॥ १ ॥athāta ūrustambhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 27
ऊरुस्तम्भचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 62)
तत्र श्लोकः-हेतुः प्राग्रूपलिङ्गानि कर्मायोग्यत्वकारणम्।द्विविधं भेषजं चोक्तमूरुस्तम्भचिकित्सिते॥
verse 62 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।śriyā paramayā brāhmyā parayā ca tapaḥśriyā| ॥ ३ ॥ahīnaṃ candrasūryābhyāṃ sumerumiva parvatam|| 3 ||
।dhīdhṛtismṛtivijñānajñānakīrtikṣamālayam| ॥ ४ ॥agniveśo guruṃ kāle saṃśayaṃ paripṛṣṭvān|| 4 ||
।bhagavan pañca karmāṇi samastāni pṛthak tathā| ॥ ५ ॥nirdiṣṭānyāmayānāṃ hi sarveṣāmeva bheṣajam|| 5 ||
!।doṣaja'styāmayaḥ kaścidyasya tāni bhiṣagvara!| ॥ ६ ॥na syuḥ śaktāni śamane sādhyasya kriyayā sataḥ|| 6 ||
।astyūrustambha ityukte guruṇā tasya kāraṇam| ॥ ७ ॥saliṅgabheṣajaṃ bhūyaḥ pṛṣṭastenābravīdguruḥ|| 7 ||
।snigdhoṣṇalaghuśītāni jīrṇājīrṇe samaśnataḥ|॥ ८ ॥dravaśuṣkadadhikṣīragrāmyānūpaudakāmiṣaiḥ|| 8 ||
।piṣṭavyāpannamadyātidivāsvapnaprajāgaraiḥ|॥ ९ ॥laṅghanādhyaśamāyāsabhayavegavidhāraṇaiḥ|| 9 ||
।snehāccāmaṃ citaṃ koṣṭhe vātādīnmedasā saha| ॥ १० ॥ruddhvā''śu gauravādūrū yātyadhogaiḥ sirādibhiḥ|| 10 ||
।pūrayan sakthijaṅghoru doṣo medobalotkaṭaḥ| ॥ ११ ॥avidheyaparispandaṃ janayatyalpavikramam|| 11 ||
।mahāsarasi gambhīre pūrṇe'mbu stimitaṃ yathā| ॥ १२ ॥tiṣṭhati sthiramakṣobhyaṃ tadvadūrugataḥ kaphaḥ|| 12 ||
।gauravāyāsasaṅkocadāharuksuptikampanaiḥ| ॥ १३ ॥bhedasphuraṇatodaiśca yukto dehaṃ nihantyasūn|| 13 ||
।ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu| ॥ १४ ॥stambhayetsthairyaśaityābhyāmūrustambhastatastu saḥ|| 14 ||
।prāgrūpaṃ dhyānanidrātistaimityārocakajvarāḥ| ॥ १५ ॥lomaharṣaśca chardiśca jaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā|| 15 ||
।vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ| ॥ १६ ॥pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā|| 16 ||
।jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedanā| ॥ १७ ॥padaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca|| 17 ||
।saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ| ॥ १८ ॥anyaneyau hi saṃbhagnāvūrū pādau ca manyate|| 18 ||
।yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet| ॥ १९ ॥ūrustambhastadā hanyāt sādhayedanyathā navam|| 19 ||
।tasya na snehanaṃ kāryaṃ na bastirna virecanam| ॥ २० ॥na caiva vamanaṃ yasmāttannibodhata kāraṇam|| 20 ||
।vṛddhaye śleṣmaṇo nityaṃ snehanaṃ bastikarma ca| ॥ २१ ॥tatsthasyoddharaṇe caiva na samarthaṃ virecanam|| 21 ||
