योनिव्यापच्चिकित्सितम्

अथातो योनिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto yonivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

दिव्यतीर्ह्तौषधिमतश्चित्रधातुशिलावतः।divyatīrhtauṣadhimataścitradhātuśilāvataḥ|पुण्ये हिमवतः पार्श्वे सुरसिद्धर्षिसेविते॥ ३ ॥puṇye himavataḥ pārśve surasiddharṣisevite|| 3 ||

विहरन्तं तपोयोगात्तत्त्वज्ञानार्ह्तदर्शिनम्।viharantaṃ tapoyogāttattvajñānārhtadarśinam|पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽनु पृष्टवान्॥ ४ ॥punarvasuṃ jitātmānamagniveśo'nu pṛṣṭavān|| 4 ||

भगवन्! यदपत्यानां मूलं नार्यः परं नृणाम्।bhagavan! yadapatyānāṃ mūlaṃ nāryaḥ paraṃ nṛṇām|तद्धिघातो गदैश्चासां क्रियते योनिमाश्रितैः॥ ५ ॥taddhighāto gadaiścāsāṃ kriyate yonimāśritaiḥ|| 5 ||

तस्मात्तेषां समुत्पत्तिमुत्पन्नानां च लक्षणम्।tasmātteṣāṃ samutpattimutpannānāṃ ca lakṣaṇam|सौषधं श्रोतुमिच्छामि प्रजानुग्रहकाम्यया॥ ६ ॥sauṣadhaṃ śrotumicchāmi prajānugrahakāmyayā|| 6 ||

इति शिष्येण पृष्टस्तु प्रोवाचर्षिवरोऽत्रिजः।iti śiṣyeṇa pṛṣṭastu provācarṣivaro'trijaḥ|विंशतिर्व्यापदो योनेर्निर्दिष्टा रोगसंग्रहे॥ ७ ॥viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṃgrahe|| 7 ||

मिथ्याचारेण ताः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च।mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca|जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक्॥ ८ ॥jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak|| 8 ||

वातलाहारचेष्टाया वातलायाः समीरणः।vātalāhāraceṣṭāyā vātalāyāḥ samīraṇaḥ|विवृद्धो योनिमाश्रित्य योनेस्तोदं सवेदनम्॥ ९ ॥vivṛddho yonimāśritya yonestodaṃ savedanam|| 9 ||

स्तम्भं पिपीलिकासृप्तिमिव कर्कशतां तथा।stambhaṃ pipīlikāsṛptimiva karkaśatāṃ tathā|करोति सुप्तिमायासं वातजांश्चापरान् गदान्॥ १० ॥karoti suptimāyāsaṃ vātajāṃścāparān gadān|| 10 ||

सा स्यात् सशब्दरुक्फेनतनुरूक्षार्तवाऽनिलात्।sā syāt saśabdarukphenatanurūkṣārtavā'nilāt|व्यापत्कट्वम्ललवणक्षाराद्यैः पित्तजा भवेत्॥ ११ ॥vyāpatkaṭvamlalavaṇakṣārādyaiḥ pittajā bhavet|| 11 ||

दाहपाकज्वरोष्णार्ता नीलपीतासितार्तवा।dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītāsitārtavā|भृशोष्णकुणपस्रावा योनिः स्यात्पित्तदूषिता॥ १२ ॥bhṛśoṣṇakuṇapasrāvā yoniḥ syātpittadūṣitā|| 12 ||

कफोऽभिष्यन्दिभिर्वृद्धो योनिं चेद्दूषयेत् स्त्रियाः।kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ|स कुर्यात् पिच्छिलां शीतां कण्डुग्रस्ताल्पवेदनाम्॥ १३ ॥sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍugrastālpavedanām|| 13 ||

पाण्डुवर्णां तथा पाण्डुपिच्छिलार्तववाहिनीम्।pāṇḍuvarṇāṃ tathā pāṇḍupicchilārtavavāhinīm|समश्नन्त्या रसान् सर्वान्दूषयित्वा त्रयो मलाः॥ १४ ॥samaśnantyā rasān sarvāndūṣayitvā trayo malāḥ|| 14 ||

योनिगर्भाशयस्थाः स्वैर्योनिं युञ्जन्ति लक्षणैः।yonigarbhāśayasthāḥ svairyoniṃ yuñjanti lakṣaṇaiḥ|सा भवेद्दाहशूलार्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी॥ १५ ॥sā bhaveddāhaśūlārtā śvetapicchilavāhinī|| 15 ||

रक्तपित्तकरैर्नार्या रक्तं पित्तेन दूषितम्।raktapittakarairnāryā raktaṃ pittena dūṣitam|अतिप्रवर्तते योन्यां लब्धे गर्भेऽपि सासृजा॥ १६ ॥atipravartate yonyāṃ labdhe garbhe'pi sāsṛjā|| 16 ||

योनिगर्भाशयस्थं चेत् पित्तं संदूषयेदसृक्।yonigarbhāśayasthaṃ cet pittaṃ saṃdūṣayedasṛk|साऽरजस्का मता कार्श्यवैवर्ण्यजननी भृशम्॥ १७ ॥sā'rajaskā matā kārśyavaivarṇyajananī bhṛśam|| 17 ||

योन्यामधावनात् कण्डूं जाताः कुर्वन्ति जन्तवः।yonyāmadhāvanāt kaṇḍūṃ jātāḥ kurvanti jantavaḥ|सा स्यादचरणा कण्ड्वा तयाऽतिनरकाङ्क्षिणी॥ १८ ॥sā syādacaraṇā kaṇḍvā tayā'tinarakāṅkṣiṇī|| 18 ||

पवनोऽतिव्यवायेन शोफसुप्तिरुजः स्त्रियाः।pavano'tivyavāyena śophasuptirujaḥ striyāḥ|करोति कुपितो योनौ सा चातिचरणा मता॥ १९ ॥karoti kupito yonau sā cāticaraṇā matā|| 19 ||

मैथुनादतिबालायाः पृष्ठकट्यूरुवंक्षणम्।maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhakaṭyūruvaṃkṣaṇam|रुजन् दूषयते योनिं वायुः प्राक्चरणा हि सा॥ २० ॥rujan dūṣayate yoniṃ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā|| 20 ||

गर्भिण्याः श्लेष्मलाभ्यासाच्छर्दिनिःश्वासनिग्रहात्।garbhiṇyāḥ śleṣmalābhyāsācchardiniḥśvāsanigrahāt|वायुः क्रुद्धः कफं योनिमुपनीय प्रदूषयेत्॥ २१ ॥vāyuḥ kruddhaḥ kaphaṃ yonimupanīya pradūṣayet|| 21 ||

पाण्डुं सतोदमास्रावं श्वेतं स्रवति वा कफम्।pāṇḍuṃ satodamāsrāvaṃ śvetaṃ sravati vā kapham|कफवातामयव्याप्ता सा स्याद्योनिरुपप्लुता॥ २२ ॥kaphavātāmayavyāptā sā syādyonirupaplutā|| 22 ||

पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्।pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt|पित्तसंमूर्च्छितो वायुर्योनिं दूषयति स्त्रियाः॥ २३ ॥pittasaṃmūrcchito vāyuryoniṃ dūṣayati striyāḥ|| 23 ||

शूना स्पर्शाक्षमा सार्तिर्नीलपीतमसृक् स्रवेत्।śūnā sparśākṣamā sārtirnīlapītamasṛk sravet|श्रोणिवंक्षणपृष्ठार्तिज्वरार्तायाः परिप्लुता॥ २४ ॥śroṇivaṃkṣaṇapṛṣṭhārtijvarārtāyāḥ pariplutā|| 24 ||

वेगोदावर्तनाद्योनिमुदावर्तयतेऽनिलः।vegodāvartanādyonimudāvartayate'nilaḥ|सा रुगार्ता रजः कृच्छ्रेणोदावृत्तं विमुञ्चति॥ २५ ॥sā rugārtā rajaḥ kṛcchreṇodāvṛttaṃ vimuñcati|| 25 ||

आर्तवे सा विमुक्ते तु तत्क्षणं लभते सुखम्।ārtave sā vimukte tu tatkṣaṇaṃ labhate sukham|रजसो गमनादूर्ध्वं ज्ञेयोदावर्तिनी बुधैः॥ २६ ॥rajaso gamanādūrdhvaṃ jñeyodāvartinī budhaiḥ|| 26 ||

अकाले वाहमानाया गर्भेण पिहितोऽनिलः।akāle vāhamānāyā garbheṇa pihito'nilaḥ|कर्णिकां जनयेद्योनौ श्लेष्मरक्तेन मूर्च्छितः॥ २७ ॥karṇikāṃ janayedyonau śleṣmaraktena mūrcchitaḥ|| 27 ||

रक्तमार्गावरोधिन्या सा तया कर्णिनी मता।raktamārgāvarodhinyā sā tayā karṇinī matā|रौक्ष्याद्वायुर्यदा गर्भं जातं जातं विनाशयेत्॥ २८ ॥raukṣyādvāyuryadā garbhaṃ jātaṃ jātaṃ vināśayet|| 28 ||

दुष्टशोणितजं नार्याः पुत्रघ्नी नाम सा मता।duṣṭaśoṇitajaṃ nāryāḥ putraghnī nāma sā matā|व्यवायमतितृप्ताया भजन्त्यास्त्वन्नपीडितः॥ २९ ॥vyavāyamatitṛptāyā bhajantyāstvannapīḍitaḥ|| 29 ||

वायुर्मिथ्यास्थिताङ्गाया योनिस्रोतसि संस्थितः।vāyurmithyāsthitāṅgāyā yonisrotasi saṃsthitaḥ|वक्रयत्याननं योन्याः साऽस्थिमांसानिलार्तिभिः॥ ३० ॥vakrayatyānanaṃ yonyāḥ sā'sthimāṃsānilārtibhiḥ|| 30 ||

भृशार्तिर्मैथुनाशक्ता योनिरन्तर्मुखी मता।bhṛśārtirmaithunāśaktā yonirantarmukhī matā|गर्भस्थायाः स्त्रिया रौक्ष्याद्वायुर्योनिं प्रदूषयन्॥ ३१ ॥garbhasthāyāḥ striyā raukṣyādvāyuryoniṃ pradūṣayan|| 31 ||

मातृदोषादणुद्वारां कुर्यात् सूचीमुखी तु सा।mātṛdoṣādaṇudvārāṃ kuryāt sūcīmukhī tu sā|व्यवायकाले रुन्धन्त्या वेगान् प्रकुपितोऽनिलः॥ ३२ ॥vyavāyakāle rundhantyā vegān prakupito'nilaḥ|| 32 ||

कुर्याद्विण्मूत्रसङ्गार्तिं शोषं योनिमुखस्य च।kuryādviṇmūtrasaṅgārtiṃ śoṣaṃ yonimukhasya ca|षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयं गतम्॥ ३३ ॥ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayaṃ gatam|| 33 ||

सरुजं नीरुजं वाऽपि या स्रवेत् सा तु वामिनी।sarujaṃ nīrujaṃ vā'pi yā sravet sā tu vāminī|बीजदोषात्तु गर्भस्थमारुतोपहताशया॥ ३४ ॥bījadoṣāttu garbhasthamārutopahatāśayā|| 34 ||

नृद्वेषिण्यस्तनी चैव षण्ढी स्यादनुपक्रमा।nṛdveṣiṇyastanī caiva ṣaṇḍhī syādanupakramā|विषमं दुःखशय्यायां मैथुनात् कुपितोऽनिलः॥ ३५ ॥viṣamaṃ duḥkhaśayyāyāṃ maithunāt kupito'nilaḥ|| 35 ||

