त्रिमर्मीयचिकित्सितम्

अथातस्त्रिमर्मीयचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athātastrimarmīyacikitsitamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

सप्तोत्तरं मर्मशतं यदुक्तं शरीरसंख्यामधिकृत्य तेभ्यः।saptottaraṃ marmaśataṃ yaduktaṃ śarīrasaṃkhyāmadhikṛtya tebhyaḥ|मर्माणि बस्तिं हृदयं शिरश्च प्रधानभूतानि वदन्ति तज्ज्ञाः॥ ३ ॥marmāṇi bastiṃ hṛdayaṃ śiraśca pradhānabhūtāni vadanti tajjñāḥ|| 3 ||

प्राणाश्रयात्, तानि हि पीडयन्तो वातादयोऽसूनपि पीडयन्ति।prāṇāśrayāt, tāni hi pīḍayanto vātādayo'sūnapi pīḍayanti|तत्संश्रितानामनुपालनार्ह्तं महागदानां शृणु सौम्य रक्षाम्॥ ४ ॥tatsaṃśritānāmanupālanārhtaṃ mahāgadānāṃ śṛṇu saumya rakṣām|| 4 ||

कषायतिक्तोषणरूक्षभोज्यैः संधारणाभोजनमैथुनैश्च।kaṣāyatiktoṣaṇarūkṣabhojyaiḥ saṃdhāraṇābhojanamaithunaiśca|पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा॥ ५ ॥pakvāśaye kupyati cedapānaḥ srotāṃsyadhogāni balī sa ruddhvā|| 5 ||

करोति विण्मारुतमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम्।karoti viṇmārutamūtrasaṅgaṃ kramādudāvartamataḥ sughoram|रुग्बस्तिहृत्कुक्ष्युदरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्॥ ६ ॥rugbastihṛtkukṣyudareṣvabhīkṣṇaṃ sapṛṣṭhapārśveṣvatidāruṇā syāt|| 6 ||

आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः।ādhmānahṛllāsavikartikāśca todo'vipākaśca sabastiśothaḥ|वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्॥ ७ ॥varco'pravṛttirjaṭhare ca gaṇḍānyūrdhvaśca vāyurvihato gude syāt|| 7 ||

कृच्छ्रेण शुष्कस्य चिरात् प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात् खररूक्षशीता।kṛcchreṇa śuṣkasya cirāt pravṛttiḥ syādvā tanuḥ syāt khararūkṣaśītā|ततश्च रोगा ज्वरमूत्रकृच्छ्रप्रवाहिकाहृद्ग्रहणीप्रदोषाः॥ ८ ॥tataśca rogā jvaramūtrakṛcchrapravāhikāhṛdgrahaṇīpradoṣāḥ|| 8 ||

वम्यान्ध्यबाधिर्यशिरोऽभितापवातोदराष्ठीलमनोविकाराः।vamyāndhyabādhiryaśiro'bhitāpavātodarāṣṭhīlamanovikārāḥ|तृष्णास्रपित्तारुचिगुल्मकासश्वासप्रतिश्यार्दितपार्श्वरोगाः॥ ९ ॥tṛṣṇāsrapittārucigulmakāsaśvāsapratiśyārditapārśvarogāḥ|| 9 ||

अन्ये च रोगा बहवोऽनिलोत्था भवन्त्युदावर्तकृताः सुघोराः।anye ca rogā bahavo'nilotthā bhavantyudāvartakṛtāḥ sughorāḥ|चिकित्सितं चास्य यथावदूर्ध्वं प्रवक्ष्यते तच्छृणु चाग्निवेश!॥ १० ॥cikitsitaṃ cāsya yathāvadūrdhvaṃ pravakṣyate tacchṛṇu cāgniveśa!|| 10 ||

तं तैलशीतज्वरनाशनाक्तं स्वेदैर्यथोक्तैः प्रविलीनदोषम्।taṃ tailaśītajvaranāśanāktaṃ svedairyathoktaiḥ pravilīnadoṣam|उपाचरेद्वर्तिनिरूहबस्तिस्नेहैर्विरेकैरनुलोमनान्नैः॥ ११ ॥upācaredvartinirūhabastisnehairvirekairanulomanānnaiḥ|| 11 ||

श्यामात्रिवृन्मागधिकां सदन्तीं गोमूत्रपिष्टां दशभागमाषाम्।śyāmātrivṛnmāgadhikāṃ sadantīṃ gomūtrapiṣṭāṃ daśabhāgamāṣām|सनीलीकां द्विर्लवणां गुडेन वर्तिं कराङ्गुष्ठनिभां विदध्यात्॥ १२ ॥sanīlīkāṃ dvirlavaṇāṃ guḍena vartiṃ karāṅguṣṭhanibhāṃ vidadhyāt|| 12 ||

पिण्याकसौवर्चलहिङ्गुभिर्वा ससर्षपत्र्यूषणयावशूकैः।piṇyākasauvarcalahiṅgubhirvā sasarṣapatryūṣaṇayāvaśūkaiḥ|क्रिमिघ्नकम्पिल्लकशाङ्खिनीभिः सुधार्कजक्षीरगुडैर्युताभिः॥ १३ ॥krimighnakampillakaśāṅkhinībhiḥ sudhārkajakṣīraguḍairyutābhiḥ|| 13 ||

स्यात् पिप्पलीसर्षपराढवेश्मधूमैः सगोमूत्रगुडैश्च वर्तिः।syāt pippalīsarṣaparāḍhaveśmadhūmaiḥ sagomūtraguḍaiśca vartiḥ|श्यामाफलालाबुकपिप्पलीनां नाड्याऽथवा तत् प्रधमेत्तु चूर्णम्॥ १४ ॥śyāmāphalālābukapippalīnāṃ nāḍyā'thavā tat pradhamettu cūrṇam|| 14 ||

रक्षोघ्नतुम्बीकरहाटकृष्णाचूर्णं सजीमूतकसैन्धवं वा।rakṣoghnatumbīkarahāṭakṛṣṇācūrṇaṃ sajīmūtakasaindhavaṃ vā|स्निग्धे गुदे तान्यनुलोमयन्ति नरस्य वर्चोऽनिलमूत्रसङ्गम्॥ १५ ॥snigdhe gude tānyanulomayanti narasya varco'nilamūtrasaṅgam|| 15 ||

तेषां विघाते तु भिषग्विदध्यात् स्वभ्यक्तसुस्विन्नतनोर्निरूहम्।teṣāṃ vighāte tu bhiṣagvidadhyāt svabhyaktasusvinnatanornirūham|ऊर्ध्वानुलोमौषधमूत्रतैलक्षाराम्लवातघ्नयुतं सुतीक्ष्णम्॥ १६ ॥ūrdhvānulomauṣadhamūtratailakṣārāmlavātaghnayutaṃ sutīkṣṇam|| 16 ||

वातेऽधिकेऽम्लं लवणं सतैलं, क्षीरेण पित्ते तु, कफे समूत्रम्।vāte'dhike'mlaṃ lavaṇaṃ satailaṃ, kṣīreṇa pitte tu, kaphe samūtram|स मूत्रवर्चोऽनिलसङ्गमाशु गुदं सिराश्च प्रगुणीकरोति॥ १७ ॥sa mūtravarco'nilasaṅgamāśu gudaṃ sirāśca praguṇīkaroti|| 17 ||

त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाकग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम्।trivṛtsudhāpatratilādiśākagrāmyaudakānūparasairyavānnam|अन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भिरद्यात् प्रसन्नागुडसीधुपायी॥ १८ ॥anyaiśca sṛṣṭānilamūtraviḍbhiradyāt prasannāguḍasīdhupāyī|| 18 ||

भूयोऽनुबन्धे तु भवेद्विरेच्यो मूत्रप्रसन्नादधिमण्डशुक्तैः।bhūyo'nubandhe tu bhavedvirecyo mūtraprasannādadhimaṇḍaśuktaiḥ|स्वस्थं तु पश्चादनुवासयेत्तं रौक्ष्याद्धि सङ्गोऽनिलवर्चसोश्चेत्॥ १९ ॥svasthaṃ tu paścādanuvāsayettaṃ raukṣyāddhi saṅgo'nilavarcasoścet|| 19 ||

द्विरुत्तरं हिङ्गु वचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम्।dviruttaraṃ hiṅgu vacāgnikuṣṭhaṃ suvarcikā caiva viḍaṅgacūrṇam|सुखाम्बुनाऽऽनाहविसूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम्॥ २० ॥sukhāmbunā''nāhavisūcikārtihṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam|| 20 ||

वचाभयाचितकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान्।vacābhayācitakayāvaśūkān sapippalīkātiviṣān sakuṣṭhān|उष्णाम्बुनाऽऽनाहविमूढवातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशी॥ २१ ॥uṣṇāmbunā''nāhavimūḍhavātān pītvā jayedāśu rasaudanāśī|| 21 ||

हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजीहरीतकीपुष्करमूलकुष्थम्।hiṅgūgragandhābiḍaśuṇṭhyajājīharītakīpuṣkaramūlakuṣtham|यथोत्तरं भागविवृद्धमेतत् प्लीहोदराजीर्णविसूचिकासु॥ २२ ॥yathottaraṃ bhāgavivṛddhametat plīhodarājīrṇavisūcikāsu|| 22 ||

स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः शम्पाकपूतीककरञ्जयोश्च।sthirādivargasya punarnavāyāḥ śampākapūtīkakarañjayośca|सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां प्रस्थो घृतात् स्यात् प्रतिरुद्धवाते॥ २३ ॥siddhaḥ kaṣāye dvipalāṃśikānāṃ prastho ghṛtāt syāt pratiruddhavāte|| 23 ||

फलं च मूलं च विरेचनोक्तं हिङ्ग्वर्कमूलं दशमूलमग्र्यम्।phalaṃ ca mūlaṃ ca virecanoktaṃ hiṅgvarkamūlaṃ daśamūlamagryam|स्नुक् चित्रकश्चैव पुनर्नवा च तुल्यानि सर्वैर्लवणानि पञ्च॥ २४ ॥snuk citrakaścaiva punarnavā ca tulyāni sarvairlavaṇāni pañca|| 24 ||

स्नेहैः समूत्रैः सह जर्जराणि शरावसन्धौ विपचेत् सुलिप्ते।snehaiḥ samūtraiḥ saha jarjarāṇi śarāvasandhau vipacet sulipte|पक्वं सुपिष्टं लवणं तदन्नैः पानैस्तथाऽऽनाहरुजाघ्नमद्यात्॥ २५ ॥pakvaṃ supiṣṭaṃ lavaṇaṃ tadannaiḥ pānaistathā''nāharujāghnamadyāt|| 25 ||

हृत्स्तम्भमूर्धामयगौरवाभ्यामुद्गारसङ्गेन सपीनसेन।hṛtstambhamūrdhāmayagauravābhyāmudgārasaṅgena sapīnasena|आनाहमामप्रभवं जयेत्तु प्रच्छर्दनैलङ्घनपाचनैश्च॥ २६ ॥ānāhamāmaprabhavaṃ jayettu pracchardanailaṅghanapācanaiśca|| 26 ||

गुल्मोदरब्रध्नार्शःप्लीहोदावर्तयोनिशुक्रगदे।gulmodarabradhnārśaḥplīhodāvartayoniśukragade|मेदःकफसंसृष्टे मारुतरक्तेऽवगाढे च॥ २७ ॥medaḥkaphasaṃsṛṣṭe mārutarakte'vagāḍhe ca|| 27 ||

गृध्रसिपक्षवधादिषु विरेचनार्हेषु वातरोगेषु।gṛdhrasipakṣavadhādiṣu virecanārheṣu vātarogeṣu|वाते विबद्धमार्गे मेदःकफपित्तरक्तेन॥ २८ ॥vāte vibaddhamārge medaḥkaphapittaraktena|| 28 ||

पयसा मांसरसैर्वा त्रिफलारसयूषमूत्रमदिराभिः।payasā māṃsarasairvā triphalārasayūṣamūtramadirābhiḥ|दोषानुबन्धयोगात् प्रशस्तमेरण्डजं तैलम्॥ २९ ॥doṣānubandhayogāt praśastameraṇḍajaṃ tailam|| 29 ||

