|संकोचोष्णसुखङ्गीनामङ्गनानां च सेवया॥ १८७ ॥saṃkocoṣṇasukhaṅgīnāmaṅganānāṃ ca sevayā|| 187 ||

सुखशिक्षितहस्तानां स्त्रीणां संवाहनेन च।sukhaśikṣitahastānāṃ strīṇāṃ saṃvāhanena ca|मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रमेवोपशाम्यति॥ १८८ ॥madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghramevopaśāmyati|| 188 ||

यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति।yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati|सन्निपाते दशविधे तद्विकल्प्यं भिषग्विदा॥ १८९ ॥sannipāte daśavidhe tadvikalpyaṃ bhiṣagvidā|| 189 ||

यस्तु दोषविकल्पज्ञो यश्चौषधिविकल्पवित्।yastu doṣavikalpajño yaścauṣadhivikalpavit|स साध्यान्साधयेद्व्याधीन् साध्यासाध्यविभागवित्॥ १९० ॥sa sādhyānsādhayedvyādhīn sādhyāsādhyavibhāgavit|| 190 ||

वनानि रमणीयानि सपद्माः सलिलाशयाः।vanāni ramaṇīyāni sapadmāḥ salilāśayāḥ|विशदान्यन्नपानानि सहायाश्च प्रहर्षणाः॥ १९१ ॥viśadānyannapānāni sahāyāśca praharṣaṇāḥ|| 191 ||

माल्यानि गन्धयोगाश्च वासांसि विमलानि च।mālyāni gandhayogāśca vāsāṃsi vimalāni ca|गान्धर्वशब्दाः कान्ताश्च गोष्ठ्यश्च हृदयप्रियाः॥ १९२ ॥gāndharvaśabdāḥ kāntāśca goṣṭhyaśca hṛdayapriyāḥ|| 192 ||

संकथाहास्यगीतानां विशदाश्चैव योजनाः।saṃkathāhāsyagītānāṃ viśadāścaiva yojanāḥ|प्रियाश्चानुगता नार्यो नाशयन्ति मदात्ययम्॥ १९३ ॥priyāścānugatā nāryo nāśayanti madātyayam|| 193 ||

नाक्षोभ्य हि मनो मद्यं शरीरमविहत्य च।nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihatya ca|कुर्यान्मदात्ययं तस्मादेष्टव्या हर्षणी क्रिया॥ १९४ ॥kuryānmadātyayaṃ tasmādeṣṭavyā harṣaṇī kriyā|| 194 ||

आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिः शमं याति मदात्ययः।ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhiḥ śamaṃ yāti madātyayaḥ|न चेन्मद्यविधिं मुक्त्वा क्षीरमस्य प्रयोजयेत्॥ १९५ ॥na cenmadyavidhiṃ muktvā kṣīramasya prayojayet|| 195 ||

लङ्ग्ननैः पाचनैर्दोषशोधनैः शमनैरपि।laṅgnanaiḥ pācanairdoṣaśodhanaiḥ śamanairapi|विमद्यस्य कफे क्षीणे जाते दौबल्यलाघवे॥ १९६ ॥vimadyasya kaphe kṣīṇe jāte daubalyalāghave|| 196 ||

तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च।tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca|ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः॥ १९७ ॥grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ|| 197 ||

पयसाऽभिहृते रोगे बले जाते निवर्तयेत्।payasā'bhihṛte roge bale jāte nivartayet|क्षीरप्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्॥ १९८ ॥kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret|| 198 ||

विच्छिन्नमद्यः सहसा योऽतिमद्यं निषेवते।vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate|ध्वंसको विक्षयश्चैव रोगस्तस्योपजायते॥ १९९ ॥dhvaṃsako vikṣayaścaiva rogastasyopajāyate|| 199 ||

व्याध्युपक्षीणदेहस्य दुश्चिकित्स्यतमौ हि तौ।vyādhyupakṣīṇadehasya duścikitsyatamau hi tau|तयोर्लिङ्गं चिकित्सा च यथावदुपदेक्ष्यते॥ २०० ॥tayorliṅgaṃ cikitsā ca yathāvadupadekṣyate|| 200 ||