गर्भाशयस्य योन्याश्च मुखं विष्टम्भयेत् स्त्रियाः।garbhāśayasya yonyāśca mukhaṃ viṣṭambhayet striyāḥ|असंवृतमुखी सार्ती रूक्षफेनास्रवाहिनी॥ ३६ ॥asaṃvṛtamukhī sārtī rūkṣaphenāsravāhinī|| 36 ||

मांसोत्सन्ना महायोनिः पर्ववंक्षणशूलिनी।māṃsotsannā mahāyoniḥ parvavaṃkṣaṇaśūlinī|इत्येतैर्लक्षणैः प्रोक्ता विंशतिर्योनिजा गदाः॥ ३७ ॥ityetairlakṣaṇaiḥ proktā viṃśatiryonijā gadāḥ|| 37 ||

न शुक्रं धारयत्येभिर्दोषैर्योनिरुपद्रुता।na śukraṃ dhārayatyebhirdoṣairyonirupadrutā|तस्माद्गर्भं न गृह्णाति स्त्री गच्छत्यामयान् बहून्॥ ३८ ॥tasmādgarbhaṃ na gṛhṇāti strī gacchatyāmayān bahūn|| 38 ||

गुल्मार्शःप्रदरादींश्च वाताद्यैश्चातिपीडनम्।gulmārśaḥpradarādīṃśca vātādyaiścātipīḍanam|आसां षोडश यास्त्वन्त्या आद्ये द्वे पित्तदोषजे॥ ३९ ॥āsāṃ ṣoḍaśa yāstvantyā ādye dve pittadoṣaje|| 39 ||

परिप्लुता वामिनी च वातपित्तात्मिके मते।pariplutā vāminī ca vātapittātmike mate|कर्णिन्युपप्लुते वातकफाच्छेषास्तु वातजाः॥ ४० ॥karṇinyupaplute vātakaphāccheṣāstu vātajāḥ|| 40 ||

देहं वातादयस्तासां स्वैर्लिङ्गैः पीडयन्ति हि।dehaṃ vātādayastāsāṃ svairliṅgaiḥ pīḍayanti hi|स्नेहनस्वेदबस्त्यादि वातजास्वनिलापहम्॥ ४१ ॥snehanasvedabastyādi vātajāsvanilāpaham|| 41 ||

कारयेद्रक्तपितघ्नं शीतं पित्तकृतासु च।kārayedraktapitaghnaṃ śītaṃ pittakṛtāsu ca|श्लेष्मजासु च रूक्षोष्णं कर्म कुर्याद्विचक्षणः॥ ४२ ॥śleṣmajāsu ca rūkṣoṣṇaṃ karma kuryādvicakṣaṇaḥ|| 42 ||

सन्निपाते विमिश्रं तु संसृष्टासु च कारयेत्।sannipāte vimiśraṃ tu saṃsṛṣṭāsu ca kārayet|स्निग्धस्विन्नां तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेत्पुनः॥ ४३ ॥snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayetpunaḥ|| 43 ||

पाणिना नामयेज्जिह्मां संवृतां वर्धयेत् पुनः।pāṇinā nāmayejjihmāṃ saṃvṛtāṃ vardhayet punaḥ|प्रवेशयेन्निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत्॥ ४४ ॥praveśayenniḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet|| 44 ||

योनिः स्थानापवृत्ता हि शल्यभूता मता स्त्रियाः।yoniḥ sthānāpavṛttā hi śalyabhūtā matā striyāḥ|सर्वां व्यापन्नयोनिं तु कर्मभिर्वमनादिभिः॥ ४५ ॥sarvāṃ vyāpannayoniṃ tu karmabhirvamanādibhiḥ|| 45 ||

मृदुभिः पञ्चभिर्नारीं स्निग्धस्विन्नामुपाचरेत्।mṛdubhiḥ pañcabhirnārīṃ snigdhasvinnāmupācaret|सर्वतः सुविशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते॥ ४६ ॥sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate|| 46 ||

वातव्याधिहरं कर्म वातार्तानां सदा हितम्।vātavyādhiharaṃ karma vātārtānāṃ sadā hitam|औदकानूपजैर्मांसैः क्षीरैः सतिलतण्डुलैः॥ ४७ ॥audakānūpajairmāṃsaiḥ kṣīraiḥ satilataṇḍulaiḥ|| 47 ||

सवातघ्नौषधैर्नाडीकुम्भीस्वेदैरुपाचरेत्।savātaghnauṣadhairnāḍīkumbhīsvedairupācaret|अक्तां लवणतैलेन साश्मप्रस्तरसङ्करैः॥ ४८ ॥aktāṃ lavaṇatailena sāśmaprastarasaṅkaraiḥ|| 48 ||

स्विन्नां कोष्णाम्बुसिक्ताङ्गीं वातघ्नैर्भोजयेद्रसैः।svinnāṃ koṣṇāmbusiktāṅgīṃ vātaghnairbhojayedrasaiḥ|बलाद्रोणद्वयक्वाथे घृततैलाडकं पचेत्॥ ४९ ॥balādroṇadvayakvāthe ghṛtatailāḍakaṃ pacet|| 49 ||

स्थिरापयस्याजीवन्तीवीरर्षभकजीवकैः।sthirāpayasyājīvantīvīrarṣabhakajīvakaiḥ|श्रावणीपिप्पलीमुद्गपीलुमाषाख्यपर्णिभिः॥ ५० ॥śrāvaṇīpippalīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ|| 50 ||

शर्कराक्षीरकाकोलीकाकनासाभिरेव च।śarkarākṣīrakākolīkākanāsābhireva ca|पिष्टैश्चतुर्गुणक्षीरे सिद्धं पेयं यथाबलम्॥ ५१ ॥piṣṭaiścaturguṇakṣīre siddhaṃ peyaṃ yathābalam|| 51 ||

वातपित्तकृतान् रोगान् हत्वा गर्भं दधाति तत्।vātapittakṛtān rogān hatvā garbhaṃ dadhāti tat|काश्मर्यत्रिफलाद्राक्षाकासमर्दपरूषकैः॥ ५२ ॥kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaparūṣakaiḥ|| 52 ||

पुनर्नवाद्विरजनीकाकनासासहाचरैः।punarnavādvirajanīkākanāsāsahācaraiḥ|शतावर्या गुडूच्याश्च प्रस्थमक्षसमैर्घृतात्॥ ५३ ॥śatāvaryā guḍūcyāśca prasthamakṣasamairghṛtāt|| 53 ||

साधितं योनिवातघ्नं गर्भदं परमं पिबेत्।sādhitaṃ yonivātaghnaṃ garbhadaṃ paramaṃ pibet|पिप्पलीकुञ्चिकाजाजीवृषकं सैन्धवं वचाम्॥ ५४ ॥pippalīkuñcikājājīvṛṣakaṃ saindhavaṃ vacām|| 54 ||

यवक्षाराजमोदे च शर्करां चित्रकं तथा।yavakṣārājamode ca śarkarāṃ citrakaṃ tathā|पिष्ट्वा सर्पिषि भृष्टानि पाययेत प्रसन्नया॥ ५५ ॥piṣṭvā sarpiṣi bhṛṣṭāni pāyayeta prasannayā|| 55 ||

योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये।yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye|वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम्॥ ५६ ॥vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām|| 56 ||

पिबेत् सलवणैर्मद्यैः पिप्पलीकुञ्चिके तथा।pibet salavaṇairmadyaiḥ pippalīkuñcike tathā|रास्नाश्वदंष्ट्रावृषकैः पिबेच्छूले शृतं पयः॥ ५७ ॥rāsnāśvadaṃṣṭrāvṛṣakaiḥ pibecchūle śṛtaṃ payaḥ|| 57 ||

गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचयेत्।guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecayet|सैन्धवं तगरं कुष्ठं बृहती देवदारु च॥ ५८ ॥saindhavaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatī devadāru ca|| 58 ||

समांशैः साधितं कल्कैस्तैलं धार्यं रुजापहम्।samāṃśaiḥ sādhitaṃ kalkaistailaṃ dhāryaṃ rujāpaham|गुडूचीमालतीरास्नाबलामधुकचित्रकैः॥ ५९ ॥guḍūcīmālatīrāsnābalāmadhukacitrakaiḥ|| 59 ||

निदिग्धिकादेवदारुयूथिकाभिश्च कार्षिकैः।nidigdhikādevadāruyūthikābhiśca kārṣikaiḥ|तैलप्रस्थं गवां मूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्॥ ६० ॥tailaprasthaṃ gavāṃ mūtre kṣīre ca dviguṇe pacet|| 60 ||

वातार्तायाः पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः।vātārtāyāḥ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ|वातार्तानां च योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः॥ ६१ ॥vātārtānāṃ ca yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ|| 61 ||

(उष्णाः सिग्धाः प्रकर्तव्यास्तैलानि स्नेहनानि च।) हिंस्राकल्कं तु वातार्ता कोष्णमभ्यज्य धारयेत्।(uṣṇāḥ sigdhāḥ prakartavyāstailāni snehanāni ca|) hiṃsrākalkaṃ tu vātārtā koṣṇamabhyajya dhārayet|पञ्चवल्कस्य पित्तार्ता श्यामादीनां कफातुरा॥ ६२ ॥pañcavalkasya pittārtā śyāmādīnāṃ kaphāturā|| 62 ||

पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः।pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ|शीताः पित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च॥ ६३ ॥śītāḥ pittaharāḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca|| 63 ||

(पित्तघ्नौषधसिद्धानि कार्याणि भिषजा तथा।) शतावरीमूलतुलाश्चतस्रः संप्रपीडयेत्॥ ६४ ॥(pittaghnauṣadhasiddhāni kāryāṇi bhiṣajā tathā|) śatāvarīmūlatulāścatasraḥ saṃprapīḍayet|| 64 ||

रसेन क्षीरतुल्येन पचेत्तेन घृताढकम्।rasena kṣīratulyena pacettena ghṛtāḍhakam|जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः॥ ६५ ॥jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ|| 65 ||

पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशैर्द्वियष्टिमधुकैर्भिषक्।piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśairdviyaṣṭimadhukairbhiṣak|सिद्धे शीते च मधुनः पिप्पल्याश्च पलाष्टकम्॥ ६६ ॥siddhe śīte ca madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam|| 66 ||

सितादशपलोन्मिश्राल्लिह्यात् पाणितलं ततः।sitādaśapalonmiśrāllihyāt pāṇitalaṃ tataḥ|योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं च तत्॥ ६७ ॥yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ ca tat|| 67 ||

क्षतं क्षतं रक्तपित्तं कासं श्वासं हलीमकम्।kṣataṃ kṣataṃ raktapittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam|कामलां वातरक्तं च वीसर्पं हृच्छिरोग्रहम्॥ ६८ ॥kāmalāṃ vātaraktaṃ ca vīsarpaṃ hṛcchirograham|| 68 ||

उन्मादारत्यपस्मारान् वातपित्तात्मकाञ्जयेत्।unmādāratyapasmārān vātapittātmakāñjayet|इति बृहच्छतावरीघृतम्।iti bṛhacchatāvarīghṛtam|एवमेव क्षीरसर्पिर्जीवनीयोपसाधितम्॥ ६९ ॥evameva kṣīrasarpirjīvanīyopasādhitam|| 69 ||

गर्भदं पित्तलानां च योनीनां स्याद्भिषग्जितम्।garbhadaṃ pittalānāṃ ca yonīnāṃ syādbhiṣagjitam|योन्यां श्लेष्मप्रदुष्टायां वार्तिः संशोधनी हिता॥ ७० ॥yonyāṃ śleṣmapraduṣṭāyāṃ vārtiḥ saṃśodhanī hitā|| 70 ||