तद्वातनुत्स्वभावात् संयोगवशाद्विरेचनाच्च जयेत्।tadvātanutsvabhāvāt saṃyogavaśādvirecanācca jayet|मेदोसृक्पित्तकफोन्मिश्रानिलरोगजित्तस्मात्॥ ३० ॥medosṛkpittakaphonmiśrānilarogajittasmāt|| 30 ||

बलकोष्ठव्याधिवशादापञ्चपला भवेन्मात्रा।balakoṣṭhavyādhivaśādāpañcapalā bhavenmātrā|मृदुकोष्ठाल्पबलानां सह भोज्यं तत्प्रयोज्यं स्यात्॥) इत्युदावर्तचिकित्सा।mṛdukoṣṭhālpabalānāṃ saha bhojyaṃ tatprayojyaṃ syāt||) ityudāvartacikitsā|

व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात्।vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt|आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणामिहाष्टौ॥ ३२ ॥ānūpamatsyādhyaśanādajīrṇāt syurmūtrakṛcchrāṇi nṛṇāmihāṣṭau|| 32 ||

पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ।pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya bastau|मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्॥ ३३ ॥mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt|| 33 ||

तीव्रा रुजो वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्।tīvrā rujo vaṅkṣaṇabastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt|पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रान्मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्॥ ३४ ॥pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchrānmuhurmūtrayatīha pittāt|| 34 ||

बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छे।basteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcche|सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत् कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम्॥ ३५ ॥sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tat kṛcchratamaṃ hi kṛcchram|| 35 ||

विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा।viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā|यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः॥ ३६ ॥yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ|| 36 ||

कदम्बपुष्पाकृतिरश्मतुल्या श्लक्ष्णा त्रिपुट्यप्यथवाऽपि मृद्वी।kadambapuṣpākṛtiraśmatulyā ślakṣṇā tripuṭyapyathavā'pi mṛdvī|मूत्रस्य चेन्मार्गमुपैति रुद्ध्वा मूत्रं रुजं तस्य करोति बस्तौ॥ ३७ ॥mūtrasya cenmārgamupaiti ruddhvā mūtraṃ rujaṃ tasya karoti bastau|| 37 ||

ससेवनीमेहनबस्तिशूलं विशीर्णधारं च करोति मूत्रम्।sasevanīmehanabastiśūlaṃ viśīrṇadhāraṃ ca karoti mūtram|मृद्गाति मेढ्रं स तु वेदनार्तो मुहुः शकृन्मुञ्चति मेहते च॥ ३८ ॥mṛdgāti meḍhraṃ sa tu vedanārto muhuḥ śakṛnmuñcati mehate ca|| 38 ||

क्षोभात् क्षते मूत्रयतीह सासृक् तस्याः सुखं मेहति च व्यपायात्।kṣobhāt kṣate mūtrayatīha sāsṛk tasyāḥ sukhaṃ mehati ca vyapāyāt|एषाऽश्मरी मारुतभिन्नमूर्तिः स्याच्छर्करा मूत्रपथात् क्षरन्ती॥ ३९ ॥eṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|| 39 ||

(रेतोऽभिघाताभिहतस्य पुंसः प्रवर्तते यस्य तु मूत्रकृच्छ्रम्।(reto'bhighātābhihatasya puṃsaḥ pravartate yasya tu mūtrakṛcchram|स्याद्वेदना वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे तस्यातिशूलं वृषणातिवृत्ते॥ ४० ॥syādvedanā vaṅkṣaṇabastimeḍhre tasyātiśūlaṃ vṛṣaṇātivṛtte|| 40 ||

शुक्रेण संरुद्धगतिप्रवाहो मूत्रं स कृच्छ्रेण विमुञ्चतीह।śukreṇa saṃruddhagatipravāho mūtraṃ sa kṛcchreṇa vimuñcatīha|तमण्डयोः स्तब्धमिति ब्रवन्ति रेतोऽभिघातात् प्रवदन्ति कृच्छ्रम्॥)tamaṇḍayoḥ stabdhamiti bravanti reto'bhighātāt pravadanti kṛcchram||)

शुक्रं मलाश्चैव पृथक् पृथग्वा मूत्राशयस्थाः प्रतिवारयन्ति।śukraṃ malāścaiva pṛthak pṛthagvā mūtrāśayasthāḥ prativārayanti|तद्व्याहतं मेहनबस्तिशूलं मूत्रं सशुक्रं कुरुते विबद्धम्॥ ४२ ॥tadvyāhataṃ mehanabastiśūlaṃ mūtraṃ saśukraṃ kurute vibaddham|| 42 ||

स्तब्धश्च शूनो भृशवेदनश्च तुद्येत बस्तिर्वृषणौ च तस्य।stabdhaśca śūno bhṛśavedanaśca tudyeta bastirvṛṣaṇau ca tasya|क्षताभिघातात् क्षतजं क्षयाद्वा प्रकोपितं बस्तिगतं विबद्धम्॥ ४३ ॥kṣatābhighātāt kṣatajaṃ kṣayādvā prakopitaṃ bastigataṃ vibaddham|| 43 ||

तीव्रार्ति मूत्रेण सहाश्मरीत्वमायाति तस्मिन्नतिसंचिते च।tīvrārti mūtreṇa sahāśmarītvamāyāti tasminnatisaṃcite ca|आध्माततां विन्दति गौरवं च बस्तेर्लघुत्वं च विनिःसृतेऽस्मिन्॥ādhmātatāṃ vindati gauravaṃ ca basterlaghutvaṃ ca viniḥsṛte'smin||इति मूत्रकृच्छ्रनिदानम्।iti mūtrakṛcchranidānam|

अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्तिस्नेहोपनाहोत्तरबस्तिसेकान्।abhyañjanasnehanirūhabastisnehopanāhottarabastisekān|स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान् दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे॥ ४५ ॥sthirādibhirvātaharaiśca siddhān dadyādrasāṃścānilamūtrakṛcchre|| 45 ||

पुनर्नवैरण्डशतावरीभिः पत्तूरवृश्चीरबलाश्मभिद्भिः।punarnavairaṇḍaśatāvarībhiḥ pattūravṛścīrabalāśmabhidbhiḥ|द्विपञ्चमूलेन कुलत्थकोलयवैश्च तोयोत्क्वथिते कषाये॥ ४६ ॥dvipañcamūlena kulatthakolayavaiśca toyotkvathite kaṣāye|| 46 ||

तैलं वराहर्क्षवसा घृतं च तैरेव कल्कैर्लवणैश्च साध्यम्।tailaṃ varāharkṣavasā ghṛtaṃ ca taireva kalkairlavaṇaiśca sādhyam|तन्मात्रयाऽऽशु प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ्रम्॥ ४७ ॥tanmātrayā''śu pratihanti pītaṃ śūlānvitaṃ mārutamūtrakṛcchram|| 47 ||

एतानि चान्यानि वरौषधानि पिष्टानि शस्तान्यपि चोपनाहे॥etāni cānyāni varauṣadhāni piṣṭāni śastānyapi copanāhe||स्युर्लाभतस्तैलफलानि चैव स्नेहाम्लयुक्तानि सुखस्वोष्णवन्ति॥ ४८ ॥syurlābhatastailaphalāni caiva snehāmlayuktāni sukhasvoṣṇavanti|| 48 ||

सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविरेकाः।sekāvagāhāḥ śiśirāḥ pradehā graiṣmo vidhirbastipayovirekāḥ|द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः॥ ४९ ॥drākṣāvidārīkṣurasairghṛtaiśca kṛcchreṣu pittaprabhaveṣu kāryāḥ|| 49 ||

शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकशेरुकाणाम्।śatāvarīkāśakuśaśvadaṃṣṭrāvidāriśālīkṣukaśerukāṇām|क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत् पैत्तिकमूत्रकृच्छ्री॥ ५० ॥kvāthaṃ suśītaṃ madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ pibet paittikamūtrakṛcchrī|| 50 ||

पिबेत् कषायं कमलोत्पलानां शृङ्गाटकानामथवा विदार्याः।pibet kaṣāyaṃ kamalotpalānāṃ śṛṅgāṭakānāmathavā vidāryāḥ|दण्डैरकाणामथवाऽपि मूलं पूर्वेण कल्पेन तथाऽम्बु शीतम्॥ ५१ ॥daṇḍairakāṇāmathavā'pi mūlaṃ pūrveṇa kalpena tathā'mbu śītam|| 51 ||

एर्वारुबीजं त्रपुषात् कुसुम्भात् सकुङ्ग्कुमः स्याद्वृषकश्च पेयः।ervārubījaṃ trapuṣāt kusumbhāt sakuṅgkumaḥ syādvṛṣakaśca peyaḥ|द्राक्षारसेनाश्मरिशर्करासु सर्वेषु कृच्छ्रेषु प्रशस्त एषः॥ ५२ ॥drākṣārasenāśmariśarkarāsu sarveṣu kṛcchreṣu praśasta eṣaḥ|| 52 ||

एर्वारुबीजं मधुकं सदारु पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन।ervārubījaṃ madhukaṃ sadāru paitte pibettaṇḍuladhāvanena|दार्वीं तथैवामलकीरसेन समाक्षिकां पित्तकृते तु कृच्छ्रे॥ ५३ ॥dārvīṃ tathaivāmalakīrasena samākṣikāṃ pittakṛte tu kṛcchre|| 53 ||

क्षारोष्णतीक्ष्णौषधमन्नपानं स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहाः।kṣāroṣṇatīkṣṇauṣadhamannapānaṃ svedo yavānnaṃ vamanaṃ nirūhāḥ|तक्रं सतिक्तौषधसिद्धतैलमभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे॥ ५४ ॥takraṃ satiktauṣadhasiddhatailamabhyaṅgapānaṃ kaphamūtrakṛcchre|| 54 ||

व्योषं श्वदंष्ट्रात्रुटिसारसास्थि कोलप्रमाणं मधुमूत्रयुक्तम्।vyoṣaṃ śvadaṃṣṭrātruṭisārasāsthi kolapramāṇaṃ madhumūtrayuktam|पिबेत्त्रुटिं क्षौद्रयुतां कदल्या रसेन कैडर्यरसेन वाऽपि॥ ५५ ॥pibettruṭiṃ kṣaudrayutāṃ kadalyā rasena kaiḍaryarasena vā'pi|| 55 ||

तक्रेण युक्तं शितिवारकस्य बीजं पिबेत् कृच्छ्रविनाशहेतोः।takreṇa yuktaṃ śitivārakasya bījaṃ pibet kṛcchravināśahetoḥ|पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे॥ ५६ ॥pibettathā taṇḍuladhāvanena pravālacūrṇaṃ kaphamūtrakṛcchre|| 56 ||

सप्तच्छदारग्वधकेबुकैलाधवं करञ्जं कुटजं गुडूचीम्।saptacchadāragvadhakebukailādhavaṃ karañjaṃ kuṭajaṃ guḍūcīm|पक्त्वा जले तेन पिबेद्यवागूं सिद्धं कषायं मधुसंयुतं वा॥ ५७ ॥paktvā jale tena pibedyavāgūṃ siddhaṃ kaṣāyaṃ madhusaṃyutaṃ vā|| 57 ||

सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम्।sarvaṃ tridoṣaprabhave tu vāyoḥ sthānānupūrvyā prasamīkṣya kāryam|त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात् पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः॥tribhyo'dhike prāgvamanaṃ kaphe syāt pitte virekaḥ pavane tu bastiḥ||इति मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा।iti mūtrakṛcchracikitsā|

क्रिया हिता साऽश्मरिशर्कराभ्यां कृच्छ्रे यथैवेह कफानिलाभ्याम्।kriyā hitā sā'śmariśarkarābhyāṃ kṛcchre yathaiveha kaphānilābhyām|कार्याऽश्मरीभेदनपातनाय विशेषयुक्तं शृणु कर्म सिद्धम्॥ ५९ ॥kāryā'śmarībhedanapātanāya viśeṣayuktaṃ śṛṇu karma siddham|| 59 ||

पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रापाठाभयाव्योषशटीनिकुम्भाः।pāṣāṇabhedaṃ vṛṣakaṃ śvadaṃṣṭrāpāṭhābhayāvyoṣaśaṭīnikumbhāḥ|हिंस्राखराश्वाशितिवारकाणामेर्वारुकाणां त्रपुषस्य बीजम्॥ ६० ॥hiṃsrākharāśvāśitivārakāṇāmervārukāṇāṃ trapuṣasya bījam|| 60 ||