।kaphaṃ kaphasthānagataṃ pittaṃ ca vamanāt sukham| ॥ २२ ॥hartumāmāśayasthau ca sraṃsanāttāvubhāvapi|| 22 ||
।pakvāśayasthāḥ sarve'pi bastibhirmūlanirjayāt| ॥ २३ ॥śakyā na tvāmamedobhyāṃ stabdhā jaṅghorusaṃsthitāḥ|| 23 ||
।vātasthāne hi tacchaityāddvayoḥ stambhācca tadgatāḥ| ॥ २४ ॥na śakyāḥ sukhamuddhartuṃ jalaṃ nimnādiva sthalāt|| 24 ||
।tasya saṃśamanaṃ nityaṃ kṣapaṇaṃ śoṣaṇaṃ tathā| ॥ २५ ॥yuktyapekṣī bhiṣak kuryādadhikatvātkaphāmayoḥ|| 25 ||
।sadā rūkṣopacārāya yavaśyāmākakodravān|॥ २६ ॥śākairalavaṇairdadyājjalatailopasādhitaiḥ|| 26 ||
।suniṣaṇṇakanimbārkavetrāragvadhapallavaiḥ| ॥ २७ ॥vāyasīvāstukairanyaistikaiśca kulakādibhiḥ|| 27 ||
।kṣārāriṣṭaprayogāśca harītakyāstathaiva ca| ॥ २८ ॥madhūdakasya pippalyā ūrustambhavināśanāḥ|| 28 ||
।samaṅgāṃ śālmalīṃ bilvaṃ madhunā saha nā pibet| ॥ २९ ॥tathā śrīveṣṭakodīcyadevadārunatānyapi|| 29 ||
।candanaṃ dhātakīṃ kuṣṭhaṃ tālīsaṃ naladaṃ tathā| ॥ ३० ॥mustaṃ harītakīṃ lodhraṃ padmakaṃ tiktarohiṇīm|| 30 ||
।devadāru haridre dve vacāṃ kaṭukarohiṇīm| ॥ ३१ ॥pippalīṃ pippalīmūlaṃ saralaṃ devadāru ca|| 31 ||
।cavyaṃ citrakamūlāni devadāru harītakīm| ॥ ३२ ॥bhallātakaṃ samūlāṃ ca pippalīṃ pañca tān pibet|| 32 ||
।sakṣaudrānardhaślokoktān kalkānūrugrahāpahān| ॥ ३३ ॥śārṅgeṣṭāṃ madanaṃ dantīṃ vatsakasya phalaṃ vacām|| 33 ||
।mūrvāmāragvadhaṃ pāṭhāṃ karañjaṃ kulakaṃ tathā| ॥ ३४ ॥pibenmadhuyutaṃ tulyaṃ cūrṇaṃ vā vāriṇā''plutam|| 34 ||
।sakṣaudraṃ dadhimaṇḍairvā'pyūrustambhavināśanam| ॥ ३५ ॥mūrvāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ citrakaṃ kaṭurohiṇīm|| 35 ||
।pūrvavadgugguluṃ mūtre rātristhitamathāpi vā| ॥ ३६ ॥svarṇakṣīrīmativiṣāṃ mustaṃ tejovatīṃ vacām|| 36 ||
।surāhvaṃ citrakaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm| ॥ ३७ ॥lehayenmadhunā cūrṇaṃ sakṣaudraṃ vā jalāplutam|| 37 ||
।phalīṃ vyāghranakhaṃ hema pibedvā madhusaṃyutam| ॥ ३८ ॥triphalāṃ pippalīṃ mustaṃ cavyaṃ kaṭukarohiṇīm|| 38 ||
।lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārdito naraḥ| ॥ ३९ ॥apatarpaṇajaścet syāddoṣaḥ saṃtarpayeddhi tam|| 39 ||
।yuktyā jāṅgalajairmāṃsaiḥ purāṇaiścaiva śālibhiḥ|॥ ४० ॥rūkṣaṇādvātakopaścennidrānāśārtipūrvakaḥ|| 40 ||
।snehasvedakramastatra kāryo vātāmayāpahaḥ| ॥ ४१ ॥pīluparṇī payasyā ca rāsnā gokṣurako vacā|| 41 ||
।saralāgurupāṭhāśca tailamebhirvipācayet| ॥ ४२ ॥sakṣaudraṃ prasṛtaṃ tasmādañjaliṃ vā'pi nā pibet|| 42 ||