वाराहे बहुशः पित्ते भावितैर्लक्तकैः कृता।vārāhe bahuśaḥ pitte bhāvitairlaktakaiḥ kṛtā|भावितं पयसाऽर्कस्य यवचूर्णं ससैन्धवम्॥ ७१ ॥bhāvitaṃ payasā'rkasya yavacūrṇaṃ sasaindhavam|| 71 ||

वर्तिः कृता मुहुर्धार्या ततः सेच्या सुखाम्बुना।vartiḥ kṛtā muhurdhāryā tataḥ secyā sukhāmbunā|पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः॥ ७२ ॥pippalyā maricairmāṣaiḥ śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ|| 72 ||

वर्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी।vartistulyā pradeśinyā dhāryā yoniviśodhanī|उदुम्बरशलाटूनां द्रोणमब्द्रोणसंयुतम्॥ ७३ ॥udumbaraśalāṭūnāṃ droṇamabdroṇasaṃyutam|| 73 ||

सपञ्चवक्लकुलकमालतीनिम्बपल्लवम्।sapañcavaklakulakamālatīnimbapallavam|निशां स्थाप्य जले तस्मिंस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्॥ ७४ ॥niśāṃ sthāpya jale tasmiṃstailaprasthaṃ vipācayet|| 74 ||

लाक्षाधवपलाशत्वङ्निर्यासैः शाल्मलेन च।lākṣādhavapalāśatvaṅniryāsaiḥ śālmalena ca|पिष्टैः सिद्धस्य तैलस्य पिचुं योनौ निधापयेत्॥ ७५ ॥piṣṭaiḥ siddhasya tailasya picuṃ yonau nidhāpayet|| 75 ||

सशर्करैः कषायैश्च शीतैः कुर्वीत सेचनम्।saśarkaraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta secanam|पिच्छिला विवृता कालदुष्टा योनिश्च दारुणा॥ ७६ ॥picchilā vivṛtā kāladuṣṭā yoniśca dāruṇā|| 76 ||

सप्ताहाच्छुध्यति क्षिप्रमपत्यं चापि विन्दति।saptāhācchudhyati kṣipramapatyaṃ cāpi vindati|उदुम्बरस्य दुग्धेन षट्कृत्वो भावितात्तिलात्॥ ७७ ॥udumbarasya dugdhena ṣaṭkṛtvo bhāvitāttilāt|| 77 ||

तैलं क्वाथेन तस्यैव सिद्धं धार्यं च पूर्ववत्।tailaṃ kvāthena tasyaiva siddhaṃ dhāryaṃ ca pūrvavat|धातक्यामलकीपत्रस्रोतोजमधुकोत्पलैः॥ ७८ ॥dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ|| 78 ||

जम्ब्वाम्रमध्यकासीसलोध्रकट्फलतिन्दुकैः।jambvāmramadhyakāsīsalodhrakaṭphalatindukaiḥ|सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरशलाडुभिः॥ ७९ ॥saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāḍubhiḥ|| 79 ||

अक्षमात्रैरजामूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्।akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet|तैलप्रस्थं पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः॥ ८० ॥tailaprasthaṃ picuṃ dadyādyonau ca praṇayettataḥ|| 80 ||

कटीपृष्ठत्रिकाभ्यङ्गं स्नेहबस्तिं च दापयेत्।kaṭīpṛṣṭhatrikābhyaṅgaṃ snehabastiṃ ca dāpayet|पिच्छिला स्राविणी योनिर्विप्लुतोपप्लुता तथा॥ ८१ ॥picchilā srāviṇī yonirviplutopaplutā tathā|| 81 ||

उत्ताना चोन्नता शूना सिध्येत् सस्फोटशूलिनी।uttānā connatā śūnā sidhyet sasphoṭaśūlinī|करीरधवनिम्बर्कवेणुकोशाम्रजाम्बवैः॥ ८२ ॥karīradhavanimbarkaveṇukośāmrajāmbavaiḥ|| 82 ||

जिङ्गिनीवृषमूलानां क्वाथैर्मार्द्वीकसीधुभिः।jiṅginīvṛṣamūlānāṃ kvāthairmārdvīkasīdhubhiḥ|सशुक्तैर्धावनं मिथैर्योन्यास्रावविनाशनम्॥ ८३ ॥saśuktairdhāvanaṃ mithairyonyāsrāvavināśanam|| 83 ||

कुर्यात् सतक्रगोमूत्रशुक्तैर्वा त्रिफलारसैः।kuryāt satakragomūtraśuktairvā triphalārasaiḥ|पिप्पल्ययोरजः पथ्याप्रयोगा मधुना हिताः॥ ८४ ॥pippalyayorajaḥ pathyāprayogā madhunā hitāḥ|| 84 ||

श्लेष्मलायां कटुप्रायाः समूत्रा बस्तयो हिताः।śleṣmalāyāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ|पित्ते समधुरक्षीरा वाते तैलाम्लसंयुताः॥ ८५ ॥pitte samadhurakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ|| 85 ||

सन्निपातसमुत्थायाः कर्म साधारणं हितम्।sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam|रक्तयोन्यामसृग्वर्णैरनुबन्धं समीक्ष्य च॥ ८६ ॥raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhaṃ samīkṣya ca|| 86 ||

ततः कुर्याद्यथादोषं रक्तस्थापनमौषधम्।tataḥ kuryādyathādoṣaṃ raktasthāpanamauṣadham|तिलचूर्णं दधि घृतं फाणितं शौकरी वसा॥ ८७ ॥tilacūrṇaṃ dadhi ghṛtaṃ phāṇitaṃ śaukarī vasā|| 87 ||

क्षौद्रेण संयुतं पेयं वातसृग्दरनाशनम्।kṣaudreṇa saṃyutaṃ peyaṃ vātasṛgdaranāśanam|वराहस्य रसो मेद्यः सकौलत्थोऽनिलाधिके॥ ८८ ॥varāhasya raso medyaḥ sakaulattho'nilādhike|| 88 ||

शर्कराक्षौद्रयष्ट्याह्वनागरैर्वा युतं दधि।śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgarairvā yutaṃ dadhi|पयस्योत्पलशालूकबिसकालीयकाम्बुदम्॥ ८९ ॥payasyotpalaśālūkabisakālīyakāmbudam|| 89 ||

सपयःशर्कराक्षौद्रं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्।sapayaḥśarkarākṣaudraṃ paittike'sṛgdare pibet|पाठा जम्ब्वाम्रयोर्मध्यं शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्॥ ९० ॥pāṭhā jambvāmrayormadhyaṃ śilodbhedaṃ rasāñjanam|| 90 ||

अम्बष्ठा शाल्मलीश्लेषं समङ्गां वत्सकत्वचम्।ambaṣṭhā śālmalīśleṣaṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam|बाह्लीकातिविषे बिल्वं मुस्तं लोध्रं सगैरिकम्॥ ९१ ॥bāhlīkātiviṣe bilvaṃ mustaṃ lodhraṃ sagairikam|| 91 ||

कट्वङ्गं मरिचं शुण्ठीं मृद्वीकां रक्तचन्दनम्।kaṭvaṅgaṃ maricaṃ śuṇṭhīṃ mṛdvīkāṃ raktacandanam|कट्फलं वत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम्॥ ९२ ॥kaṭphalaṃ vatsakānantādhātakīmadhukārjunam|| 92 ||

पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्।puṣyeṇoddhṛtya tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet|तानि क्षौद्रेण संयोज्य पिबेत्तण्डुलवारिणा॥ ९३ ॥tāni kṣaudreṇa saṃyojya pibettaṇḍulavāriṇā|| 93 ||

अर्शःसु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते।arśaḥsu cātisāreṣu raktaṃ yaccopaveśyate|दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत्॥ ९४ ॥doṣāgantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet|| 94 ||

योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं सपीतकम्।yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śvetaṃ nīlaṃ sapītakam|स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसह्य विनिवर्तयेत्॥ ९५ ॥strīṇāṃ śyāvāruṇaṃ yacca prasahya vinivartayet|| 95 ||

चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम्।cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam|इति पुष्यानुगचूर्णम्।iti puṣyānugacūrṇam|तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना॥ ९६ ॥taṇḍulīyakamūlaṃ tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā|| 96 ||

रसाञ्जनं च लाक्षां च छागेन पयसा पिबेत्।rasāñjanaṃ ca lākṣāṃ ca chāgena payasā pibet|पत्रकल्कौ घृते भृष्टौ राजादनकपित्थयोः॥ ९७ ॥patrakalkau ghṛte bhṛṣṭau rājādanakapitthayoḥ|| 97 ||

पित्तानिलहरौ, पैत्ते सर्वथैवास्रपित्तजित्।pittānilaharau, paitte sarvathaivāsrapittajit|मधुकं त्रिफलां लोध्रं मुस्तं सौराष्ट्रिकां मधु॥ ९८ ॥madhukaṃ triphalāṃ lodhraṃ mustaṃ saurāṣṭrikāṃ madhu|| 98 ||

मद्यैर्निम्बगुडूच्यौ वा कफजेऽसृग्दरे पिबेत्।madyairnimbaguḍūcyau vā kaphaje'sṛgdare pibet|विरेचनं महातिक्तं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्॥ ९९ ॥virecanaṃ mahātiktaṃ paittike'sṛgdare pibet|| 99 ||

हितं गर्भपरिस्रावे यच्चोकतं तच्च् कारयेत्।hitaṃ garbhaparisrāve yaccokataṃ tacc kārayet|काश्मर्यकुटजाक्वाथसिद्धमुत्तरबस्तिना॥ १०० ॥kāśmaryakuṭajākvāthasiddhamuttarabastinā|| 100 ||

रक्तयोन्यरजस्कानां पुत्रघ्न्याश्च हितं घृतम्।raktayonyarajaskānāṃ putraghnyāśca hitaṃ ghṛtam|मृगाजाविवराहासृग्दध्यम्लफलसर्पिषा॥ १०१ ॥mṛgājāvivarāhāsṛgdadhyamlaphalasarpiṣā|| 101 ||

अरजस्का पिबेत् सिद्धं जीवनीयैः पयोऽपि वा।arajaskā pibet siddhaṃ jīvanīyaiḥ payo'pi vā|कर्णिन्यचरणाशुष्कयोनिप्राक्चरणासु च॥ १०२ ॥karṇinyacaraṇāśuṣkayoniprākcaraṇāsu ca|| 102 ||

कफवाते च दातव्यं तैलमुत्तरबस्तिना।kaphavāte ca dātavyaṃ tailamuttarabastinā|गोपित्ते मत्स्यपित्ते वा क्षौमं त्रिःसप्तभावितम्॥ १०३ ॥gopitte matsyapitte vā kṣaumaṃ triḥsaptabhāvitam|| 103 ||

मधुना किण्वचूर्णं वा दद्यादचरणापहम्।madhunā kiṇvacūrṇaṃ vā dadyādacaraṇāpaham|स्रोतसां शोधनं कण्डूक्लेदशोफहरं च तत्॥ १०४ ॥srotasāṃ śodhanaṃ kaṇḍūkledaśophaharaṃ ca tat|| 104 ||

वातघ्नैः शतपाकैश्च तैलैः प्रागतिचारिणी।vātaghnaiḥ śatapākaiśca tailaiḥ prāgaticāriṇī|आस्थाप्या चानुवास्या च स्वेद्या चानिलसूदनैः॥ १०५ ॥āsthāpyā cānuvāsyā ca svedyā cānilasūdanaiḥ|| 105 ||