उत्कुञ्चिका हिङ्गु सवेतसाम्लं स्याद्द्वे बृहत्यौ हपुषा वचा च।utkuñcikā hiṅgu savetasāmlaṃ syāddve bṛhatyau hapuṣā vacā ca|चूर्णं पिबेदश्मरिभेदपक्वं सर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणं तैः॥ ६१ ॥cūrṇaṃ pibedaśmaribhedapakvaṃ sarpiśca gomūtracaturguṇaṃ taiḥ|| 61 ||

मूलं श्वदंष्ट्रक्षुरकोरुबूकात् क्षीरेण पिष्टं बृहतीद्वयाच्च।mūlaṃ śvadaṃṣṭrakṣurakorubūkāt kṣīreṇa piṣṭaṃ bṛhatīdvayācca|आलोड्य दध्ना मधुरेण पेयं दिनानि सप्ताश्मरिभेदनाय॥ ६२ ॥āloḍya dadhnā madhureṇa peyaṃ dināni saptāśmaribhedanāya|| 62 ||

पुनर्नवायोरजनीश्वदंष्ट्राफल्गुप्रवालाश्च सदर्भपुष्पाः।punarnavāyorajanīśvadaṃṣṭrāphalgupravālāśca sadarbhapuṣpāḥ|क्षीराम्बुमद्येक्षुरसैः सुपिष्टं पेयं भवेदश्मरिशर्करासु॥ ६३ ॥kṣīrāmbumadyekṣurasaiḥ supiṣṭaṃ peyaṃ bhavedaśmariśarkarāsu|| 63 ||

त्रिटिं सुराह्वं लवणानि पञ्च यवाग्रजं कुन्दुरुकाश्मभेदौ।triṭiṃ surāhvaṃ lavaṇāni pañca yavāgrajaṃ kundurukāśmabhedau|कम्पिल्लकं गोक्षुरकस्य बीजमेर्वारुबीजं त्रपुषस्य बीजम्॥ ६४ ॥kampillakaṃ gokṣurakasya bījamervārubījaṃ trapuṣasya bījam|| 64 ||

चूर्णीकृतं चित्रकहिङ्गुमांसीयवानितुल्यं त्रिफलाद्विभागम्।cūrṇīkṛtaṃ citrakahiṅgumāṃsīyavānitulyaṃ triphalādvibhāgam|अम्लैरशुक्तै रसमद्ययूषैः पेयं हि गुल्माश्मरिभेदनार्थम्॥ ६५ ॥amlairaśuktai rasamadyayūṣaiḥ peyaṃ hi gulmāśmaribhedanārtham|| 65 ||

बिल्वप्रमाणो घृततैलभृष्टो यूषः कृतः शिग्रुकमूलकल्कात्।bilvapramāṇo ghṛtatailabhṛṣṭo yūṣaḥ kṛtaḥ śigrukamūlakalkāt|शीतोऽश्मभित् स्याद्दधिमण्डयुक्तः पेयः प्रकामं लवणेन युक्तः॥ ६६ ॥śīto'śmabhit syāddadhimaṇḍayuktaḥ peyaḥ prakāmaṃ lavaṇena yuktaḥ|| 66 ||

जलेन शोभाञ्जनमूलकल्कः शीतो हितश्चाश्मरिशर्करासु।jalena śobhāñjanamūlakalkaḥ śīto hitaścāśmariśarkarāsu|सितोपला वा समयावशूका कृच्छ्रेषु सर्वेष्वपि भेषजं स्यात्॥ ६७ ॥sitopalā vā samayāvaśūkā kṛcchreṣu sarveṣvapi bheṣajaṃ syāt|| 67 ||

पीत्वाऽथ मद्यं निगदं रथेन हयेन वा शीघ्रजवेन यायात्।pītvā'tha madyaṃ nigadaṃ rathena hayena vā śīghrajavena yāyāt|तैः शर्करा प्रच्यवतेऽश्मरी तु शाम्येन्न चेच्छल्यविदुद्धरेत्ताम्॥ ६८ ॥taiḥ śarkarā pracyavate'śmarī tu śāmyenna cecchalyaviduddharettām|| 68 ||

रेतोभिघातप्रभवे तु कृच्छ्रे समीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्यात्।retobhighātaprabhave tu kṛcchre samīkṣya doṣaṃ pratikarma kuryāt|कार्पासमूलं वृषकाश्मभेदौ बला स्थिरादीनि गवेधुका च॥ ६९ ॥kārpāsamūlaṃ vṛṣakāśmabhedau balā sthirādīni gavedhukā ca|| 69 ||

वृश्चीर ऐन्द्री च पुनर्नवा च शतावरी मध्वसनाख्यपर्ण्यौ।vṛścīra aindrī ca punarnavā ca śatāvarī madhvasanākhyaparṇyau|तत्क्वाथसिद्धः पवने रसः स्यात् पित्तेऽधिके क्षीरमथापि सर्पिः॥ ७० ॥tatkvāthasiddhaḥ pavane rasaḥ syāt pitte'dhike kṣīramathāpi sarpiḥ|| 70 ||

कफे च यूषादिकमन्नपानं संसर्गजे सर्वहितः क्रमः स्यात्।kaphe ca yūṣādikamannapānaṃ saṃsargaje sarvahitaḥ kramaḥ syāt|एवं न चेच्छाम्यति तस्य युञ्ज्यात् सुरां पुराणां मधुकासवं वा॥ ७१ ॥evaṃ na cecchāmyati tasya yuñjyāt surāṃ purāṇāṃ madhukāsavaṃ vā|| 71 ||

विहङ्गमांसानि च बृंहणाय बस्तींश्च शुक्राशयशोधनार्थम्।vihaṅgamāṃsāni ca bṛṃhaṇāya bastīṃśca śukrāśayaśodhanārtham|शुद्धस्य तृप्तस्य च वृष्ययोगैः प्रियानुकूलाः प्रमदा विधेयाः॥ ७२ ॥śuddhasya tṛptasya ca vṛṣyayogaiḥ priyānukūlāḥ pramadā vidheyāḥ|| 72 ||

रक्तोद्भवे तूत्पलनालतालकासेक्षुबालेक्षुकशेरुकाणि।raktodbhave tūtpalanālatālakāsekṣubālekṣukaśerukāṇi|पिबेत् सिताक्षौद्रयुतानि खादेदिक्षुं विदारीं त्रिपुषाणि चैव॥ ७३ ॥pibet sitākṣaudrayutāni khādedikṣuṃ vidārīṃ tripuṣāṇi caiva|| 73 ||

घृतं श्वदंष्ट्रास्वरसेन सिद्धं क्षीरेण चैवाष्टगुणेन पेयम्।ghṛtaṃ śvadaṃṣṭrāsvarasena siddhaṃ kṣīreṇa caivāṣṭaguṇena peyam|स्थिरादिकानां कनकादिकानामेकैकशो वा विधिनैव तेन॥ ७४ ॥sthirādikānāṃ kanakādikānāmekaikaśo vā vidhinaiva tena|| 74 ||

क्षीरेण बस्तिर्मधुरौषधैः स्यात्तैलेन वा स्वाकुफलोत्थितेन॥kṣīreṇa bastirmadhurauṣadhaiḥ syāttailena vā svākuphalotthitena||यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते कार्यं तु तच्छोणितमूत्रकृच्छ्रे॥ ७५ ॥yanmūtrakṛcchre vihitaṃ tu paitte kāryaṃ tu tacchoṇitamūtrakṛcchre|| 75 ||

व्यायामसंधारणशुष्करूक्षपिष्टान्नवातार्ककरव्यवायान्।vyāyāmasaṃdhāraṇaśuṣkarūkṣapiṣṭānnavātārkakaravyavāyān|खर्जूरशालूककपित्थजम्बूबिसं कषायं न रसं भजेत॥kharjūraśālūkakapitthajambūbisaṃ kaṣāyaṃ na rasaṃ bhajeta||इत्यश्मरीचिकित्सा।ityaśmarīcikitsā|

व्यायामतीक्ष्णातिविरेकबस्तिचिन्ताभयत्रासगदातिचाराः।vyāyāmatīkṣṇātivirekabasticintābhayatrāsagadāticārāḥ|छर्द्यामसंधारणकर्शनानि हृद्रोगकर्तॄणि तथाऽभिघातः॥ ७७ ॥chardyāmasaṃdhāraṇakarśanāni hṛdrogakartṝṇi tathā'bhighātaḥ|| 77 ||

वैवर्ण्यमूर्च्छाज्वरकासहिक्काश्वासास्यवैरस्यतृषाप्रमोहाः।vaivarṇyamūrcchājvarakāsahikkāśvāsāsyavairasyatṛṣāpramohāḥ|छर्दिः कफोत्क्लेशरुजोऽरुचिश्च हृद्रोगजाः स्युर्विविधास्तथाऽन्ये॥ ७८ ॥chardiḥ kaphotkleśarujo'ruciśca hṛdrogajāḥ syurvividhāstathā'nye|| 78 ||

हृच्छून्यभावद्रवशोषभेदस्तम्भाः समोहाः पवनाद्विशेषः।hṛcchūnyabhāvadravaśoṣabhedastambhāḥ samohāḥ pavanādviśeṣaḥ|पित्तात्तमोदूयनदाहमोहाः संत्रासतापज्वरपीतभावाः॥ ७९ ॥pittāttamodūyanadāhamohāḥ saṃtrāsatāpajvarapītabhāvāḥ|| 79 ||

स्तब्धं गुरु स्यात् स्तिमितं च मर्म कफात् प्रसेकज्वरकासतन्द्राः।stabdhaṃ guru syāt stimitaṃ ca marma kaphāt prasekajvarakāsatandrāḥ|विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं कृमिजं सकण्डूम्॥ ८० ॥vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ kṛmijaṃ sakaṇḍūm|| 80 ||

तैलं ससौवीरकमस्तुतक्रं वाते प्रपेयं लवणं सुखोष्णम्।tailaṃ sasauvīrakamastutakraṃ vāte prapeyaṃ lavaṇaṃ sukhoṣṇam|मूत्राम्बुसिद्धं लवणैश्च तैलमानाहगुल्मार्तिहृदामयघ्नम्॥ ८१ ॥mūtrāmbusiddhaṃ lavaṇaiśca tailamānāhagulmārtihṛdāmayaghnam|| 81 ||

पुनर्नवां दारु सपञ्चमूलं रास्नां यवान् बिल्वकुलत्थकोलम्।punarnavāṃ dāru sapañcamūlaṃ rāsnāṃ yavān bilvakulatthakolam|पक्त्वा जले तेन विपाच्य तल्मभ्यङ्गपानेऽनिलहृद्गदघ्नम्॥ ८२ ॥paktvā jale tena vipācya talmabhyaṅgapāne'nilahṛdgadaghnam|| 82 ||

हरीतकीनागरपुष्कराह्वैर्वयःकयस्थालवणैश्च कल्कैः।harītakīnāgarapuṣkarāhvairvayaḥkayasthālavaṇaiśca kalkaiḥ|सहिङ्गुभिः साधितमग्र्यसर्पिर्गुल्मे सहृत्पार्श्वगदेऽनिलोत्थे॥ ८३ ॥sahiṅgubhiḥ sādhitamagryasarpirgulme sahṛtpārśvagade'nilotthe|| 83 ||

सपुष्कराह्वं फलपूरमूलं महौषधं शट्यभया च कल्काः।sapuṣkarāhvaṃ phalapūramūlaṃ mahauṣadhaṃ śaṭyabhayā ca kalkāḥ|क्षाराम्बुसर्पिर्लवणैर्विमिश्राः स्युर्वातहृद्रोगविकर्तिकाघ्नाः॥ ८४ ॥kṣārāmbusarpirlavaṇairvimiśrāḥ syurvātahṛdrogavikartikāghnāḥ|| 84 ||

क्वाथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशभूतीकशटीसुराह्वैः।kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśabhūtīkaśaṭīsurāhvaiḥ|सनागराजाजिवचायवानीक्षारः सुखोष्णो लवणश्च पेयः॥ ८५ ॥sanāgarājājivacāyavānīkṣāraḥ sukhoṣṇo lavaṇaśca peyaḥ|| 85 ||