श्लेष्मप्रसेकः कण्ठास्यशोषः शब्दासहिष्णुता।śleṣmaprasekaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śabdāsahiṣṇutā|तन्द्रानिद्रातियोगश्च ज्ञेयं ध्वंसकलक्षणम्॥ २०१ ॥tandrānidrātiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam|| 201 ||

हृत्कण्ठरोगः संमोहश्छर्दिरङ्गरुजा ज्वरः।hṛtkaṇṭharogaḥ saṃmohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ|तृष्णा कासः शिरःशूलमेतद्विक्षयलक्षणम्॥ २०२ ॥tṛṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣayalakṣaṇam|| 202 ||

तयोः कर्म तदेवेष्टं वातिके यन्मदात्यये।tayoḥ karma tadeveṣṭaṃ vātike yanmadātyaye|तौ हि प्रक्षीणदेहस्य जायेते दुर्बलस्य वै॥ २०३ ॥tau hi prakṣīṇadehasya jāyete durbalasya vai|| 203 ||

बस्तयः सर्पिषः पानं प्रयोगः क्षीरसर्पिषोः।bastayaḥ sarpiṣaḥ pānaṃ prayogaḥ kṣīrasarpiṣoḥ|अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातनुत्॥ २०४ ॥abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātanut|| 204 ||

ध्वंसको विक्षयश्चैव कर्मणाऽनेन शाम्यति।dhvaṃsako vikṣayaścaiva karmaṇā'nena śāmyati|युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपजायते॥ २०५ ॥yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate|| 205 ||

निवृत्तः सर्वमद्येभ्यो नरो यश्च जितेन्द्रियः।nivṛttaḥ sarvamadyebhyo naro yaśca jitendriyaḥ|शारीरमानसैर्धीमान् विकारैर्न स युज्यते॥ २०६ ॥śārīramānasairdhīmān vikārairna sa yujyate|| 206 ||

तत्र श्लोकाः-tatra ślokāḥ-यत्प्रभावा भगवती सुरा पेया यथा च सा।yatprabhāvā bhagavatī surā peyā yathā ca sā|यद्द्रव्या यस्य या चेष्टा योगं चापेक्षते यथा॥ २०७ ॥yaddravyā yasya yā ceṣṭā yogaṃ cāpekṣate yathā|| 207 ||

यथा मदयते यैश्च गुणैर्युक्ता महागुणा।yathā madayate yaiśca guṇairyuktā mahāguṇā|यो मदो मदभेदाश्च ये त्रयः स्वस्वलक्षणाः॥ २०८ ॥yo mado madabhedāśca ye trayaḥ svasvalakṣaṇāḥ|| 208 ||

ये च मद्यकृता दोषा गुणा ये च मदात्मकाः।ye ca madyakṛtā doṣā guṇā ye ca madātmakāḥ|यच्च त्रिविधमापानं यथासत्त्वं च लक्षणम्॥ २०९ ॥yacca trividhamāpānaṃ yathāsattvaṃ ca lakṣaṇam|| 209 ||

ये सहायाः सुखाः पाने चिरक्षिप्रमदा नराः।ye sahāyāḥ sukhāḥ pāne cirakṣipramadā narāḥ|मदात्ययस्य यो हेतुर्लक्षणं यद् यथा च यत्॥ २१० ॥madātyayasya yo heturlakṣaṇaṃ yad yathā ca yat|| 210 ||

मद्यं मद्योत्थितान् रोगान् हन्ति यश्च क्रियाक्रमः।madyaṃ madyotthitān rogān hanti yaśca kriyākramaḥ|सर्वं तदुक्तमखिलं मदात्ययचिकित्सिते॥ २११ ॥sarvaṃ taduktamakhilaṃ madātyayacikitsite|| 211 ||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने मदात्ययचिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः॥२४॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||