स्नेहद्रव्यैस्तथाऽऽहारैरुपनाहैश्च युक्तितः।snehadravyaistathā''hārairupanāhaiśca yuktitaḥ|शताह्वायवगोधूमकिण्वकुष्ठप्रियङ्गुभिः॥ १०६ ॥śatāhvāyavagodhūmakiṇvakuṣṭhapriyaṅgubhiḥ|| 106 ||

बलाखुपर्णिकाश्र्याह्वैः संयावो धारणः स्मृतः।balākhuparṇikāśryāhvaiḥ saṃyāvo dhāraṇaḥ smṛtaḥ|वामिन्युपप्लुतानां च स्नेहस्वेदादिकः क्रमः॥ १०७ ॥vāminyupaplutānāṃ ca snehasvedādikaḥ kramaḥ|| 107 ||

कार्यस्ततः स्नेहपिचुस्ततः संतर्पणं भवेत्।kāryastataḥ snehapicustataḥ saṃtarpaṇaṃ bhavet|शल्लकीजिङ्गिनीजम्बूधवत्वक्पञ्चवल्कलैः॥ १०८ ॥śallakījiṅginījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ|| 108 ||

कषायैः साधितः स्नेहपिचुः स्याद्विप्लुतापहः।kaṣāyaiḥ sādhitaḥ snehapicuḥ syādviplutāpahaḥ|कर्णिन्यां वर्तिका कुष्ठपिप्पल्यर्काग्रसैन्धवैः॥ १०९ ॥karṇinyāṃ vartikā kuṣṭhapippalyarkāgrasaindhavaiḥ|| 109 ||

बस्तमूत्रकृता धार्या सर्वं च श्लेष्मनुद्धितम्।bastamūtrakṛtā dhāryā sarvaṃ ca śleṣmanuddhitam|त्रैवृतं स्नेहनं स्वेदो ग्राम्यानूपौदका रसाः॥ ११० ॥traivṛtaṃ snehanaṃ svedo grāmyānūpaudakā rasāḥ|| 110 ||

दशमूलपयोबस्तिश्चोदावर्तानिलार्तिषु।daśamūlapayobastiścodāvartānilārtiṣu|त्रैवृतेनानुवास्या च बस्तिश्चोत्तरसंज्ञितः॥ १११ ॥traivṛtenānuvāsyā ca bastiścottarasaṃjñitaḥ|| 111 ||

एतदेव महायोन्यां स्रस्तायां च विधीयते।etadeva mahāyonyāṃ srastāyāṃ ca vidhīyate|वसा र्क्षवराहाणां घृतं च म्धुरैः शृतम्॥ ११२ ॥vasā rkṣavarāhāṇāṃ ghṛtaṃ ca mdhuraiḥ śṛtam|| 112 ||

पूरयित्वा महायोनिं बध्नीयात् क्षौमलक्तकैः।pūrayitvā mahāyoniṃ badhnīyāt kṣaumalaktakaiḥ|प्रस्रस्तां सर्पिषाऽभ्यज्य क्षीरस्विन्नां प्रवेश्य च॥ ११३ ॥prasrastāṃ sarpiṣā'bhyajya kṣīrasvinnāṃ praveśya ca|| 113 ||

बध्नीयाद्वेशवारस्य पिण्डेनामूत्रकालतः।badhnīyādveśavārasya piṇḍenāmūtrakālataḥ|यच्च वातविकाराणां कर्मोक्तं तच्च कारयेत्॥ ११४ ॥yacca vātavikārāṇāṃ karmoktaṃ tacca kārayet|| 114 ||

सर्वव्यापत्सु मतिमान्महायोन्यां विशेषतः।sarvavyāpatsu matimānmahāyonyāṃ viśeṣataḥ|नहि वातादृते योनिर्नारीणां संप्रदुष्यति॥ ११५ ॥nahi vātādṛte yonirnārīṇāṃ saṃpraduṣyati|| 115 ||

शमयित्वा तमन्यस्य कुर्याद्दोषस्य मेषजम्।śamayitvā tamanyasya kuryāddoṣasya meṣajam|रोहीतकान्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत्॥ ११६ ॥rohītakānmūlakalkaṃ pāṇḍure'sṛgdare pibet|| 116 ||

जलेनामलकीबीजं कल्कं वा ससितामधुम्।jalenāmalakībījaṃ kalkaṃ vā sasitāmadhum|मधुनाऽऽमलकाच्चूर्णं रसं वा लेहयेच्च ताम्॥ ११७ ॥madhunā''malakāccūrṇaṃ rasaṃ vā lehayecca tām|| 117 ||

न्यग्रोधत्वक्कषायेण लोध्रकल्कं ततहा पिबेत्।nyagrodhatvakkaṣāyeṇa lodhrakalkaṃ tatahā pibet|आस्रावे क्षौमपट्टं वा भावितं तेन धारयेत्॥ ११८ ॥āsrāve kṣaumapaṭṭaṃ vā bhāvitaṃ tena dhārayet|| 118 ||

प्लक्षत्वक्चूर्णपिण्डं वा धारयेन्मधुना कृतम्।plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṃ vā dhārayenmadhunā kṛtam|योन्या स्नेहाक्तया लोध्रप्रियङ्गुमधुकस्य वा॥ ११९ ॥yonyā snehāktayā lodhrapriyaṅgumadhukasya vā|| 119 ||

धार्या मधुयुता वर्तिः कषायाणां च सर्वशः।dhāryā madhuyutā vartiḥ kaṣāyāṇāṃ ca sarvaśaḥ|स्रावच्छेदार्थमभ्यक्तां धूपयेद्वा घृताप्लुतैः॥ १२० ॥srāvacchedārthamabhyaktāṃ dhūpayedvā ghṛtāplutaiḥ|| 120 ||

सरलागुग्गुलुयवैः सतैलकटुमत्स्यकैः।saralāgugguluyavaiḥ satailakaṭumatsyakaiḥ|कासीसं त्रिफला कांक्षी समङ्गाऽऽम्रास्थि धातकी॥ १२१ ॥kāsīsaṃ triphalā kāṃkṣī samaṅgā''mrāsthi dhātakī|| 121 ||

पैच्छिल्ये क्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णो वैशद्यकारकः।paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ|पलाशसर्जजम्बूत्वक्समङ्गामोचधातकीः॥ १२२ ॥palāśasarjajambūtvaksamaṅgāmocadhātakīḥ|| 122 ||

सपिच्छिलापरिक्लिन्नास्तम्भनः कल्क इष्यते।sapicchilāpariklinnāstambhanaḥ kalka iṣyate|स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दवकारकम्॥ १२३ ॥stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdavakārakam|| 123 ||

धारयेद्वेशवारं वा पायसं कृशरां तथा।dhārayedveśavāraṃ vā pāyasaṃ kṛśarāṃ tathā|दुर्गन्धानां कषायः स्यात्तौवरः कल्क एव वा॥ १२४ ॥durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttauvaraḥ kalka eva vā|| 124 ||

चूर्णं वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणम्।cūrṇaṃ vā sarvagandhānāṃ pūtigandhāpakarṣaṇam|एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः॥ १२५ ॥evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ|| 125 ||

अदुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति।aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati|पञ्चकर्मविशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्॥ १२६ ॥pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam|| 126 ||

परीक्ष्य वर्णैर्दोषाणां दुष्टं तद्घ्नैरुपाचरेत्।parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret|भवन्ति चात्र- सलिङ्गा व्यापदो योनेः सनिदानचिकित्सिताः॥ १२७ ॥bhavanti cātra- saliṅgā vyāpado yoneḥ sanidānacikitsitāḥ|| 127 ||

उक्ता विस्तरतः सम्यङ्गुनिना तत्त्वदर्शिना।uktā vistarataḥ samyaṅguninā tattvadarśinā|पुनरेवाग्निवेशस्तु पप्रच्छ भिषजां वरम्॥ १२८ ॥punarevāgniveśastu papraccha bhiṣajāṃ varam|| 128 ||

आत्रेयमुपसङ्गम्य शुक्रदोषास्त्वयाऽनघ!।ātreyamupasaṅgamya śukradoṣāstvayā'nagha!|रोगाध्याये समुद्दिष्टा ह्यष्टौ पुंसामशेषतः॥ १२९ ॥rogādhyāye samuddiṣṭā hyaṣṭau puṃsāmaśeṣataḥ|| 129 ||

तेषां हेतुं भिषक्श्रेष्ठ! दुष्टादुष्टस्य चाकृतिम्।teṣāṃ hetuṃ bhiṣakśreṣṭha! duṣṭāduṣṭasya cākṛtim|चिकित्सितं च कार्त्स्न्योन क्लैब्यं यच्च चतुर्विधम्॥ १३० ॥cikitsitaṃ ca kārtsnyona klaibyaṃ yacca caturvidham|| 130 ||

उपद्रवेषु योनीनां प्रदरो यश्च कीर्तितः।upadraveṣu yonīnāṃ pradaro yaśca kīrtitaḥ|तेषां निदानं लिङ्गं च चिकित्सां चैव तत्त्वतः॥ १३१ ॥teṣāṃ nidānaṃ liṅgaṃ ca cikitsāṃ caiva tattvataḥ|| 131 ||

समासव्यासमेदेन प्रब्रूहि भिषजांवर!।samāsavyāsamedena prabrūhi bhiṣajāṃvara!|तस्मै शुश्रूषमाणाय प्रोवाच मुनिपुङ्गवः॥ १३२ ॥tasmai śuśrūṣamāṇāya provāca munipuṅgavaḥ|| 132 ||

बीजं यस्माद्व्यवाये तु हर्षयोनिसमुत्थितम्।bījaṃ yasmādvyavāye tu harṣayonisamutthitam|शुक्रं पौरुषमित्युक्तं तस्माद्वक्ष्यामि तच्छृणु॥ १३३ ॥śukraṃ pauruṣamityuktaṃ tasmādvakṣyāmi tacchṛṇu|| 133 ||

यथा बीजमकालाम्बुकृमिकीटाग्निदूषितम्।yathā bījamakālāmbukṛmikīṭāgnidūṣitam|न विरोहति संदुष्टं तथा शुक्रं शरीरिणाम्॥ १३४ ॥na virohati saṃduṣṭaṃ tathā śukraṃ śarīriṇām|| 134 ||

अतिव्यवायद्व्यायामादसात्म्यानां च सेवनात्।ativyavāyadvyāyāmādasātmyānāṃ ca sevanāt|अकाले वाऽप्ययोनौ वा मैथुनं न च गच्छतः॥ १३५ ॥akāle vā'pyayonau vā maithunaṃ na ca gacchataḥ|| 135 ||

रूक्षतिक्तकषायातिलवणाम्लोष्णसेवनात्।rūkṣatiktakaṣāyātilavaṇāmloṣṇasevanāt|नारीणामरसज्ञानां गमनाज्जरया तथा॥ १३६ ॥nārīṇāmarasajñānāṃ gamanājjarayā tathā|| 136 ||

चिन्ताशोकादविस्रम्भाच्छस्त्रक्षारग्निविभ्रमात्।cintāśokādavisrambhācchastrakṣāragnivibhramāt|भयात्क्रोधादभीचाराद्व्याधिभिः कर्शितस्य च॥ १३७ ॥bhayātkrodhādabhīcārādvyādhibhiḥ karśitasya ca|| 137 ||

वेगाघातात् क्षताच्चापि धातूनां संप्रदूषणात्।vegāghātāt kṣatāccāpi dhātūnāṃ saṃpradūṣaṇāt|दोषाः पृथक् समस्ता वा प्राप्य रेतोवहाः सिराः॥ १३८ ॥doṣāḥ pṛthak samastā vā prāpya retovahāḥ sirāḥ|| 138 ||