पथ्याशटीपौष्करपञ्चकोलात् समातुलुङ्गाद्यमकेन कल्कः।pathyāśaṭīpauṣkarapañcakolāt samātuluṅgādyamakena kalkaḥ|गुडप्रसन्नालवणैश्च भृष्टो हृत्पार्श्वपृष्ठोदरयोनिशूले॥ ८६ ॥guḍaprasannālavaṇaiśca bhṛṣṭo hṛtpārśvapṛṣṭhodarayoniśūle|| 86 ||

स्यात्त्र्यूषणं द्वे त्रिफले सपाठे निदिग्धिकागोक्षुरकौ बले द्वे।syāttryūṣaṇaṃ dve triphale sapāṭhe nidigdhikāgokṣurakau bale dve|ऋद्धिस्त्रुटिस्तामलकी स्वगुप्ता मेदे मधूकं मधुकं स्थिरा च॥ ८७ ॥ṛddhistruṭistāmalakī svaguptā mede madhūkaṃ madhukaṃ sthirā ca|| 87 ||

शतावरी जीवकपृश्निपर्ण्यौ द्रव्यैरिमैरक्षसमैः सुपिष्टैः।śatāvarī jīvakapṛśniparṇyau dravyairimairakṣasamaiḥ supiṣṭaiḥ|प्रस्थं घृतस्येह पचेद्विधिज्ञः प्रस्थेन दध्ना त्वथ माहिषेण॥ ८८ ॥prasthaṃ ghṛtasyeha pacedvidhijñaḥ prasthena dadhnā tvatha māhiṣeṇa|| 88 ||

मात्रां पलं चार्धपलं पिचुं वा प्रयोजयेन्माक्षिकसंप्रयुक्ताम्।mātrāṃ palaṃ cārdhapalaṃ picuṃ vā prayojayenmākṣikasaṃprayuktām|श्वासे सकासे त्वथ पाण्डुरोगे हलीमके हृद्ग्रहणीप्रदोषे॥ ८९ ॥śvāse sakāse tvatha pāṇḍuroge halīmake hṛdgrahaṇīpradoṣe|| 89 ||

शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे।śītāḥ pradehāḥ pariṣecanāni tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe|द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्याच्छुद्धे तु पित्तापहमन्नपानम्॥ ९० ॥drākṣāsitākṣaudraparūṣakaiḥ syācchuddhe tu pittāpahamannapānam|| 90 ||

यष्ट्याह्विकातिक्तकरोहिणीभ्यां कल्कं पिबेच्चापि सिताजलेन।yaṣṭyāhvikātiktakarohiṇībhyāṃ kalkaṃ pibeccāpi sitājalena|क्षते च सर्पींषि हितानि सर्पिर्गुडाश्च ये तान् प्रसमीक्ष्य सम्यक्॥ ९१ ॥kṣate ca sarpīṃṣi hitāni sarpirguḍāśca ye tān prasamīkṣya samyak|| 91 ||

दद्याद्भिषग्धन्वरसांश्च गव्यक्षीराशिनां पित्तहृदामयेषु।dadyādbhiṣagdhanvarasāṃśca gavyakṣīrāśināṃ pittahṛdāmayeṣu|तैरेव सर्वे प्रशमं प्रयान्ति पित्तामयाः शोणितसंश्रय ये॥ ९२ ॥taireva sarve praśamaṃ prayānti pittāmayāḥ śoṇitasaṃśraya ye|| 92 ||

द्राक्षाबलाश्रेयसिशर्कराभिः खर्जूरवीरर्षभकोत्पलैश्च।drākṣābalāśreyasiśarkarābhiḥ kharjūravīrarṣabhakotpalaiśca|काकोलिमेदायुगजीवकैश्च क्षीरेण सिद्धं महिषीघृतं स्यात्॥ ९३ ॥kākolimedāyugajīvakaiśca kṣīreṇa siddhaṃ mahiṣīghṛtaṃ syāt|| 93 ||

कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपौण्डरीकं मधुकं बिसस्य।kaśerukāśaivalaśṛṅgaveraprapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ bisasya|ग्रन्थिश्च सर्पिः पयसा पचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तहृदामयघ्नम्॥ ९४ ॥granthiśca sarpiḥ payasā pacettaiḥ kṣaudrānvitaṃ pittahṛdāmayaghnam|| 94 ||

स्थिरादिकल्कैः पयसा च सिद्धं द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि।sthirādikalkaiḥ payasā ca siddhaṃ drākṣārasenekṣurasena vā'pi|सर्पिर्हितं स्वादुफलेक्षुजाश्च रसाः सुशीता हृदि पित्तदुष्टे॥ ९५ ॥sarpirhitaṃ svāduphalekṣujāśca rasāḥ suśītā hṛdi pittaduṣṭe|| 95 ||

स्विन्नस्य वान्तस्य विलङ्घितस्य क्रिया कफघ्नी कफमर्मरोगे।svinnasya vāntasya vilaṅghitasya kriyā kaphaghnī kaphamarmaroge|कौलत्थधान्यैश्च रसैर्यवान्नं पानानि तीक्ष्णानि च शङ्कराणि॥ ९६ ॥kaulatthadhānyaiśca rasairyavānnaṃ pānāni tīkṣṇāni ca śaṅkarāṇi|| 96 ||

मूत्रे शृताः कट्फलशृङ्गवेरपीतद्रुपथ्यातिविषाः प्रदेयाः।mūtre śṛtāḥ kaṭphalaśṛṅgaverapītadrupathyātiviṣāḥ pradeyāḥ|कृष्णाशटीपुष्करमूलरास्नावचाभयानागरचूर्णकं च॥ ९७ ॥kṛṣṇāśaṭīpuṣkaramūlarāsnāvacābhayānāgaracūrṇakaṃ ca|| 97 ||

उदुम्बराश्वत्थवटार्जुनाख्ये पालाशरौहीतकखाविरे च।udumbarāśvatthavaṭārjunākhye pālāśarauhītakakhāvire ca|क्वाथे त्रिवृत्त्र्यूषणचूर्णसिद्धो लेहः कफघ्नोऽशिशिराम्बुयुक्तः॥ ९८ ॥kvāthe trivṛttryūṣaṇacūrṇasiddho lehaḥ kaphaghno'śiśirāmbuyuktaḥ|| 98 ||

शिलाह्वयं वा भिषगप्रमत्तः प्रयोजयेत् कल्पविधानदिष्टम्।śilāhvayaṃ vā bhiṣagapramattaḥ prayojayet kalpavidhānadiṣṭam|प्राशं तथाऽऽगस्त्यमथापि लेहं रसायनं ब्राह्ममथामलक्याः॥ ९९ ॥prāśaṃ tathā''gastyamathāpi lehaṃ rasāyanaṃ brāhmamathāmalakyāḥ|| 99 ||

त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम्।tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannaṃ ca sarveṣu hitaṃ vidheyam|हीनातिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम्॥ १०० ॥hīnātimadhyatvamavekṣya caiva kāryaṃ trayāṇāmapi karma śastam|| 100 ||

भुक्तऽधिकं जीर्यति शूलमल्पं जीर्णे स्थितं चेत् सुरदारुकुष्ठम्।bhukta'dhikaṃ jīryati śūlamalpaṃ jīrṇe sthitaṃ cet suradārukuṣṭham|सतिल्वकं द्वे लवणे विडङ्गमुष्णाम्बुना सातिविषं पिबेत् सः॥ १०१ ॥satilvakaṃ dve lavaṇe viḍaṅgamuṣṇāmbunā sātiviṣaṃ pibet saḥ|| 101 ||

जीर्णेऽधिके स्नेहविरेचनं स्यात् फलैर्विरेच्यो यदि जीर्यति स्यात्।jīrṇe'dhike snehavirecanaṃ syāt phalairvirecyo yadi jīryati syāt|त्रिष्वेव कालेष्वधिके तु शूले तीक्ष्णं हितं मूलविरेचनं स्यात्॥ १०२ ॥triṣveva kāleṣvadhike tu śūle tīkṣṇaṃ hitaṃ mūlavirecanaṃ syāt|| 102 ||

प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः प्रकुप्यत्यामाशये शोधनमेव तस्मात्।prāyo'nilo ruddhagatiḥ prakupyatyāmāśaye śodhanameva tasmāt|कार्यं तथा लङ्घनपाचनं च सर्वं कृमिघ्नं कृमिहृद्गदे च॥kāryaṃ tathā laṅghanapācanaṃ ca sarvaṃ kṛmighnaṃ kṛmihṛdgade ca||इति हृद्रोगचिकित्सा।iti hṛdrogacikitsā|

संधारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः।saṃdhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ|प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः॥ १०४ ॥prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ|| 104 ||

संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु।saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu|घ्राणार्तितोदौ क्षवथुर्जलाभः स्रावोऽनिलात् सस्वरमूर्धरोगः॥ १०५ ॥ghrāṇārtitodau kṣavathurjalābhaḥ srāvo'nilāt sasvaramūrdharogaḥ|| 105 ||

नासाग्रपाकज्वरवक्त्रशोषतृष्णोष्णपीतस्रवणानि पित्तात्।nāsāgrapākajvaravaktraśoṣatṛṣṇoṣṇapītasravaṇāni pittāt|कासारुचिस्रावघनप्रसेकाः कफाद्गुरुः स्रोतसि चापि कण्डूः॥ १०६ ॥kāsārucisrāvaghanaprasekāḥ kaphādguruḥ srotasi cāpi kaṇḍūḥ|| 106 ||

सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्युः पीनसे तीव्ररुजेऽतिदुःखे।sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt syuḥ pīnase tīvraruje'tiduḥkhe|सर्वोऽतिवृद्धोऽहितभोजनात्तु दुष्टप्रतिश्याय उपेक्षितः स्यात्॥ १०७ ॥sarvo'tivṛddho'hitabhojanāttu duṣṭapratiśyāya upekṣitaḥ syāt|| 107 ||

ततस्तु रोगाः क्षवथुश्च नासाशोषः प्रतीनाहपरिस्रवौ च।tatastu rogāḥ kṣavathuśca nāsāśoṣaḥ pratīnāhaparisravau ca|घ्राणस्य पूतित्वमपीनसश्च सपाकशोथार्बुदपूयरक्ताः॥ १०८ ॥ghrāṇasya pūtitvamapīnasaśca sapākaśothārbudapūyaraktāḥ|| 108 ||

अरूंसि शीर्षश्रवणाक्षिरोगखालित्यहर्यर्जुनलोमभावाः।arūṃsi śīrṣaśravaṇākṣirogakhālityaharyarjunalomabhāvāḥ|तृट्श्वासकासज्वररक्तपित्तवैस्वर्यशोषाश्च ततो भवन्ति॥ १०९ ॥tṛṭśvāsakāsajvararaktapittavaisvaryaśoṣāśca tato bhavanti|| 109 ||

रोधाभिघातस्रवशोषपाकैर्घ्राणं युतं यश्च न वेत्ति गन्धम्।rodhābhighātasravaśoṣapākairghrāṇaṃ yutaṃ yaśca na vetti gandham|दुर्गन्धि चास्यं बहुशःप्रकोपि दुष्टप्रतिश्यायमुदाहरेत्तम्॥ ११० ॥durgandhi cāsyaṃ bahuśaḥprakopi duṣṭapratiśyāyamudāharettam|| 110 ||

संस्पृश्य मर्माण्यनिलस्तु मूर्ध्नि विष्वक्पथस्थः क्षवथुं करोति।saṃspṛśya marmāṇyanilastu mūrdhni viṣvakpathasthaḥ kṣavathuṃ karoti|क्रुद्धः स संशोष्य कफं तु नासाशृङ्गाटकघ्राणविशोषणं च॥ १११ ॥kruddhaḥ sa saṃśoṣya kaphaṃ tu nāsāśṛṅgāṭakaghrāṇaviśoṣaṇaṃ ca|| 111 ||

उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्।ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam|यो मस्तुलुङ्गाद्घनपीतपक्वः कफः स्रवेदेष परिस्रवस्तु॥ ११२ ॥yo mastuluṅgādghanapītapakvaḥ kaphaḥ sravedeṣa parisravastu|| 112 ||

वैवर्ण्यदौर्गन्ध्यमुपेक्ष्या तु स्यात् पूतिनस्यं श्वयथुर्भ्रमश्च।vaivarṇyadaurgandhyamupekṣyā tu syāt pūtinasyaṃ śvayathurbhramaśca|आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा॥ ११३ ॥ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā|| 113 ||