।kuṣṭhaśrīveṣṭakodīcyasaralaṃ dāru keśaram| ॥ ४३ ॥ajagandhā'śvagandhā ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet|| 43 ||
।sakṣaudraṃ mātrayā taccāpyūrustambhārditaḥ pibet|( ॥)(raukṣyānmukta ūrustambhāttataśca sa vimucyate||)
।dve pale saindhavāt pañca śuṇṭhyā granthikacitrakāt| ॥ ४५ ॥dve dve bhallātakāsthīni viṃśatirdve tathā''ḍhake|| 45 ||
।āranālāt pacet prasthaṃ tailasyaitairapatyadam|॥ ४६ ॥gṛdhrasyūrugrahārśortisarvavātavikāranut|| 46 ||
।palābhyāṃ pippalīmūlanāgarādaṣṭakaṭvaraḥ| ॥tailaprasthaḥ samo dadhnā gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ||।ityaṣṭakaṭvaratailam|
।ityābhyantaramuddiṣṭamūrustambhasya bheṣajam| ॥ ४८ ॥śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ tvanyadvāhyaṃ śṛṇu cikitsitam|| 48 ||
।valmīkamṛttikā mūlaṃ karañjasya phalaṃ tvacam| ॥ ४९ ॥iṣṭakānāṃ tataścūrṇaiḥ kuryādutsādanaṃ bhṛśam|| 49 ||
।mūlairvā'pyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak| ॥ ५० ॥picumardasya vā mūlairathavā devadāruṇaḥ|| 50 ||
।kṣaudrasarṣapavalmīkamṛttikāsaṃyutairbhiṣak| ॥ ५१ ॥gāḍhamutsādanaṃ kuryādūrustambhe pralepanam|| 51 ||
।dantīdravantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān|॥ ५२ ॥tarkārīśigrusurasāviśvavatsakanimbajaiḥ|| 52 ||
।patramūlaphalaistoyaṃ śṛtamuṣṇaṃ ca secanam| ॥ ५३ ॥piṣṭaṃ tu sarṣapaṃ mūtre'dhyuṣitaṃ syāt pralepanam|| 53 ||
।vatsakaḥ surasaṃ kuṣṭhaṃ gandhāstumburuśigrukau| ॥ ५४ ॥hiṃsrārkamūlavalmīkamṛttikāḥ sakuṭherakāḥ|| 54 ||
।dadhisaindhavasaṃyuktaṃ kāryametaiḥ pralepanam|( ॥)(ūrustambhāvināśāya bhiṣajā jānatā kramam||)
।śyonākaṃ khadiraṃ bilvaṃ bṛhatyau saralāsanau|॥ ५६ ॥śobhāñjanakatarkārīśvadaṃṣṭrāsurasārjakān|| 56 ||
।agnimanthakarañjau ca jalenotkvāthya secayet| ॥ ५७ ॥pralepo mūtrapiṣṭairvā'pyūrustambhanivāraṇaḥ|| 57 ||
।kaphakṣayārthaṃ śakyeṣu vyāyāmeṣvanuyojayet| ॥ ५८ ॥sthalānyākrāmayet kalyaṃ śarkarāḥ sikatāstathā|| 58 ||
।pratārayet pratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām| ॥ ५९ ॥saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ punaḥ punaḥ|| 59 ||
।tathā viśuṣke'sya kaphe śāntimūrugraho vrajet| ॥ ६० ॥śleṣmaṇaḥ kṣapaṇaṃ yat syānna ca mārutamāvahet|| 60 ||
।tat sarvaṃ sarvadā kāryamūrustambhasya bheṣajam| ॥ ६१ ॥śarīraṃ balamagniṃ ca kāryaiṣā rakṣatā kriyā|| 61 ||
-tatra ślokaḥ- ।hetuḥ prāgrūpaliṅgāni karmāyogyatvakāraṇam| ॥ ६२ ॥dvividhaṃ bheṣajaṃ coktamūrustambhacikitsite|| 62 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsāsthāne ūrustambhacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||