शुक्रं स्ंदूषयन्त्याशु तद्वक्ष्यामि विभागशः।śukraṃ sṃdūṣayantyāśu tadvakṣyāmi vibhāgaśaḥ|फेनिलं तनु रूक्षं च विवर्णं पूति पिच्छिलम्॥ १३९ ॥phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca vivarṇaṃ pūti picchilam|| 139 ||

अन्यधातूपसंसृष्टमवसादि तथाऽष्टमम्।anyadhātūpasaṃsṛṣṭamavasādi tathā'ṣṭamam|फेनिलं तनु रूक्षं च कृच्छ्रेणाल्पं च मारुतात्॥ १४० ॥phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca kṛcchreṇālpaṃ ca mārutāt|| 140 ||

भवत्युपहतं शुक्रं न तद्गर्भाय कल्पते।bhavatyupahataṃ śukraṃ na tadgarbhāya kalpate|सनीलमथवा पीतमत्युष्णं पूतिगन्धि च॥ १४१ ॥sanīlamathavā pītamatyuṣṇaṃ pūtigandhi ca|| 141 ||

दहल्लिङ्गं विनिर्याति शुक्रं पित्तेन दूषितम्।dahalliṅgaṃ viniryāti śukraṃ pittena dūṣitam|श्लेष्मणा बद्धमार्गं तु भवत्यत्यर्थपिच्छिलम्॥ १४२ ॥śleṣmaṇā baddhamārgaṃ tu bhavatyatyarthapicchilam|| 142 ||

स्त्रीणामत्यर्थगमनादभिघातात् क्षतादपि।strīṇāmatyarthagamanādabhighātāt kṣatādapi|शुक्रं प्रवर्तते जन्तोः प्रायेण रुधिरान्वयम्॥ १४३ ॥śukraṃ pravartate jantoḥ prāyeṇa rudhirānvayam|| 143 ||

वेगसंधारणाच्छुक्रं वायुना विहतं पथि।vegasaṃdhāraṇācchukraṃ vāyunā vihataṃ pathi|कृच्छ्रेण याति ग्रथितमवसादि तथाऽऽष्टमम्॥ १४४ ॥kṛcchreṇa yāti grathitamavasādi tathā''ṣṭamam|| 144 ||

इति दोषाः समाख्याताः शुक्रस्याष्टौ सलक्षणाः।iti doṣāḥ samākhyātāḥ śukrasyāṣṭau salakṣaṇāḥ|स्निग्धं घनं पिच्छिलं च मधुरं चाविदाहि च॥ १४५ ॥snigdhaṃ ghanaṃ picchilaṃ ca madhuraṃ cāvidāhi ca|| 145 ||

रेतः शुद्धं विजानीयाच्छ्वेतं स्फटिकसन्निभम्।retaḥ śuddhaṃ vijānīyācchvetaṃ sphaṭikasannibham|वाजीकरणयोगैस्तैरुपयोगसुखैर्हितैः॥ १४६ ॥vājīkaraṇayogaistairupayogasukhairhitaiḥ|| 146 ||

रक्तपित्तहरैर्योगैर्योनिव्यापदिकैस् तथा।raktapittaharairyogairyonivyāpadikais tathā|दुष्टं यदा भवेच्छुक्रं तदा तत् समुपाचरेत्॥ १४७ ॥duṣṭaṃ yadā bhavecchukraṃ tadā tat samupācaret|| 147 ||

घृतं च जीवनीयं यच्च्यवनप्राश एव च।ghṛtaṃ ca jīvanīyaṃ yaccyavanaprāśa eva ca|गिरिजस्य प्रयोगश्च रेतोदोषानपोहति॥ १४८ ॥girijasya prayogaśca retodoṣānapohati|| 148 ||

वातान्विते हिताः शुक्रे निरूहाः सानुवासनाः।vātānvite hitāḥ śukre nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|अभयामलकीयं च पैत्ते शस्तं रसायनम्॥ १४९ ॥abhayāmalakīyaṃ ca paitte śastaṃ rasāyanam|| 149 ||

मागध्यमृतलोहानां त्रिफलाया रसायनम्।māgadhyamṛtalohānāṃ triphalāyā rasāyanam|कफोत्थितं शुक्रदोषं हन्याद्भल्लातकस्य च॥ १५० ॥kaphotthitaṃ śukradoṣaṃ hanyādbhallātakasya ca|| 150 ||

यदन्यधातुसंसृष्टां शुक्रं तद्वीक्ष्य युक्तितः।yadanyadhātusaṃsṛṣṭāṃ śukraṃ tadvīkṣya yuktitaḥ|यथादोषां प्रयुञ्जीत दोषधातुभिषग्जितम्॥ १५१ ॥yathādoṣāṃ prayuñjīta doṣadhātubhiṣagjitam|| 151 ||

सर्पिः पयो रसाः शालिर्यवगोधूमषष्टिकाः।sarpiḥ payo rasāḥ śāliryavagodhūmaṣaṣṭikāḥ|प्रशस्ताः शुक्रदोषेषु बस्तिकर्म विशेषतः॥ १५२ ॥praśastāḥ śukradoṣeṣu bastikarma viśeṣataḥ|| 152 ||

इत्यष्टशुक्रदोषाणां मुनिनोक्तं चिकित्सितम्।ityaṣṭaśukradoṣāṇāṃ muninoktaṃ cikitsitam|रेतोदोषोद्भवं क्लैब्यं यस्माच्छुद्ध्यैव सिध्यति॥ १५३ ॥retodoṣodbhavaṃ klaibyaṃ yasmācchuddhyaiva sidhyati|| 153 ||

ततो वक्ष्यामि ते सम्यगग्निवेश! यथातथम्।tato vakṣyāmi te samyagagniveśa! yathātatham|बीजध्वजोपघाताभ्यां जरया शुक्रसंक्षयात्॥ १५४ ॥bījadhvajopaghātābhyāṃ jarayā śukrasaṃkṣayāt|| 154 ||

क्लैब्यं संपद्यते तस्य शृणु सामान्यलक्षणम्।klaibyaṃ saṃpadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam|सङ्कल्पप्रवणो नित्यं प्रियां वश्यामपि स्त्रियम्॥ १५५ ॥saṅkalpapravaṇo nityaṃ priyāṃ vaśyāmapi striyam|| 155 ||

न याति लिङ्गशैत्थिल्यात् कदाचिद्याति वा यदि।na yāti liṅgaśaitthilyāt kadācidyāti vā yadi|श्वासार्तः स्विन्नगात्रश्च मोघसङ्कल्पचेष्टितः॥ १५६ ॥śvāsārtaḥ svinnagātraśca moghasaṅkalpaceṣṭitaḥ|| 156 ||

म्लानशिश्नश्च निर्बीजः स्यादेतत् क्लैब्यलक्षणम्।mlānaśiśnaśca nirbījaḥ syādetat klaibyalakṣaṇam|सामान्यलक्षणं ह्येतद्विस्तरेण प्रवक्ष्यते॥ १५७ ॥sāmānyalakṣaṇaṃ hyetadvistareṇa pravakṣyate|| 157 ||

शीतरूक्षाल्पसंक्लिष्टविरुद्धाजीर्णभोजनात्।śītarūkṣālpasaṃkliṣṭaviruddhājīrṇabhojanāt|शोकचिन्ताभयत्रासात् स्त्रीणां चात्यर्थसेवनात्॥ १५८ ॥śokacintābhayatrāsāt strīṇāṃ cātyarthasevanāt|| 158 ||

अभिचारादविस्रम्भाद्रसादीनां च संक्षयात्।abhicārādavisrambhādrasādīnāṃ ca saṃkṣayāt|वातादीनां च वैषम्यात्तथैवानशनाच्छ्रमात्॥ १५९ ॥vātādīnāṃ ca vaiṣamyāttathaivānaśanācchramāt|| 159 ||

नारीणामरसज्ञत्वात् पञ्चकर्मापचारतः।nārīṇāmarasajñatvāt pañcakarmāpacārataḥ|बीजोपघाताद्भवति पाण्डुवर्णः सुदुर्बलः॥ १६० ॥bījopaghātādbhavati pāṇḍuvarṇaḥ sudurbalaḥ|| 160 ||

अल्पप्राणोऽल्पहर्षश्च प्रमदासु भवेन्नरः।alpaprāṇo'lpaharṣaśca pramadāsu bhavennaraḥ|हृत्पाण्डुरोगतमककामलाश्रमपीडितः॥ १६१ ॥hṛtpāṇḍurogatamakakāmalāśramapīḍitaḥ|| 161 ||

छर्द्यतीसारशूलार्तः कासज्वरनिपीडितः।chardyatīsāraśūlārtaḥ kāsajvaranipīḍitaḥ|वीजोपघातजं क्लैब्यं ध्वजभङ्गकृतं शृणु॥ १६२ ॥vījopaghātajaṃ klaibyaṃ dhvajabhaṅgakṛtaṃ śṛṇu|| 162 ||

अत्यम्ललवणक्षारविरुद्धासात्म्यभोजनात्।atyamlalavaṇakṣāraviruddhāsātmyabhojanāt|अत्यम्बुपानाद्विषमात् पिष्टान्नगुरुभोजनात्॥ १६३ ॥atyambupānādviṣamāt piṣṭānnagurubhojanāt|| 163 ||

दधिक्षीरानूपमांससेवनाध्याधिकर्षणात्।dadhikṣīrānūpamāṃsasevanādhyādhikarṣaṇāt|कन्यानां चैव गमनादयोनिगमनादपि॥ १६४ ॥kanyānāṃ caiva gamanādayonigamanādapi|| 164 ||

दीर्घरोगां चिरोत्सृष्टां तथैव च रजस्वलाम्।dīrgharogāṃ cirotsṛṣṭāṃ tathaiva ca rajasvalām|दुर्गन्धां दुष्टयोनिं च तथैव च परिस्रुताम्॥ १६५ ॥durgandhāṃ duṣṭayoniṃ ca tathaiva ca parisrutām|| 165 ||

ईदृशीं प्रमदां मोहाद्यो गच्छेत् कामहर्षितः।īdṛśīṃ pramadāṃ mohādyo gacchet kāmaharṣitaḥ|चतुष्पदाभिगमनाच्छेफसश्चाभिघाततः॥ १६६ ॥catuṣpadābhigamanācchephasaścābhighātataḥ|| 166 ||

अधावनाद्वा मेढ्रस्य शस्त्रदन्तमखक्षतात्।adhāvanādvā meḍhrasya śastradantamakhakṣatāt|काष्ठप्रहारनिष्पेषाच्छूकानां चातिसेवनात्॥ १६७ ॥kāṣṭhaprahāraniṣpeṣācchūkānāṃ cātisevanāt|| 167 ||

रेतसश्च प्रतीघाताद्ध्वजभङ्गः प्रवर्तते।retasaśca pratīghātāddhvajabhaṅgaḥ pravartate|(भवन्ति यानि रूपाणि तस्य वक्ष्याम्यतः परम्।) श्वयथुर्वेदना मेढ्रे रागश्चैवोपलक्ष्यते॥ १६८ ॥(bhavanti yāni rūpāṇi tasya vakṣyāmyataḥ param|) śvayathurvedanā meḍhre rāgaścaivopalakṣyate|| 168 ||

स्फोटाश्च तीव्रा जायन्ते लिङ्गपाको भवत्यपि।sphoṭāśca tīvrā jāyante liṅgapāko bhavatyapi|मांसवृद्धिर्भवेच्चास्य व्रणाः क्षिप्रं भवन्त्यपि॥ १६९ ॥māṃsavṛddhirbhaveccāsya vraṇāḥ kṣipraṃ bhavantyapi|| 169 ||