न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन।na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena|तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्॥ ११४ ॥taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam|| 114 ||

सदाहरागः श्वयथुः सपाकः स्याद् घ्राणपाकोऽपि च रक्तपित्तात्।sadāharāgaḥ śvayathuḥ sapākaḥ syād ghrāṇapāko'pi ca raktapittāt|घ्राणश्रितासृक्प्रभृतीन प्रदूष्य कुर्वन्ति नासाश्वयथुं मलाश्च॥ ११५ ॥ghrāṇaśritāsṛkprabhṛtīna pradūṣya kurvanti nāsāśvayathuṃ malāśca|| 115 ||

घ्राणे तथोच्छ्वासगतिं निरुध्य मांसास्रदोषादपि चार्बुदानि।ghrāṇe tathocchvāsagatiṃ nirudhya māṃsāsradoṣādapi cārbudāni|घ्राणात् स्रवेद्वा श्रवणान्मुखाद्वा पित्ताक्तमस्रं त्वपि पूयरक्तम्॥ ११६ ॥ghrāṇāt sravedvā śravaṇānmukhādvā pittāktamasraṃ tvapi pūyaraktam|| 116 ||

कुर्यात् सपित्तः पवनस्त्वगादीन् संदूष्य चारूंषि सपाकवन्ति।kuryāt sapittaḥ pavanastvagādīn saṃdūṣya cārūṃṣi sapākavanti|नासा प्रदीप्तेव नरस्य यस्य दीप्तं तु तं रोगमुदाहरन्ति॥nāsā pradīpteva narasya yasya dīptaṃ tu taṃ rogamudāharanti||इति नासारोगनिदानम्।iti nāsāroganidānam|

भृशार्तिशूलं स्फुरतीह वातात् पित्तात् सदाहार्ति कफाद्गुरु स्यात्।bhṛśārtiśūlaṃ sphuratīha vātāt pittāt sadāhārti kaphādguru syāt|सर्वैस्त्रिदोषं क्रिमिभिस्तु कण्डूर्दौर्गन्ध्यतोदार्तियुतं शिरः स्यात्॥sarvaistridoṣaṃ krimibhistu kaṇḍūrdaurgandhyatodārtiyutaṃ śiraḥ syāt||इति शिरोरोगनिदानम्।iti śiroroganidānam|

मुखामये मारुतजे तु शोषकार्कश्यरौक्ष्याणि चला रुजश्च।mukhāmaye mārutaje tu śoṣakārkaśyaraukṣyāṇi calā rujaśca|कृष्णारुणं निष्पतनं सशीतं प्रस्रंसनस्पन्दनतोदभेदाः॥ ११९ ॥kṛṣṇāruṇaṃ niṣpatanaṃ saśītaṃ prasraṃsanaspandanatodabhedāḥ|| 119 ||

तृष्णाज्वरस्फोटकतालुदाहा धूमायनं चाप्यवदीर्णता च।tṛṣṇājvarasphoṭakatāludāhā dhūmāyanaṃ cāpyavadīrṇatā ca|पित्तात् समूर्च्छा विविधा रुजश्च वर्णाश्च शुक्लारुणवर्णवर्ज्याः॥ १२० ॥pittāt samūrcchā vividhā rujaśca varṇāśca śuklāruṇavarṇavarjyāḥ|| 120 ||

कण्डूर्गुरुत्वं सितविज्जलत्वं स्नेहोऽरुचिर्जाड्यकफप्रसेकौ।kaṇḍūrgurutvaṃ sitavijjalatvaṃ sneho'rucirjāḍyakaphaprasekau|उत्क्लेशमन्दानलता च तन्द्रा रुजश्च मन्दाः कफवक्त्ररोगे॥ १२१ ॥utkleśamandānalatā ca tandrā rujaśca mandāḥ kaphavaktraroge|| 121 ||

सर्वाणि रूपाणि तु वक्त्ररोगे भवन्ति यस्मिन् स तु सर्वजः स्यात्।sarvāṇi rūpāṇi tu vaktraroge bhavanti yasmin sa tu sarvajaḥ syāt|संस्थानदूष्याकृतिनामभेदाच्चैते चतुःषष्टिविधा भवन्ति॥ १२२ ॥saṃsthānadūṣyākṛtināmabhedāccaite catuḥṣaṣṭividhā bhavanti|| 122 ||

शालाक्यतन्त्रेऽभिहितानि तेषां निमित्तरूपाकृतिभेषजानि।śālākyatantre'bhihitāni teṣāṃ nimittarūpākṛtibheṣajāni|यथाप्रदेशं तु चतुर्विधस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मुखामयस्य॥yathāpradeśaṃ tu caturvidhasya kriyāṃ pravakṣyāmi mukhāmayasya||इति मुखरोगनिदानम्।iti mukharoganidānam|

वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनगन्धरूपैः।vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanagandharūpaiḥ|अरोचकाः स्युः परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन॥ १२४ ॥arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca mato'nilena|| 124 ||

कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्याल्लवणं च वक्त्रम्।kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca vaktram|माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसंबद्धयुतं कफेन॥ १२५ ॥mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasaṃbaddhayutaṃ kaphena|| 125 ||

अरोचके शोकभयानिलोभक्रोधाद्यहृद्याशनगन्धजे स्यात्।arocake śokabhayānilobhakrodhādyahṛdyāśanagandhaje syāt|स्वाभाविकं वक्त्रमथारुचिश्च त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु॥svābhāvikaṃ vaktramathāruciśca tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu||इत्यरोचकनिदानम्।ityarocakanidānam|

नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात्।nādo'tirukkarṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt|शोफः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिश्रवणं च पित्तात्॥ १२७ ॥śophaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtiśravaṇaṃ ca pittāt|| 127 ||

वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोफशुक्लस्निग्धश्रुतिः श्लेष्मभवेऽल्परुक् च।vaiśrutyakaṇḍūsthiraśophaśuklasnigdhaśrutiḥ śleṣmabhave'lparuk ca|सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः॥sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ||इति कर्णरोगनिदानम्।iti karṇaroganidānam|

अल्पस्तु रागोऽनुपदेहवांश्च सतोदभेदोऽनिलजाक्षिरोगे।alpastu rāgo'nupadehavāṃśca satodabhedo'nilajākṣiroge|पित्तात् सदाहोऽतिरुजः सरागः पीतोपदेहः सुभृशोष्णवाही॥ १२९ ॥pittāt sadāho'tirujaḥ sarāgaḥ pītopadehaḥ subhṛśoṣṇavāhī|| 129 ||

शुक्लोपदेहं बहुपिच्छिलाश्रु नेत्रं कफात् स्याद्गुरुता सकण्डुः।śuklopadehaṃ bahupicchilāśru netraṃ kaphāt syādgurutā sakaṇḍuḥ|सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातान्नेत्रामयाः षण्णवतिस्तु भेदात्॥ १३० ॥sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātānnetrāmayāḥ ṣaṇṇavatistu bhedāt|| 130 ||

तेषामभिव्यक्तिरभिप्रदिष्टा शालाक्यतन्त्रेषु चिकित्सितं च।teṣāmabhivyaktirabhipradiṣṭā śālākyatantreṣu cikitsitaṃ ca|पराधिकारे तु न विस्तरोक्तिः शस्तेति तेनात्र न नः प्रयासः॥parādhikāre tu na vistaroktiḥ śasteti tenātra na naḥ prayāsaḥ||इति नेत्ररोगनिदानम्।iti netraroganidānam|

तेजोऽनिलाद्यैः सह केशभूमिं दग्ध्वाऽऽशु कुर्यात् खलतिं नरस्य।tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā''śu kuryāt khalatiṃ narasya|किंचित्तु दग्ध्वा पलितानि कुर्याद्धरिप्रभत्वं च शिरोरुहाणाम्॥ १३२ ॥kiṃcittu dagdhvā palitāni kuryāddhariprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām|| 132 ||

इत्यूर्ध्वजत्रूत्थगदैकदेशस्तन्त्रे निबद्धोऽयमशून्यतार्थम्।ityūrdhvajatrūtthagadaikadeśastantre nibaddho'yamaśūnyatārtham|अतः परं भेषजसंग्रहं तु निबोध संक्षेपत उच्यमानम्॥ataḥ paraṃ bheṣajasaṃgrahaṃ tu nibodha saṃkṣepata ucyamānam||इति खालित्यरोगनिदानम्।iti khālityaroganidānam|

वातात् सकासवैस्वर्ये सक्षारं पीनसे वृतम्।vātāt sakāsavaisvarye sakṣāraṃ pīnase vṛtam|पिबेद्रसं पयश्चोष्णं स्नैहिकं धूममेव वा॥ १३४ ॥pibedrasaṃ payaścoṣṇaṃ snaihikaṃ dhūmameva vā|| 134 ||

शताह्वा त्वग्बला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्।śatāhvā tvagbalā mūlaṃ syonākairaṇḍabilvajam|सारग्वधं पिबेद्वर्तिं मधूच्छिष्टवसाघृतैः॥ १३५ ॥sāragvadhaṃ pibedvartiṃ madhūcchiṣṭavasāghṛtaiḥ|| 135 ||

अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसंपुटे।athavā saghṛtān saktūn kṛtvā mallakasaṃpuṭe|नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्॥ १३६ ॥navapratiśyāyavatāṃ dhūmaṃ vaidyaḥ prayojayet|| 136 ||

शङ्खमूर्धललाटार्तौ पाणिस्वेदोपनाहनम्।śaṅkhamūrdhalalāṭārtau pāṇisvedopanāhanam|स्वभ्यक्ते क्षवथुस्रावरोधादौ संकरादयः॥ १३७ ॥svabhyakte kṣavathusrāvarodhādau saṃkarādayaḥ|| 137 ||

घ्रेयाश्च रोहिषाजाजीवचातर्कारिचोरकाः।ghreyāśca rohiṣājājīvacātarkāricorakāḥ|त्वक्पत्रमरिचैलानां चूर्णा वा सोपकुञ्चिकाः॥ १३८ ॥tvakpatramaricailānāṃ cūrṇā vā sopakuñcikāḥ|| 138 ||

स्रोतःशृङ्गाटनासाक्षिशोषे तैलं च नावनम्।srotaḥśṛṅgāṭanāsākṣiśoṣe tailaṃ ca nāvanam|प्रभाव्याजे तिलान् क्षीरे तेन पिष्टांस्तदुष्मणा॥ १३९ ॥prabhāvyāje tilān kṣīre tena piṣṭāṃstaduṣmaṇā|| 139 ||

मन्दस्विन्नान् सयष्ट्याह्वचूर्णांस्तेनैव पीडयेत्।mandasvinnān sayaṣṭyāhvacūrṇāṃstenaiva pīḍayet|दशमूलस्य निष्क्वाथे रास्नामधुककल्कवत्॥ १४० ॥daśamūlasya niṣkvāthe rāsnāmadhukakalkavat|| 140 ||

सिद्धं ससैन्धवं तैलं दशकृत्वोऽणु तत् स्मृतम्।siddhaṃ sasaindhavaṃ tailaṃ daśakṛtvo'ṇu tat smṛtam|स्निग्धस्यास्थापनैर्दोषं निर्हरेद्वातपीनसे॥ १४१ ॥snigdhasyāsthāpanairdoṣaṃ nirharedvātapīnase|| 141 ||

स्निग्धाम्लोष्णैश्च लघ्वन्नं ग्राम्यादीनां रसैर्हितम्।snigdhāmloṣṇaiśca laghvannaṃ grāmyādīnāṃ rasairhitam|उष्णाम्बुना स्नानपाने निवातोष्णप्रतिश्रयः॥ १४२ ॥uṣṇāmbunā snānapāne nivātoṣṇapratiśrayaḥ|| 142 ||

चिन्ताव्यायामवाक्चेष्टाव्यवायविरतो भवेत्।cintāvyāyāmavākceṣṭāvyavāyavirato bhavet|वातजे पीनसे धीमानिच्छन्नेवात्मनो हितम्॥ १४३ ॥vātaje pīnase dhīmānicchannevātmano hitam|| 143 ||