पुलाकोदकसङ्काशः स्रावः श्यावारुणप्रभः।pulākodakasaṅkāśaḥ srāvaḥ śyāvāruṇaprabhaḥ|वलयीकुरुते चापि कठिनश्च परिग्रहः॥ १७० ॥valayīkurute cāpi kaṭhinaśca parigrahaḥ|| 170 ||

ज्वरस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा च्छर्दिश्चास्योपजायते।jvarastṛṣṇā bhramo mūrcchā cchardiścāsyopajāyate|रक्तं कृष्णं स्रवेच्चापि नीलमाविललोहितम्॥ १७१ ॥raktaṃ kṛṣṇaṃ sraveccāpi nīlamāvilalohitam|| 171 ||

अग्निनेव च दग्धस्य तीव्रो दाहः सवेदनः।agnineva ca dagdhasya tīvro dāhaḥ savedanaḥ|बस्तौ वृषणयोर्वाऽपि सीवन्यां वङ्क्षणेषु च॥ १७२ ॥bastau vṛṣaṇayorvā'pi sīvanyāṃ vaṅkṣaṇeṣu ca|| 172 ||

कदाचित्पिच्छिलो वाऽपि पाण्डुः स्रावश्च जायते।kadācitpicchilo vā'pi pāṇḍuḥ srāvaśca jāyate|श्वयथुर्जायते मन्दः स्तिमितोऽल्पपरिस्रवः॥ १७३ ॥śvayathurjāyate mandaḥ stimito'lpaparisravaḥ|| 173 ||

चिराच्च पाकं व्रजति शूघ्रं वाऽथ प्रमुच्यते।cirācca pākaṃ vrajati śūghraṃ vā'tha pramucyate|जायन्ते क्रिमयश्चापि क्लिद्यते पूतिगन्धि च॥ १७४ ॥jāyante krimayaścāpi klidyate pūtigandhi ca|| 174 ||

चिशीर्यते मणिश्चास्य मेढ्रं मुष्कावथापि च।ciśīryate maṇiścāsya meḍhraṃ muṣkāvathāpi ca|ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यमित्येतत् समुदाहृतम्॥ १७५ ॥dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyamityetat samudāhṛtam|| 175 ||

एतं पञ्चविधं देचिद्ध्वजभङ्गं प्रचक्षते।etaṃ pañcavidhaṃ deciddhvajabhaṅgaṃ pracakṣate|क्लैब्यं जरासंभवं हि प्रवक्ष्याम्यथ तच्छृणु॥ १७६ ॥klaibyaṃ jarāsaṃbhavaṃ hi pravakṣyāmyatha tacchṛṇu|| 176 ||

जघन्यमध्यप्रवरं वयस्त्रिविधमुच्यते।jaghanyamadhyapravaraṃ vayastrividhamucyate|अतिप्रवयसां शुक्रं प्रायशः क्षीयते नृणाम्॥ १७७ ॥atipravayasāṃ śukraṃ prāyaśaḥ kṣīyate nṛṇām|| 177 ||

रसादीनां संक्षयाच्च तथैवावृष्यसेवनात्।rasādīnāṃ saṃkṣayācca tathaivāvṛṣyasevanāt|बलवीर्येन्दिर्याणां च क्रमेणैव परिक्षयात्॥ १७८ ॥balavīryendiryāṇāṃ ca krameṇaiva parikṣayāt|| 178 ||

परिक्षयादायुषश्चाप्यनाहाराच्छ्रमात् क्लमात्।parikṣayādāyuṣaścāpyanāhārācchramāt klamāt|जरासंभवजं क्लैब्यमित्येतैर्हेतुभिर्नृणाम्॥ १७९ ॥jarāsaṃbhavajaṃ klaibyamityetairhetubhirnṛṇām|| 179 ||

जायते तेन सोऽत्यर्ह्तं क्षीणधातुः सुदुर्बलः।jāyate tena so'tyarhtaṃ kṣīṇadhātuḥ sudurbalaḥ|विवर्णो दुर्बलो दीनः क्षिप्रं व्याधिमथाश्नुते॥ १८० ॥vivarṇo durbalo dīnaḥ kṣipraṃ vyādhimathāśnute|| 180 ||

एतज्जरासंभवं हि चतुर्थं क्षयजं शृणु।etajjarāsaṃbhavaṃ hi caturthaṃ kṣayajaṃ śṛṇu|अतीव चिन्तनाच्चैव शोकात्क्रोधाद्भयात्तथा॥ १८१ ॥atīva cintanāccaiva śokātkrodhādbhayāttathā|| 181 ||

ईर्ष्योत्कण्ठामदोद्वेगान् सदा विशति यो नरः।īrṣyotkaṇṭhāmadodvegān sadā viśati yo naraḥ|कृशो वा सेवते रूक्षमन्नपानं तथौषधम्॥ १८२ ॥kṛśo vā sevate rūkṣamannapānaṃ tathauṣadham|| 182 ||

दुर्बलप्रकृतिश्चैव निराहारो भवेद्यदि।durbalaprakṛtiścaiva nirāhāro bhavedyadi|असात्म्यभोजनाच्चापि हृदये यो व्यवस्थितः॥ १८३ ॥asātmyabhojanāccāpi hṛdaye yo vyavasthitaḥ|| 183 ||

रसः प्रधानधातुर्हि क्षीयेताशु ततो मृणाम्।rasaḥ pradhānadhāturhi kṣīyetāśu tato mṛṇām|रक्तादयश्च क्षीयन्ते धातवस्तस्य देहिनः॥ १८४ ॥raktādayaśca kṣīyante dhātavastasya dehinaḥ|| 184 ||

शुक्रावसानास्तेभ्योऽपि शुक्रं धाम परं मतम्।śukrāvasānāstebhyo'pi śukraṃ dhāma paraṃ matam|चेतसो वाऽतिहर्षेण व्यवायं सेवतेऽति यः॥ १८५ ॥cetaso vā'tiharṣeṇa vyavāyaṃ sevate'ti yaḥ|| 185 ||

तस्याशु क्षीयते शुक्रं ततः प्राप्नोति संक्षयम्।tasyāśu kṣīyate śukraṃ tataḥ prāpnoti saṃkṣayam|घोरं व्याधिमवाप्नोति मरणं वा स गच्छति॥ १८६ ॥ghoraṃ vyādhimavāpnoti maraṇaṃ vā sa gacchati|| 186 ||

शुक्रं तस्माद्विशेषेण रक्ष्यमारोग्यमिच्छता।śukraṃ tasmādviśeṣeṇa rakṣyamārogyamicchatā|एवं निदानलिङ्गाभ्यामुक्तं क्लैब्यं चतुर्विधम्॥ १८७ ॥evaṃ nidānaliṅgābhyāmuktaṃ klaibyaṃ caturvidham|| 187 ||

केचित् क्लैब्ये त्वसाध्ये द्वे ध्वजभङ्गक्षयोद्भवे।kecit klaibye tvasādhye dve dhvajabhaṅgakṣayodbhave|वदन्ति शेफसश्छेदाद्वृषणोत्पाटनेन च॥ १८८ ॥vadanti śephasaśchedādvṛṣaṇotpāṭanena ca|| 188 ||

मातापित्रोर्बीजदोषादशुभैश्चाकृतात्मनः।mātāpitrorbījadoṣādaśubhaiścākṛtātmanaḥ|गर्भस्थस्य यदा दोषाः प्राप्य रेतोवहाः सिराः॥ १८९ ॥garbhasthasya yadā doṣāḥ prāpya retovahāḥ sirāḥ|| 189 ||

शोषयन्त्याशु तन्नाशाद्रेतश्चाप्युपहन्यते।śoṣayantyāśu tannāśādretaścāpyupahanyate|तत्र संपूर्णसर्वाङ्गः स भवत्यपुमान् पुमान्॥ १९० ॥tatra saṃpūrṇasarvāṅgaḥ sa bhavatyapumān pumān|| 190 ||

एते त्वसाध्या व्याख्याताः सन्निपातसमुच्छ्रयात्।ete tvasādhyā vyākhyātāḥ sannipātasamucchrayāt|चिकित्सितमतस्तूर्ध्वं समासव्यासतः शृणु॥ १९१ ॥cikitsitamatastūrdhvaṃ samāsavyāsataḥ śṛṇu|| 191 ||

शुक्रदोषेषु निर्दिष्टं भेषजं यन्मयाऽनघ!।śukradoṣeṣu nirdiṣṭaṃ bheṣajaṃ yanmayā'nagha!|क्लैब्योपशान्तये कुर्यात् क्षीणक्षतहितं च यत्॥ १९२ ॥klaibyopaśāntaye kuryāt kṣīṇakṣatahitaṃ ca yat|| 192 ||

बस्तयः क्षीरसर्पींषि वृष्ययोगाश्च ये मताः।bastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi vṛṣyayogāśca ye matāḥ|रसायनप्रयोगाश्च सर्वानेतान् प्रयोजयेत्॥ १९३ ॥rasāyanaprayogāśca sarvānetān prayojayet|| 193 ||

समीक्ष्य देहदोषाग्निबलं भेषजकालवित्।samīkṣya dehadoṣāgnibalaṃ bheṣajakālavit|व्यवायहेतुजे क्लैब्ये तथा धातुविपर्ययात्॥ १९४ ॥vyavāyahetuje klaibye tathā dhātuviparyayāt|| 194 ||

दैवव्यपाश्रयं चैव भेषजं चाभिचारजे।daivavyapāśrayaṃ caiva bheṣajaṃ cābhicāraje|समासेनैतदुद्दिष्टं भेषजं क्लैब्यशान्तये॥ १९५ ॥samāsenaitaduddiṣṭaṃ bheṣajaṃ klaibyaśāntaye|| 195 ||

विस्तरेण प्रवक्ष्यामि क्लैब्यानां भेषजं पुनः।vistareṇa pravakṣyāmi klaibyānāṃ bheṣajaṃ punaḥ|सुस्विन्नस्निग्धगात्रस्य स्नेहयुक्तं विरेचनम्॥ १९६ ॥susvinnasnigdhagātrasya snehayuktaṃ virecanam|| 196 ||

अन्नाशनं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः।annāśanaṃ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ|प्रदद्यान्मतिमान् वैद्यस्ततस्तमनुवासयेत्॥ १९७ ॥pradadyānmatimān vaidyastatastamanuvāsayet|| 197 ||

पलाशैरण्डमुस्ताद्यैः पश्चादास्थापयेत्ततः।palāśairaṇḍamustādyaiḥ paścādāsthāpayettataḥ|वाजीकरणयोगाश्च पूर्वं ये समुदाहृताः॥ १९८ ॥vājīkaraṇayogāśca pūrvaṃ ye samudāhṛtāḥ|| 198 ||

भिषजा ते प्रयोज्याः स्युः क्लैब्ये बीजोपघातजे।bhiṣajā te prayojyāḥ syuḥ klaibye bījopaghātaje|ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यं ज्ञात्वा तस्याचरेत् क्रियाम्॥ १९९ ॥dhvajabhaṅgakṛtaṃ klaibyaṃ jñātvā tasyācaret kriyām|| 199 ||

प्रदेहान् परिषेकांश्च कुर्याद्वा रक्तमोक्षणम्।pradehān pariṣekāṃśca kuryādvā raktamokṣaṇam|स्नेहपानं च कुर्वीत सस्नेहं च विरेचनम्॥ २०० ॥snehapānaṃ ca kurvīta sasnehaṃ ca virecanam|| 200 ||

अनुवासं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः।anuvāsaṃ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṃ punaḥ|व्रणवच्च क्रियाः सर्वास्तत्र कुर्याद्विचक्षणः॥ २०१ ॥vraṇavacca kriyāḥ sarvāstatra kuryādvicakṣaṇaḥ|| 201 ||

जरासंभवजे क्लैब्ये क्षयजे चैव कारयेत्।jarāsaṃbhavaje klaibye kṣayaje caiva kārayet|स्नेहस्वेदोपपन्नस्य सस्नेहं शोधनं हितम्॥ २०२ ॥snehasvedopapannasya sasnehaṃ śodhanaṃ hitam|| 202 ||

क्षीरसर्पिर्वृष्ययोगा बस्तयश्चैव यापनाः।kṣīrasarpirvṛṣyayogā bastayaścaiva yāpanāḥ|रसायनप्रयोगाश्च तयोर्भेषजमुच्यते॥ २०३ ॥rasāyanaprayogāśca tayorbheṣajamucyate|| 203 ||

विस्तरेणैतदुद्दिष्टं क्लैब्यानां भेषजं मया।vistareṇaitaduddiṣṭaṃ klaibyānāṃ bheṣajaṃ mayā|यः पूर्वमुक्तः प्रदरः शृणु हेत्वादिभिस्तु तम्॥ २०४ ॥yaḥ pūrvamuktaḥ pradaraḥ śṛṇu hetvādibhistu tam|| 204 ||

याऽत्यर्थं सेवते नारी लवणाम्लगुरूणि च।yā'tyarthaṃ sevate nārī lavaṇāmlagurūṇi ca|कटून्यथ विदाहीनि स्निग्धानि पिशितानि च॥ २०५ ॥kaṭūnyatha vidāhīni snigdhāni piśitāni ca|| 205 ||

ग्राम्यौदकानि मेद्यानि कृशरां पायसं दधि।grāmyaudakāni medyāni kṛśarāṃ pāyasaṃ dadhi|शुक्रमस्तुसुरादीनि भजन्त्याः कुपितोऽनिलः॥ २०६ ॥śukramastusurādīni bhajantyāḥ kupito'nilaḥ|| 206 ||

रक्तं प्रमाणमुत्क्रम्य गर्भाशयगताः सिराः।raktaṃ pramāṇamutkramya garbhāśayagatāḥ sirāḥ|रजोवहाः समाश्रित्य रक्तमादाय तद्रजः॥ २०७ ॥rajovahāḥ samāśritya raktamādāya tadrajaḥ|| 207 ||

यस्माद्विवर्धयत्याशु रसभावाद्विमानता।yasmādvivardhayatyāśu rasabhāvādvimānatā|तस्मादसृग्दरं प्राहुरेतत्तन्त्रविशारदाः॥ २०८ ॥tasmādasṛgdaraṃ prāhuretattantraviśāradāḥ|| 208 ||

रजः प्रदीर्यते यस्मात् प्रदरस्तेन स स्मृतः।rajaḥ pradīryate yasmāt pradarastena sa smṛtaḥ|सामान्यतः समुद्दिष्टं कारणं लिङ्गमेव च॥ २०९ ॥sāmānyataḥ samuddiṣṭaṃ kāraṇaṃ liṅgameva ca|| 209 ||

चतुर्विधं व्यासतस्तु वाताद्यैः सन्निपाततः।caturvidhaṃ vyāsatastu vātādyaiḥ sannipātataḥ|अतःपरं प्रवक्ष्यामि हेत्वाकृतिभिषग्जितम्॥ २१० ॥ataḥparaṃ pravakṣyāmi hetvākṛtibhiṣagjitam|| 210 ||

रूक्षादिभिर्मारुतस्तु रक्तमादाय पूर्ववत्।rūkṣādibhirmārutastu raktamādāya pūrvavat|कुपितः प्रदरं कुर्याल्लक्षणं तस्य मे शृणु॥ २११ ॥kupitaḥ pradaraṃ kuryāllakṣaṇaṃ tasya me śṛṇu|| 211 ||

फेनिलं तनु रूक्षं च श्यावं चारुणमेव च।phenilaṃ tanu rūkṣaṃ ca śyāvaṃ cāruṇameva ca|किंशुकोदकसङ्काशं सरुजं वाऽथ नीरुजम्॥ २१२ ॥kiṃśukodakasaṅkāśaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam|| 212 ||

कटिवङ्क्षणहृत्पार्श्वपृष्ठश्रोणिषु मारुतः।kaṭivaṅkṣaṇahṛtpārśvapṛṣṭhaśroṇiṣu mārutaḥ|कुरुते वेदनां तीव्रामेतद्वातात्मकं विदुः॥ २१३ ॥kurute vedanāṃ tīvrāmetadvātātmakaṃ viduḥ|| 213 ||

अम्लोष्णलवणक्षारैः पित्तं प्रकुपितं यदा।amloṣṇalavaṇakṣāraiḥ pittaṃ prakupitaṃ yadā|पूर्ववत् प्रदरं कुर्यात् पैत्तिकं लिङ्गतः शृणु॥ २१४ ॥pūrvavat pradaraṃ kuryāt paittikaṃ liṅgataḥ śṛṇu|| 214 ||

सनीलमथवा पीतमत्युष्णमसितं तथा।sanīlamathavā pītamatyuṣṇamasitaṃ tathā|नितान्तरक्तं स्रवति मुहुर्मुहुरथार्तिमत्॥ २१५ ॥nitāntaraktaṃ sravati muhurmuhurathārtimat|| 215 ||

दाहरागतृषामोहज्वरभ्रमसमायुतम्।dāharāgatṛṣāmohajvarabhramasamāyutam|असृग्दरं पैत्तिकं स्याच्छ्लैब्मिकं तु प्रवक्ष्यते॥ २१६ ॥asṛgdaraṃ paittikaṃ syācchlaibmikaṃ tu pravakṣyate|| 216 ||

गुर्वादिभिर्हेतुभिश्च पूर्ववत् कुपितः कफः।gurvādibhirhetubhiśca pūrvavat kupitaḥ kaphaḥ|प्रदरं कुरुते तस्य लक्षणं तत्त्वतः शृणु॥ २१७ ॥pradaraṃ kurute tasya lakṣaṇaṃ tattvataḥ śṛṇu|| 217 ||

पिच्छिलं पाण्डुवर्णं चगुरु स्निग्धं च शीतलम्।picchilaṃ pāṇḍuvarṇaṃ caguru snigdhaṃ ca śītalam|स्रवत्यसृक् श्लेष्मलं च घनं मन्दरुजाकरम्॥ २१८ ॥sravatyasṛk śleṣmalaṃ ca ghanaṃ mandarujākaram|| 218 ||

छर्द्यरोचकहृल्लासश्वासकाससमन्वितम्।chardyarocakahṛllāsaśvāsakāsasamanvitam|(वक्ष्यते क्षीरदोषाणां सामान्यमिह कारणम्॥ २१९ ॥(vakṣyate kṣīradoṣāṇāṃ sāmānyamiha kāraṇam|| 219 ||

यत्तदेव त्रिदोषस्य कारणं प्रदरस्य तु।) त्रिलिङ्गसंयुतं विद्यान्नैकावस्थमसृग्दरम्॥ २२० ॥yattadeva tridoṣasya kāraṇaṃ pradarasya tu|) triliṅgasaṃyutaṃ vidyānnaikāvasthamasṛgdaram|| 220 ||

नारी त्वतिपरिक्लिष्टा यदा प्रक्षीणशोणिता।nārī tvatiparikliṣṭā yadā prakṣīṇaśoṇitā|सर्वहेतुसमाचारादतिवृद्धस्तदाऽनिलः॥ २२१ ॥sarvahetusamācārādativṛddhastadā'nilaḥ|| 221 ||

रक्तमार्गेण सृजति प्रत्यनीकबलं कफम्।raktamārgeṇa sṛjati pratyanīkabalaṃ kapham|दुर्गन्धं पिच्छिलं पीतं विदग्धं पित्ततेजसा॥ २२२ ॥durgandhaṃ picchilaṃ pītaṃ vidagdhaṃ pittatejasā|| 222 ||

वसां मेदश्च यावद्धि समुपादाय वेगवान्।vasāṃ medaśca yāvaddhi samupādāya vegavān|सृजत्यपत्यमार्गेण सर्पिर्मज्जवसोपमम्॥ २२३ ॥sṛjatyapatyamārgeṇa sarpirmajjavasopamam|| 223 ||

शश्वत् स्रवत्यथास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम्।śaśvat sravatyathāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām|क्षीणरक्तां दुर्बलां स तामसाध्यां विवर्जयेत्॥ २२४ ॥kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ sa tāmasādhyāṃ vivarjayet|| 224 ||

मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च।māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca|नैवातिबहु नात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत्॥ २२५ ॥naivātibahu nātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet|| 225 ||

गुञ्जाफलसवर्णं च पद्मालक्तकसन्निभम्।guñjāphalasavarṇaṃ ca padmālaktakasannibham|इन्द्रगोपकसङ्काशमार्तवं शुद्धमादिशेत्॥ २२६ ॥indragopakasaṅkāśamārtavaṃ śuddhamādiśet|| 226 ||

योनीनां वातलाद्यानां यदुक्तमिह भेषजम्।yonīnāṃ vātalādyānāṃ yaduktamiha bheṣajam|चतुर्णां प्रदराणां च तत् सर्वं कारयेद्भिषक्॥ २२७ ॥caturṇāṃ pradarāṇāṃ ca tat sarvaṃ kārayedbhiṣak|| 227 ||

रक्ततिसारिणां यच्च तथा शोणितपित्तिनाम्।raktatisāriṇāṃ yacca tathā śoṇitapittinām|रक्तार्शसां च यत् प्रोक्तं भेषजं तच्च कारयेत्॥ २२८ ॥raktārśasāṃ ca yat proktaṃ bheṣajaṃ tacca kārayet|| 228 ||

धात्रीस्तनस्तन्यसंपदुक्ता विस्तरतः पुरा।dhātrīstanastanyasaṃpaduktā vistarataḥ purā|स्तन्यसंजननं चैव स्तन्यस्य च विशोधनम्॥ २२९ ॥stanyasaṃjananaṃ caiva stanyasya ca viśodhanam|| 229 ||

वातादिदुष्टे लिङ्गं च क्षीणस्य च चिकित्सितम्।vātādiduṣṭe liṅgaṃ ca kṣīṇasya ca cikitsitam|तत्सर्वमुक्तं ये त्वष्टौ क्षीरदोषाः प्रकीर्तिताः॥ २३० ॥tatsarvamuktaṃ ye tvaṣṭau kṣīradoṣāḥ prakīrtitāḥ|| 230 ||

वातादिष्वेव तान् विद्याच्छास्त्रचक्षुर्भिषक्तमः।vātādiṣveva tān vidyācchāstracakṣurbhiṣaktamaḥ|त्रिविधास्तु यतः शिष्यास्ततो वक्ष्यामि विस्तरम्॥ २३१ ॥trividhāstu yataḥ śiṣyāstato vakṣyāmi vistaram|| 231 ||

अजीर्णासात्म्यविषमविरुद्धात्यर्थभोजनात्।ajīrṇāsātmyaviṣamaviruddhātyarthabhojanāt|लवणाम्लकटुक्षारप्रक्लिन्नानां च सेवनात्॥ २३२ ॥lavaṇāmlakaṭukṣārapraklinnānāṃ ca sevanāt|| 232 ||

मनःशरीरसंतापादस्वप्नान्निशि चिन्तनात्।manaḥśarīrasaṃtāpādasvapnānniśi cintanāt|प्राप्तवेगप्रतीघातादप्राप्तोदीरणेन च॥ २३३ ॥prāptavegapratīghātādaprāptodīraṇena ca|| 233 ||

परमान्नं गुडकृतं कृशरां दधि मन्दकम्।paramānnaṃ guḍakṛtaṃ kṛśarāṃ dadhi mandakam|अभिष्यन्दीनि मांसानि ग्राम्यानूपौदकानि च॥ २३४ ॥abhiṣyandīni māṃsāni grāmyānūpaudakāni ca|| 234 ||