पैत्ते सर्पिः पिबेत् सिद्धं शृङ्गवेरशृतं पयः।paitte sarpiḥ pibet siddhaṃ śṛṅgaveraśṛtaṃ payaḥ|पाचनार्थं पिबेत् पक्वे कार्यं मूर्धविरेचनम्॥ १४४ ॥pācanārthaṃ pibet pakve kāryaṃ mūrdhavirecanam|| 144 ||

पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः।pāṭhādvirajanīmūrvāpippalījātipallavaiḥ|दन्त्या च साधितं तैलं नस्यं स्यात् पक्वपीनसे॥ १४५ ॥dantyā ca sādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ syāt pakvapīnase|| 145 ||

पूयास्रे रक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च।pūyāsre raktapittaghnāḥ kaṣāyā nāvanāni ca|पाकदाहढ्यरूक्षेषु शीता लेपाः ससेचनाः॥ १४६ ॥pākadāhaḍhyarūkṣeṣu śītā lepāḥ sasecanāḥ|| 146 ||

घ्रेयनस्योपचाराश्च कषायाः स्वादुशीतलाः।ghreyanasyopacārāśca kaṣāyāḥ svāduśītalāḥ|मन्दपित्ते प्रतिश्याये स्निग्धैः कुर्याद्विरेचनम्॥ १४७ ॥mandapitte pratiśyāye snigdhaiḥ kuryādvirecanam|| 147 ||

घृतं क्षीरं यवाः शालिर्गोधूमा जाङ्गला रसाः।ghṛtaṃ kṣīraṃ yavāḥ śālirgodhūmā jāṅgalā rasāḥ|शीताम्लास्तिक्तशाकानि यूषा मुद्गादिभिर्हिताः॥ १४८ ॥śītāmlāstiktaśākāni yūṣā mudgādibhirhitāḥ|| 148 ||

गौरवारोचकेष्वादौ लङ्घनं कफपीनसे।gauravārocakeṣvādau laṅghanaṃ kaphapīnase|स्वेदाः सेकाश्च पाकार्थं लिप्ते शिरसि सर्पिषा॥ १४९ ॥svedāḥ sekāśca pākārthaṃ lipte śirasi sarpiṣā|| 149 ||

लशुनं मुद्गचूर्णेन व्योषक्षारघृतैर्युतम्।laśunaṃ mudgacūrṇena vyoṣakṣāraghṛtairyutam|देयं कफघ्नवमनमुत्क्लिष्टश्लेष्मणे हितम्॥ १५० ॥deyaṃ kaphaghnavamanamutkliṣṭaśleṣmaṇe hitam|| 150 ||

अपीनसे पूतिनस्ये घ्राणस्रावे सकण्डुके।apīnase pūtinasye ghrāṇasrāve sakaṇḍuke|धूमः शस्तोऽवपीडश्च कटुभिः कफपीनसे॥ १५१ ॥dhūmaḥ śasto'vapīḍaśca kaṭubhiḥ kaphapīnase|| 151 ||

नमःशिला वचा व्योषं विडङ्गं हिङ्गु गुग्गुलुः।namaḥśilā vacā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ hiṅgu gugguluḥ|चूर्णो घ्रेयः प्रधमनं कटुभिश्च फलैस्तथा॥ १५२ ॥cūrṇo ghreyaḥ pradhamanaṃ kaṭubhiśca phalaistathā|| 152 ||

भार्गीमदनतर्कारीसुरसादिविपाचिते।bhārgīmadanatarkārīsurasādivipācite|मूत्रे लाक्षा वचा लम्बा विडङ्गं कुष्ठपिप्पली॥ १५३ ॥mūtre lākṣā vacā lambā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapippalī|| 153 ||

कृत्वा कल्कं करञ्जं च तैलं तैः सार्षपं पचेत्।kṛtvā kalkaṃ karañjaṃ ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet|पाकान्मुक्ते घने नस्यमेतन्मेदोनिभे कफे॥ १५४ ॥pākānmukte ghane nasyametanmedonibhe kaphe|| 154 ||

स्निग्धस्य व्याहते वेगे च्छर्दनं कफपीनसे।snigdhasya vyāhate vege cchardanaṃ kaphapīnase|वमनीयशृतक्षीरतिलमाषयवागुना॥ १५५ ॥vamanīyaśṛtakṣīratilamāṣayavāgunā|| 155 ||

वार्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजाः।vārtākakulakavyoṣakulatthāḍhakimudgajāḥ|यूषाः कफघ्नमन्नं च शस्तमुष्णाम्बुसेच(व)नम्॥ १५६ ॥yūṣāḥ kaphaghnamannaṃ ca śastamuṣṇāmbuseca(va)nam|| 156 ||

सर्वजित् पीनसे दुष्टे कार्यं शोफे च शोफजित्।sarvajit pīnase duṣṭe kāryaṃ śophe ca śophajit|क्सारोऽर्बुदाधिमांसेषु क्रिया शेषेष्ववेक्ष्य च॥ksāro'rbudādhimāṃseṣu kriyā śeṣeṣvavekṣya ca||इति पीनसनासारोगचिकित्सा।iti pīnasanāsārogacikitsā|

वातिके शिरसो रोगे स्नेहान् स्वेदान् सनावनान्।vātike śiraso roge snehān svedān sanāvanān|पानान्नमुपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान्॥ १५८ ॥pānānnamupanāhāṃśca kuryādvātāmayāpahān|| 158 ||

तैलभृष्टैरगुर्वाद्यैः सुखोष्णैरुपनाहनम्।tailabhṛṣṭairagurvādyaiḥ sukhoṣṇairupanāhanam|जीवनीयैः सुमनसा मत्स्यैर्मांसैश्च शस्यते॥ १५९ ॥jīvanīyaiḥ sumanasā matsyairmāṃsaiśca śasyate|| 159 ||

रास्नास्थिरादिभिः सिद्धं सक्षीरं नस्यमर्तिनुत्।rāsnāsthirādibhiḥ siddhaṃ sakṣīraṃ nasyamartinut|तैलं रास्नाद्विकाकोलीशर्कराभिरथापि वा॥ १६० ॥tailaṃ rāsnādvikākolīśarkarābhirathāpi vā|| 160 ||

बलामधूकयष्ट्याह्वविदारीचन्दनोत्पलैः।balāmadhūkayaṣṭyāhvavidārīcandanotpalaiḥ|जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः॥ १६१ ॥jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ|| 161 ||

प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे।prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase|नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्॥ १६२ ॥nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham|| 162 ||

दशमूलबलारास्नात्रिफलामधुकैः सह।daśamūlabalārāsnātriphalāmadhukaiḥ saha|मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्तुण्डाङ्ग्रिवर्जितम्॥ १६३ ॥mayūraṃ pakṣapittāntraśakṛttuṇḍāṅgrivarjitam|| 163 ||

जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्।jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet|मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम्॥ १६४ ॥madhuraiḥ kārṣikaiḥ kalkaiḥ śirorogārditāpaham|| 164 ||

कर्णाक्षिनासिकाजिह्वाताल्वास्यगलरोगनुत्।karṇākṣināsikājihvātālvāsyagalaroganut|मायूरमितिविख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम्॥māyūramitivikhyātamūrdhvajatrugadāpaham||इति मायूरघृतम्।iti māyūraghṛtam|

एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्।etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet|चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः॥ १६६ ॥caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ|| 166 ||

जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्धिपरूषकैः।jīvantītriphalāmedāmṛdvīkardhiparūṣakaiḥ|समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः॥ १६७ ॥samaṅgācavikābhārgīkāśmarīsuradārubhiḥ|| 167 ||

आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः।ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ|मृणालबिसशालूकशृङ्गीजीवकपद्मकैः॥ १६८ ॥mṛṇālabisaśālūkaśṛṅgījīvakapadmakaiḥ|| 168 ||

शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः।śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ|मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः॥ १६९ ॥mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ|| 169 ||

रास्नास्थिरातामलकीर्सूक्ष्मैलाशटिपौष्करैः।rāsnāsthirātāmalakīrsūkṣmailāśaṭipauṣkaraiḥ|पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः॥ १७० ॥punarnavātugākṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ|| 170 ||

खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि।kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi|द्रव्यौरेभिर्यथालाभं पूर्वकल्पेन साधितम्॥ १७१ ॥dravyaurebhiryathālābhaṃ pūrvakalpena sādhitam|| 171 ||

नस्ये पाने तथाऽभ्यङ्गे बस्तौ चैव प्रयोजयेत्।nasye pāne tathā'bhyaṅge bastau caiva prayojayet|शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे॥ १७२ ॥śirorogeṣu sarveṣu kāse śvāse ca dāruṇe|| 172 ||

नम्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽर्दिते।namyāpṛṣṭhagrahe śoṣe svarabhede tathā'rdite|योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्॥ १७३ ॥yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam|| 173 ||

ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते।ṛtusnātā tathā nārī pītvā putraṃ prasūyate|महामायूरमित्येतद्घृतमात्रेयपूजितम्॥mahāmāyūramityetadghṛtamātreyapūjitam||इति महामायूरघृतम्।iti mahāmāyūraghṛtam|

आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चापि हि बुद्धिमान्।ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiścāpi hi buddhimān|कल्पेनानेन विपचेत् सर्पिरूर्ध्वगदापहम्॥ १७५ ॥kalpenānena vipacet sarpirūrdhvagadāpaham|| 175 ||

पैत्ते घृतं पयः सेकाः शीता लेपाः सनावनाः।paitte ghṛtaṃ payaḥ sekāḥ śītā lepāḥ sanāvanāḥ|जीवनीयानि सर्पींषि पानान्नं चापि पित्तनुत्॥ १७६ ॥jīvanīyāni sarpīṃṣi pānānnaṃ cāpi pittanut|| 176 ||

चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः।candanośīrayaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ|क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम्॥ १७७ ॥kṣīrapiṣṭaiḥ pradehaḥ syācchṛtairvā pariṣecanam|| 177 ||

त्वक्पत्रशर्कराकल्कः सुपिष्टस्तण्डुलाम्बुना।tvakpatraśarkarākalkaḥ supiṣṭastaṇḍulāmbunā|कार्योऽवपीडः सर्पिश्च नस्यं तस्यानु पैत्तिके॥ १७८ ॥kāryo'vapīḍaḥ sarpiśca nasyaṃ tasyānu paittike|| 178 ||

यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं घृतं हितम्।yaṣṭyāhvacandanānantākṣīrasiddhaṃ ghṛtaṃ hitam|नावनं शर्कराद्राक्षामधूकैर्वाऽपि पित्तजे॥ १७९ ॥nāvanaṃ śarkarādrākṣāmadhūkairvā'pi pittaje|| 179 ||

कफजे स्वेदितं धूमनस्यप्रधमनादिभिः।kaphaje sveditaṃ dhūmanasyapradhamanādibhiḥ|शुद्धं प्रलेपपानान्नैः कफघ्नैः समुपाचरेत्॥ १८० ॥śuddhaṃ pralepapānānnaiḥ kaphaghnaiḥ samupācaret|| 180 ||

पुराणसर्पिषः पानैस्तीक्ष्णैर्बस्तिभिरेव च।purāṇasarpiṣaḥ pānaistīkṣṇairbastibhireva ca|कफानिलोत्थिते दाहः शेषयो रक्तमोक्षणम्॥ १८१ ॥kaphānilotthite dāhaḥ śeṣayo raktamokṣaṇam|| 181 ||

एरण्डनलदक्षौमगुग्गुल्वगुरुचन्दनैः।eraṇḍanaladakṣaumaguggulvagurucandanaiḥ|धूमवर्तीं पिबेद्गन्धैरकुष्ठतगरैस्तथा॥ १८२ ॥dhūmavartīṃ pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā|| 182 ||

सन्निपातभवे कार्या सन्निपातहिता क्रिया।sannipātabhave kāryā sannipātahitā kriyā|क्रिमिजे चैव कर्तव्यं तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्॥ १८३ ॥krimije caiva kartavyaṃ tīkṣṇaṃ mūrdhavirecanam|| 183 ||

त्वग्दन्तीव्याघ्रकरजविडङ्गनवमालिकाः।tvagdantīvyāghrakarajaviḍaṅganavamālikāḥ|अपामार्गफलं बीजं नक्तमालशिरीषयोः।apāmārgaphalaṃ bījaṃ naktamālaśirīṣayoḥ|क्षवकोऽश्मन्तको बिल्वं हरिद्रा हिङ्गु यूथिका॥ १८४ ॥kṣavako'śmantako bilvaṃ haridrā hiṅgu yūthikā|| 184 ||

फणिज्झकश्च तैस्तैलमविमूत्रे चतुर्गुणे।phaṇijjhakaśca taistailamavimūtre caturguṇe|सिद्धं स्यान्नावनं चूर्णं चैषां प्रधमनं हितम्॥ १८५ ॥siddhaṃ syānnāvanaṃ cūrṇaṃ caiṣāṃ pradhamanaṃ hitam|| 185 ||

फलं शिग्रुकरञ्जाभ्यां सव्योषं चावपीडकः।phalaṃ śigrukarañjābhyāṃ savyoṣaṃ cāvapīḍakaḥ|कषायः स्वरसः क्षारश्चूर्णं कल्कोऽवपीडकः॥ १८६ ॥kaṣāyaḥ svarasaḥ kṣāraścūrṇaṃ kalko'vapīḍakaḥ|| 186 ||

शुक्ततिक्तकटुक्षौद्रकषायैः कवलग्रहः।śuktatiktakaṭukṣaudrakaṣāyaiḥ kavalagrahaḥ|इति शिरोरोगचिकित्सा।iti śirorogacikitsā|धूमः प्रधमनं शुद्धिरधश्छर्दनलङ्घनम्॥ १८७ ॥dhūmaḥ pradhamanaṃ śuddhiradhaśchardanalaṅghanam|| 187 ||

भोज्यं च मुखरोगेषु यथास्वं दोषनुद्धितम्।bhojyaṃ ca mukharogeṣu yathāsvaṃ doṣanuddhitam|पिप्पल्यगुरुदार्वीत्वग्यवक्षाररसाञ्जनम्॥ १८८ ॥pippalyagurudārvītvagyavakṣārarasāñjanam|| 188 ||

पाठां तेजोवतीं पथ्यां समभागं विचूर्णयेत्।pāṭhāṃ tejovatīṃ pathyāṃ samabhāgaṃ vicūrṇayet|मुखरोगेषु सर्वेषु सक्षौद्रं तद्विधारयेत्॥ १८९ ॥mukharogeṣu sarveṣu sakṣaudraṃ tadvidhārayet|| 189 ||

सीधुमाधवमाध्वीकैः श्रेष्ठोऽयं कवलग्रहः।sīdhumādhavamādhvīkaiḥ śreṣṭho'yaṃ kavalagrahaḥ|तेजोह्वामभयामेलां समङ्गां कटुकां घनम्॥ १९० ॥tejohvāmabhayāmelāṃ samaṅgāṃ kaṭukāṃ ghanam|| 190 ||

पाठां ज्योतिष्मतीं लोध्रं दार्वीं कुष्ठं च चूर्णयेत्।pāṭhāṃ jyotiṣmatīṃ lodhraṃ dārvīṃ kuṣṭhaṃ ca cūrṇayet|दन्तानां घर्षणं रक्तस्रावकण्डूरुजापहम्॥ १९१ ॥dantānāṃ gharṣaṇaṃ raktasrāvakaṇḍūrujāpaham|| 191 ||

पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः।pañcakolakatālīsapatrailāmaricatvacaḥ|पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः॥ १९२ ॥palāśamuṣkakakṣārayavakṣārāśca cūrṇitāḥ|| 192 ||

गुडे पुराणे द्विगुणे क्वथिते गुटिकाः कृताः।guḍe purāṇe dviguṇe kvathite guṭikāḥ kṛtāḥ|कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि॥ १९३ ॥karkandhumātrāḥ saptāhaṃ sthitā muṣkakabhasmani|| 193 ||

कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः।kaṇṭharogeṣu sarveṣu dhāryāḥ syuramṛtopamāḥ|गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम्॥ १९४ ॥gṛhadhūmo yavakṣāraḥ pāṭhā vyoṣaṃ rasāñjanam|| 194 ||

तेजोह्वा त्रिफला लोध्रं चित्रकश्चेति चूर्णितम्।tejohvā triphalā lodhraṃ citrakaśceti cūrṇitam|सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम्॥ १९५ ॥sakṣaudraṃ dhārayedetadgalarogavināśanam|| 195 ||

कालकं नाम तचूर्णं दन्तास्यगलरोगनुत्।kālakaṃ nāma tacūrṇaṃ dantāsyagalaroganut|इति कालकचूर्णम्।iti kālakacūrṇam|मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम्॥ १९६ ॥manaḥśilā yavakṣāro haritālaṃ sasaindhavam|| 196 ||

दार्वीत्वक् चेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम्।dārvītvak ceti taccūrṇaṃ mākṣikeṇa samāyutam|मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्॥ १९७ ॥mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet|| 197 ||

मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम कीर्तितम्।mukharogeṣu ca śreṣṭhaṃ pītakaṃ nāma kīrtitam|इति पीतकचूर्णम्।iti pītakacūrṇam|मृद्वीका कटुका व्योषं दार्वीत्वक् त्रिफला घनम्॥ १९८ ॥mṛdvīkā kaṭukā vyoṣaṃ dārvītvak triphalā ghanam|| 198 ||

मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्।mūrcchitaṃ ghṛtamaṇḍena kaṇṭharogeṣu dhārayet|पाठा रसाञ्जनं मूर्वा तेजोह्वेति च चूर्णितम्॥ १९९ ॥pāṭhā rasāñjanaṃ mūrvā tejohveti ca cūrṇitam|| 199 ||

क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे भिषग्जितम्।kṣaudrayuktaṃ vidhātavyaṃ galaroge bhiṣagjitam|योगास्त्वेते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः॥ २०० ॥yogāstvete trayaḥ proktā vātapittakaphāpahāḥ|| 200 ||

कटुकातिविषापाठादार्वीमुस्तकलिङ्गकाः।kaṭukātiviṣāpāṭhādārvīmustakaliṅgakāḥ|गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः॥ २०१ ॥gomūtrakvathitāḥ peyāḥ kaṇṭharogavināśanāḥ|| 201 ||

स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया।svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūto rasakriyā|सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा॥ २०२ ॥sakṣaudrā mukharogāsṛgdoṣanāḍīvraṇāpahā|| 202 ||

तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरौत्तरभक्तिकम्।tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sarpirauttarabhaktikam|नावनं मधुराः स्निग्धाः शीताश्चैव रसा हिताः॥ २०३ ॥nāvanaṃ madhurāḥ snigdhāḥ śītāścaiva rasā hitāḥ|| 203 ||

मुखपाके सिराकर्म शिरःकायविरेचनम्।mukhapāke sirākarma śiraḥkāyavirecanam|मूत्रतैलघृतक्षौद्रक्षीरैश्च कवलग्रहाः॥ २०४ ॥mūtratailaghṛtakṣaudrakṣīraiśca kavalagrahāḥ|| 204 ||

सक्षौद्रास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः।sakṣaudrāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ|कषायतिक्तकाः शीताः क्वाथाश्च मुखधावनाः॥ २०५ ॥kaṣāyatiktakāḥ śītāḥ kvāthāśca mukhadhāvanāḥ|| 205 ||

तुलां खदिरसारस्य द्विगुणामरिमेदसः।tulāṃ khadirasārasya dviguṇāmarimedasaḥ|प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्॥ २०६ ॥prakṣālya jarjarīkṛtya caturdroṇe'mbhasaḥ pacet|| 206 ||

द्रोणशेषं कषायं तं पूत्वा भूयः पचेच्छनैः।droṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtvā bhūyaḥ pacecchanaiḥ|ततस्तस्मिन् घनीभूते चूर्णीकृत्याक्षभागिकम्॥ २०७ ॥tatastasmin ghanībhūte cūrṇīkṛtyākṣabhāgikam|| 207 ||

चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठा धातकी घनम्।candanaṃ padmakośīraṃ mañjiṣṭhā dhātakī ghanam|प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वत्वगेलापद्मकेशरम्॥ २०८ ॥prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvatvagelāpadmakeśaram|| 208 ||

लाक्षां रसाञ्जनं मांसीत्रिफलालोध्रवालकम्।lākṣāṃ rasāñjanaṃ māṃsītriphalālodhravālakam|रजन्यौ फलिनीमेलां समङ्गां कट्फ्लं वचाम्॥ २०९ ॥rajanyau phalinīmelāṃ samaṅgāṃ kaṭphlaṃ vacām|| 209 ||

यवासागुरुपत्तङ्गगैरिकाञ्जनमावपेत्।yavāsāgurupattaṅgagairikāñjanamāvapet|लवङ्गनखकक्कोलजातिकोशान् पलोन्मितान्॥ २१० ॥lavaṅganakhakakkolajātikośān palonmitān|| 210 ||

कर्पूरकुडवं चापि क्षिपेच्छीतेऽवतारिते।karpūrakuḍavaṃ cāpi kṣipecchīte'vatārite|ततस्तु गुटिकाः कार्याः शुष्काश्चास्येन धारयेत्॥ २११ ॥tatastu guṭikāḥ kāryāḥ śuṣkāścāsyena dhārayet|| 211 ||

तैलं चानेन कल्केन कषायेण च साधयेत्।tailaṃ cānena kalkena kaṣāyeṇa ca sādhayet|दन्तानां चलनभ्रंशशौशिर्यक्रिमिरोगनुत्॥ २१२ ॥dantānāṃ calanabhraṃśaśauśiryakrimiroganut|| 212 ||

मुखपाकास्यदौर्गन्ध्यजाड्यारोचकनाशनम्।mukhapākāsyadaurgandhyajāḍyārocakanāśanam|स्रावोपलेपपैच्छिल्यवैस्वर्यगलशोषनुत्॥ २१३ ॥srāvopalepapaicchilyavaisvaryagalaśoṣanut|| 213 ||

दन्तास्यगलरोगेषु सर्वेष्वेतत् परायणम्।dantāsyagalarogeṣu sarveṣvetat parāyaṇam|खदिरादिगुटीकेयं तैलं च खदिरादिकम्॥khadirādiguṭīkeyaṃ tailaṃ ca khadirādikam||इति खदिरादिगुटिका तैलं च।iti khadirādiguṭikā tailaṃ ca|

अरुचौ कवलग्राहा धूमाः समुखधावनाः।arucau kavalagrāhā dhūmāḥ samukhadhāvanāḥ|मनोज्ञमन्नपानं च हर्षणाश्वासनानि च॥ २१५ ॥manojñamannapānaṃ ca harṣaṇāśvāsanāni ca|| 215 ||

कुष्ठसौवर्चलाजाजीशर्करामरिचं बिडम्।kuṣṭhasauvarcalājājīśarkarāmaricaṃ biḍam|धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पल्युत्पलचन्दनम्॥ २१६ ॥dhātryelāpadmakośīrapippalyutpalacandanam|| 216 ||

लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम्।lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇaṃ sayavāgrajam|आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतः॥ २१७ ॥ārdradāḍimaniryāsaścājājīśarkarāyutaḥ|| 217 ||

सतैलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवलग्रहाः।satailamākṣikāstvete catvāraḥ kavalagrahāḥ|चतुरोऽरोचकान् हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान्॥ २१८ ॥caturo'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān|| 218 ||

कारवीमरिचाजाजीद्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम्।kāravīmaricājājīdrākṣāvṛkṣāmladāḍimam|सौवर्चलं गुडः क्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्॥ २१९ ॥sauvarcalaṃ guḍaḥ kṣaudraṃ sarvārocakanāśanam|| 219 ||

बस्तिं समीरणे, पित्ते विरेकं, वमनं कफे।bastiṃ samīraṇe, pitte virekaṃ, vamanaṃ kaphe|कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे॥kuryāddhṛdyānukūlāni harṣaṇaṃ ca manoghnaje||इत्यरोचकचिकित्सा।ityarocakacikitsā|

कर्णशूले तु वातघ्नी हिता पीनसवत् क्रिया।karṇaśūle tu vātaghnī hitā pīnasavat kriyā|प्रदेहाः पूरणं नस्यं पाकस्रावे व्रणक्रियाः॥ २२१ ॥pradehāḥ pūraṇaṃ nasyaṃ pākasrāve vraṇakriyāḥ|| 221 ||

भोज्यानि च यथादोषं कुर्यात् स्नेहांश्च पूरणान्।bhojyāni ca yathādoṣaṃ kuryāt snehāṃśca pūraṇān|हिङ्गुतुम्बरुशुण्ठीभिस्तैलं तु सार्षपं पचेत्॥ २२२ ॥hiṅgutumbaruśuṇṭhībhistailaṃ tu sārṣapaṃ pacet|| 222 ||

एतद्धि पूरणं श्रेष्ठं कर्णशूलनिवारणम्।etaddhi pūraṇaṃ śreṣṭhaṃ karṇaśūlanivāraṇam|देवदारुवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः॥ २२३ ॥devadāruvacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ|| 223 ||

तैलं सिद्धं बस्तमूत्रे कर्णशूलनिवारणम्।tailaṃ siddhaṃ bastamūtre karṇaśūlanivāraṇam|वराटकान् समाहृत्य दहेन्मृद्भाजने नवे॥ २२४ ॥varāṭakān samāhṛtya dahenmṛdbhājane nave|| 224 ||

तद्भस्म श्च्योतयेत्तेन गन्धतैलं विपाचयेत्।tadbhasma ścyotayettena gandhatailaṃ vipācayet|रसाञ्जनस्य शुण्ठ्याश्च कल्काभ्यां कर्णशूलनुत्॥ २२५ ॥rasāñjanasya śuṇṭhyāśca kalkābhyāṃ karṇaśūlanut|| 225 ||

शुष्कमूलकशुण्ठानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्।śuṣkamūlakaśuṇṭhānāṃ kṣāro hiṅgu mahauṣadham|शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिग्रु रसाञ्जनम्॥ २२६ ॥śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāru śigru rasāñjanam|| 226 ||

सौवर्चलयवक्षारस्वार्जिकोद्भिदसैन्धवम्।sauvarcalayavakṣārasvārjikodbhidasaindhavam|भूर्जग्रन्थिर्बिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्॥ २२७ ॥bhūrjagranthirbiḍaṃ mustaṃ madhuśuktaṃ caturguṇam|| 227 ||

मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च।mātuluṅgarasaścaiva kadalyā rasa eva ca|सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैः क्षारतैलं विपाचयेत्॥ २२८ ॥sarvairetairyathoddiṣṭaiḥ kṣāratailaṃ vipācayet|| 228 ||

बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्रावश्च दारुणः।bādhiryaṃ karṇanādaśca pūyasrāvaśca dāruṇaḥ|क्रिमयः कर्णशूलं च पूरणादस्य नश्यति॥ २२९ ॥krimayaḥ karṇaśūlaṃ ca pūraṇādasya naśyati|| 229 ||

मुखकर्णाक्षिरोगेषु यथोक्तं पीनसे विधिम्।mukhakarṇākṣirogeṣu yathoktaṃ pīnase vidhim|कुर्याद्भिषक् समीक्ष्यादौ दोषकालबलाबलम्॥kuryādbhiṣak samīkṣyādau doṣakālabalābalam||इति कर्णरोगचिकित्सा।iti karṇarogacikitsā|

उत्पन्नमात्रे तरुणे नेत्ररोगे बिडालकः।utpannamātre taruṇe netraroge biḍālakaḥ|कार्यो दाहोपदेहाश्रुशोफरागनिवारणः॥ २३१ ॥kāryo dāhopadehāśruśopharāganivāraṇaḥ|| 231 ||

नागरं सैन्धवं सर्पिर्मण्डेन च रसक्रिया।nāgaraṃ saindhavaṃ sarpirmaṇḍena ca rasakriyā|निघृष्टं वातिके तद्वन्मधुसैन्धवगैरिकम्॥ २३२ ॥nighṛṣṭaṃ vātike tadvanmadhusaindhavagairikam|| 232 ||

तथा शावरकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः।tathā śāvarakaṃ lodhraṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ biḍālakaḥ|तद्वत् कार्यो हरीतक्या घृतभृष्टो रुजापहः॥ २३३ ॥tadvat kāryo harītakyā ghṛtabhṛṣṭo rujāpahaḥ|| 233 ||

पैत्तिके चन्दनानन्तामञ्जिष्ठाभिर्बिडालकः।paittike candanānantāmañjiṣṭhābhirbiḍālakaḥ|कार्यः पद्मकयष्ट्याह्वमांसीकालीयकैस्तथा॥ २३४ ॥kāryaḥ padmakayaṣṭyāhvamāṃsīkālīyakaistathā|| 234 ||

गैरिकं सैन्धवं मुस्तं रोचना च रसक्रिया।gairikaṃ saindhavaṃ mustaṃ rocanā ca rasakriyā|कफे कार्या तथा क्षौद्रं प्रियङ्गुः समनःशिला॥ २३५ ॥kaphe kāryā tathā kṣaudraṃ priyaṅguḥ samanaḥśilā|| 235 ||

सन्निपाते तु सर्वैः स्याद्बहिरक्ष्णोः प्रलेपनम्।sannipāte tu sarvaiḥ syādbahirakṣṇoḥ pralepanam|पक्ष्माण्यस्पृश्यता कार्यं संपक्वे त्वञ्जनं त्र्यहात्॥ २३६ ॥pakṣmāṇyaspṛśyatā kāryaṃ saṃpakve tvañjanaṃ tryahāt|| 236 ||

आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः।āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ|कोष्णः सैरण्डतर्कारीबृहतीमधुशिग्रुभिः॥ २३७ ॥koṣṇaḥ sairaṇḍatarkārībṛhatīmadhuśigrubhiḥ|| 237 ||

पृथ्वीकादार्विमञ्जिष्ठालाक्षाद्विमधुकोत्पलैः।pṛthvīkādārvimañjiṣṭhālākṣādvimadhukotpalaiḥ|क्वाथः सशर्करः शीतः पूरणं रक्तपित्तनुत्॥ २३८ ॥kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ pūraṇaṃ raktapittanut|| 238 ||

नागरत्रिफलामुस्तनिम्बवासारसः कफे।nāgaratriphalāmustanimbavāsārasaḥ kaphe|कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैरोषधैः सान्निपातके॥ २३९ ॥koṣṇamāścyotanaṃ miśrairoṣadhaiḥ sānnipātake|| 239 ||

बृहत्येरण्डमूलत्वक् शिग्रोः पुष्पं ससैन्धवम्।bṛhatyeraṇḍamūlatvak śigroḥ puṣpaṃ sasaindhavam|अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत्॥ २४० ॥ajākṣīreṇa piṣṭaṃ syādvartirvātākṣiroganut|| 240 ||

सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला।sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā|पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा॥ २४१ ॥pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā|| 241 ||

सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः।saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ|फेनः शैलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्॥ २४२ ॥phenaḥ śaileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut|| 242 ||

अमृताह्वा बिसं बिल्वं पटोलं छागलं शकृत्।amṛtāhvā bisaṃ bilvaṃ paṭolaṃ chāgalaṃ śakṛt|प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी कालानुसारिवा॥ २४३ ॥prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī kālānusārivā|| 243 ||

एषामष्टपलान् भागान् सुधौताञ्जर्जरीकृतान्।eṣāmaṣṭapalān bhāgān sudhautāñjarjarīkṛtān|तोये पक्त्वा रसे पूते भूयः पक्वे रसे घने॥ २४४ ॥toye paktvā rase pūte bhūyaḥ pakve rase ghane|| 244 ||

कर्षं च श्वेतमरिचाज्जातीपुष्पान्नवात् पलम्।karṣaṃ ca śvetamaricājjātīpuṣpānnavāt palam|चूर्णं क्षिप्त्वा कृता वर्तिः सर्वघ्नी दृक्प्रसादनी॥ २४५ ॥cūrṇaṃ kṣiptvā kṛtā vartiḥ sarvaghnī dṛkprasādanī|| 245 ||

शङ्खप्रवालवैदूर्यलौहताम्रप्लवास्थिभिः।śaṅkhapravālavaidūryalauhatāmraplavāsthibhiḥ|स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्तिः सर्वाक्षिरोगनुत्॥ २४६ ॥srotojaśvetamaricairvartiḥ sarvākṣiroganut|| 246 ||

शाणार्धं मरिचाद्द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः।śāṇārdhaṃ maricāddvau ca pippalyarṇavaphenayoḥ|शाणार्धं सैन्धवाच्छाणा नव सौवीरकाञ्जनात्॥ २४७ ॥śāṇārdhaṃ saindhavācchāṇā nava sauvīrakāñjanāt|| 247 ||

पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम्।piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham|कण्डूकाचकफार्तानां मलानां च विशोधनम्॥ २४८ ॥kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca viśodhanam|| 248 ||

बस्तमूत्रे त्र्यहं स्थाप्यमेलाचूर्णं सुभावितम्।bastamūtre tryahaṃ sthāpyamelācūrṇaṃ subhāvitam|चूर्णाञ्जनं हि तैमिर्यक्रिमिपिल्लमलापहम्॥ २४९ ॥cūrṇāñjanaṃ hi taimiryakrimipillamalāpaham|| 249 ||

सौवीरमञ्जनं तुत्थं ताप्यो धातुर्मनःशिला।sauvīramañjanaṃ tutthaṃ tāpyo dhāturmanaḥśilā|चक्षुष्या मधुकं लोहा मणयः पौष्पमञ्जनम्॥ २५० ॥cakṣuṣyā madhukaṃ lohā maṇayaḥ pauṣpamañjanam|| 250 ||

सैन्धवं शौकरी दंष्ट्रा कतकं चाञ्जनं शुभम्।saindhavaṃ śaukarī daṃṣṭrā katakaṃ cāñjanaṃ śubham|तिमिरादिषु चूर्णं वा वर्तिर्वेयमनुत्तमा॥ २५१ ॥timirādiṣu cūrṇaṃ vā vartirveyamanuttamā|| 251 ||

कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं सिता।katakasya phalaṃ śaṅkhaḥ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ sitā|फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला॥ २५२ ॥pheno rasāñjanaṃ kṣaudraṃ viḍaṅgāni manaḥśilā|| 252 ||

कुक्कुटाण्डकपालानि वरिरेषा व्यपोहति।kukkuṭāṇḍakapālāni varireṣā vyapohati|तिमिरं पटलं काचं मलं चाशु सुखावती॥timiraṃ paṭalaṃ kācaṃ malaṃ cāśu sukhāvatī||इति सुखावती वर्तिः।iti sukhāvatī vartiḥ|

त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः।triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayaso rajaḥ|नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः॥ २५४ ॥nīlotpalaṃ viḍaṅgāni phenaṃ ca saritāṃ pateḥ|| 254 ||

आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने।ājena payasā piṣṭvā bhāvayettāmrabhājane|सप्तरात्रं स्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत्॥ २५५ ॥saptarātraṃ sthitaṃ bhūyaḥ piṣṭvā kṣīreṇa vartayet|| 255 ||

एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः।eṣā dṛṣṭipradā vartirandhasyābhinnacakṣuṣaḥ|इति दृष्टिप्रदा वर्तिः।iti dṛṣṭipradā vartiḥ|वदने कृष्णसर्पस्य निहितं मासमञ्जनम्॥ २५६ ॥vadane kṛṣṇasarpasya nihitaṃ māsamañjanam|| 256 ||

ततस्तस्मात् समृद्धृत्य सुशुष्कं चूर्णयेद्बुधः।tatastasmāt samṛddhṛtya suśuṣkaṃ cūrṇayedbudhaḥ|सुमनःकोरकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च॥ २५७ ॥sumanaḥkorakaiḥ śuṣkairardhāṃśaiḥ saindhavena ca|| 257 ||

एतन्नेत्राञ्जनं कार्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्।etannetrāñjanaṃ kāryaṃ timiraghnamanuttamam|पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैन्धवम्॥ २५८ ॥pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saindhavam|| 258 ||

जीर्णं घृतं च सर्वाक्षिरोगघ्नी स्याद्रसक्रिया।jīrṇaṃ ghṛtaṃ ca sarvākṣirogaghnī syādrasakriyā|कृष्णसर्पवसा क्षौद्रं रसो धात्र्या रसक्रिया॥ २५९ ॥kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyā|| 259 ||

शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्बुदमलेषु च।śastā sarvākṣirogeṣu kācārbudamaleṣu ca|धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया॥ २६० ॥dhātrīrasāñjanakṣaudrasarpirbhistu rasakriyā|| 260 ||