भुक्त्वा भुक्त्वा दिवास्वप्नान्मद्यस्यातिनिषेवणात्।bhuktvā bhuktvā divāsvapnānmadyasyātiniṣevaṇāt|अनायासादभीघातात् क्रोधाच्चातङ्ककर्शनैः॥ २३५ ॥anāyāsādabhīghātāt krodhāccātaṅkakarśanaiḥ|| 235 ||

दोषाः क्षीरवहाः प्राप्य सिराः स्तन्यं प्रदूष्य च।doṣāḥ kṣīravahāḥ prāpya sirāḥ stanyaṃ pradūṣya ca|कुर्युरष्टविधं भूयो दोषतस्तन्निबोध मे॥ २३६ ॥kuryuraṣṭavidhaṃ bhūyo doṣatastannibodha me|| 236 ||

वैरस्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं चेत्यनिलात्मके।vairasyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ cetyanilātmake|पित्ताद्वैवर्ण्यदौर्गन्ध्ये स्नेहपैच्छिल्यगौरवम्॥ २३७ ॥pittādvaivarṇyadaurgandhye snehapaicchilyagauravam|| 237 ||

कफाद्भवति रूक्षाद्यैरनिलः स्वैः प्रकोपणैः।kaphādbhavati rūkṣādyairanilaḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ|क्रुद्धः क्षीराशयं प्राप्य रसं स्तन्यस्य दूषयेत्॥ २३८ ॥kruddhaḥ kṣīrāśayaṃ prāpya rasaṃ stanyasya dūṣayet|| 238 ||

विरसं वातसंसृष्टं कृशीभवति तत् पिबन्।virasaṃ vātasaṃsṛṣṭaṃ kṛśībhavati tat piban|न चास्य स्वदते क्षीरं कृच्छ्रेण च विवर्धते॥ २३९ ॥na cāsya svadate kṣīraṃ kṛcchreṇa ca vivardhate|| 239 ||

तथैव वायुः कुपितः स्तन्यमन्तर्विलोडयन्।tathaiva vāyuḥ kupitaḥ stanyamantarviloḍayan|करोति फेनसङ्घातं तत्तु कृच्छ्रात् प्रवर्तते॥ २४० ॥karoti phenasaṅghātaṃ tattu kṛcchrāt pravartate|| 240 ||

तेन क्षामस्वरो बालो बद्धविण्मूत्रमारुतः।tena kṣāmasvaro bālo baddhaviṇmūtramārutaḥ|वातिकं शीर्षरोगं वा पीनसं वाऽधिगच्छति॥ २४१ ॥vātikaṃ śīrṣarogaṃ vā pīnasaṃ vā'dhigacchati|| 241 ||

पूर्ववत् कुपितः स्तन्ये स्नेहं शोषयतेऽनिलः।pūrvavat kupitaḥ stanye snehaṃ śoṣayate'nilaḥ|रूक्षं तत् पिबतो रौक्ष्याद्बलह्रासः प्रजायते॥ २४२ ॥rūkṣaṃ tat pibato raukṣyādbalahrāsaḥ prajāyate|| 242 ||

पित्तमुष्णादिभिः क्रुद्धं स्तन्याशयमभिप्लुतम्।pittamuṣṇādibhiḥ kruddhaṃ stanyāśayamabhiplutam|करोति स्तन्यवैवर्ण्यं नीलपीतासितादिकम्॥ २४३ ॥karoti stanyavaivarṇyaṃ nīlapītāsitādikam|| 243 ||

विवर्णगात्रः स्विन्नः स्यात्तृष्णालुर्भिन्नविट् शिशुः।vivarṇagātraḥ svinnaḥ syāttṛṣṇālurbhinnaviṭ śiśuḥ|नित्यमुष्णशरीरश्च नाभिनन्दति तं स्तनम्॥ २४४ ॥nityamuṣṇaśarīraśca nābhinandati taṃ stanam|| 244 ||

पूर्ववत् कुपिते पित्ते दौर्गन्ध्यं क्षीरमृच्छति।pūrvavat kupite pitte daurgandhyaṃ kṣīramṛcchati|पाण्ड्वामयस्तत्पिबतः कामला च भवेच्छिशोः॥ २४५ ॥pāṇḍvāmayastatpibataḥ kāmalā ca bhavecchiśoḥ|| 245 ||

क्रुद्धो गुर्वादिभिः श्लेष्मा क्षीराशयगतः स्त्रियाः।kruddho gurvādibhiḥ śleṣmā kṣīrāśayagataḥ striyāḥ|स्नेहान्वितत्वात्तत्क्षीरमतिस्निग्धं करोति तु॥ २४६ ॥snehānvitatvāttatkṣīramatisnigdhaṃ karoti tu|| 246 ||

छर्दनः कुन्थनस्तेन लालालुर्जायते शिशुः।chardanaḥ kunthanastena lālālurjāyate śiśuḥ|नित्योपदिग्धैः स्रोतोभिर्निद्राक्लमसमन्वितः॥ २४७ ॥nityopadigdhaiḥ srotobhirnidrāklamasamanvitaḥ|| 247 ||

श्वासकासपरीतस्तु प्रसेकतमकान्वितः।śvāsakāsaparītastu prasekatamakānvitaḥ|अभिभूय कफः स्तन्यं पिच्छिलं कुरुते यदा॥ २४८ ॥abhibhūya kaphaḥ stanyaṃ picchilaṃ kurute yadā|| 248 ||

लालालुः शूनवक्त्राक्षिर्जडः स्यात्तत् पिबञ्छिशुः।lālāluḥ śūnavaktrākṣirjaḍaḥ syāttat pibañchiśuḥ|कफः क्षीराशयगतो गुरुत्वात् क्षीरगौरवम्॥ २४९ ॥kaphaḥ kṣīrāśayagato gurutvāt kṣīragauravam|| 249 ||

करोति गुरु तत् पीत्वा बालो हृद्रोगमृच्छति।karoti guru tat pītvā bālo hṛdrogamṛcchati|अन्यांश्च विविधान्रोगान्कुर्यात्क्षीरसमाश्रितान्॥ २५० ॥anyāṃśca vividhānrogānkuryātkṣīrasamāśritān|| 250 ||

क्षीरे वातादिभिर्दुष्टे संभवन्ति तदात्मकाः।kṣīre vātādibhirduṣṭe saṃbhavanti tadātmakāḥ|तत्रादौ स्तन्यशुद्ध्यर्थं धात्रीं स्नेहोपपादिताम्॥ २५१ ॥tatrādau stanyaśuddhyarthaṃ dhātrīṃ snehopapāditām|| 251 ||

संस्वेद्य विधिवद्वैद्यो वमनेनोपपादयेत्।saṃsvedya vidhivadvaidyo vamanenopapādayet|वचाप्रियङ्गुयष्ट्याह्वफलवत्सकसर्षपैः॥ २५२ ॥vacāpriyaṅguyaṣṭyāhvaphalavatsakasarṣapaiḥ|| 252 ||

कल्कैर्निम्बपटोलानां क्वाथैः सलवणैर्वमेत्।kalkairnimbapaṭolānāṃ kvāthaiḥ salavaṇairvamet|सम्यग्वान्तां यथान्यायं कृतसंसर्जनां ततः॥ २५३ ॥samyagvāntāṃ yathānyāyaṃ kṛtasaṃsarjanāṃ tataḥ|| 253 ||

दोषकालबलापेक्षी स्नेहयित्वा विरेचयेत्।doṣakālabalāpekṣī snehayitvā virecayet|त्रिवृतामभयां वाऽपि त्रिफलारससंयुताम्॥ २५४ ॥trivṛtāmabhayāṃ vā'pi triphalārasasaṃyutām|| 254 ||

पाययेन्मधुसंयुक्तामभयां वाऽपि केवलाम्।pāyayenmadhusaṃyuktāmabhayāṃ vā'pi kevalām|(पाययेन्मूत्रसंयुक्तां विरेकार्थं च शास्त्रवित्॥)(pāyayenmūtrasaṃyuktāṃ virekārthaṃ ca śāstravit||)

सम्यग्विरिक्तां मतिमान् कृतसंसर्जनां पुनः।samyagviriktāṃ matimān kṛtasaṃsarjanāṃ punaḥ|ततो दोषावशेषघ्नैरन्नपानैरुपाचरेत्॥ २५६ ॥tato doṣāvaśeṣaghnairannapānairupācaret|| 256 ||

शालयः षष्टिका वा स्युः श्यामाका भोजने हिताः।śālayaḥ ṣaṣṭikā vā syuḥ śyāmākā bhojane hitāḥ|प्रियङ्गवः कोरदूषा यवा वेणुयवास्तथा॥ २५७ ॥priyaṅgavaḥ koradūṣā yavā veṇuyavāstathā|| 257 ||

वंशवेत्रकलायाश्च शाकार्थे स्नेहसंस्कृताः।vaṃśavetrakalāyāśca śākārthe snehasaṃskṛtāḥ|मुद्गान् मसूरान् यूषार्थे कुलत्थांश्च प्रकल्पयेत्॥ २५८ ॥mudgān masūrān yūṣārthe kulatthāṃśca prakalpayet|| 258 ||

निम्बवेत्राग्रकुलकवार्ताकामलकैः शृतान्।nimbavetrāgrakulakavārtākāmalakaiḥ śṛtān|सव्योषसैन्धवान् यूषान्दापयेत्स्तन्यशोधनान्॥ २५९ ॥savyoṣasaindhavān yūṣāndāpayetstanyaśodhanān|| 259 ||

शशान् कपिञ्जिलानेणान् संस्कृतांश्च प्रदापयेत्।śaśān kapiñjilāneṇān saṃskṛtāṃśca pradāpayet|शार्ङ्गेष्टासप्तपर्णत्वगश्वगन्धाशृतं जलम्॥ २६० ॥śārṅgeṣṭāsaptaparṇatvagaśvagandhāśṛtaṃ jalam|| 260 ||

पाययेताथवा स्तन्यशुद्धये रोहिणीशृतम्।pāyayetāthavā stanyaśuddhaye rohiṇīśṛtam|अमृतासप्तपर्णत्वक्क्वाथं चैव सनागरम्॥ २६१ ॥amṛtāsaptaparṇatvakkvāthaṃ caiva sanāgaram|| 261 ||

किराततिक्तकक्वाथं श्लोकपादेरितान् पिबेत्।kirātatiktakakvāthaṃ ślokapāderitān pibet|त्रीनेतान्स्तन्यशुद्ध्यर्थमिति सामान्यभेषजम्॥ २६२ ॥trīnetānstanyaśuddhyarthamiti sāmānyabheṣajam|| 262 ||

कीर्तितं स्तन्यदोषाणां पृथगन्यं निबोधत।kīrtitaṃ stanyadoṣāṇāṃ pṛthaganyaṃ nibodhata|पाययेद्विरसक्षीरां द्राक्षामधुकसारिवाः॥ २६३ ॥pāyayedvirasakṣīrāṃ drākṣāmadhukasārivāḥ|| 263 ||

श्लक्ष्णपिष्टां पयस्यां च समालोड्य सुखाम्बुना।ślakṣṇapiṣṭāṃ payasyāṃ ca samāloḍya sukhāmbunā|पञ्चकोलकुलत्थैश्च पिष्टैरालेपयेत् स्तनौ॥ २६४ ॥pañcakolakulatthaiśca piṣṭairālepayet stanau|| 264 ||

शुष्कौ प्रक्षाल्य निर्दुह्यात्तथा स्तन्यं विशुध्यति।śuṣkau prakṣālya nirduhyāttathā stanyaṃ viśudhyati|फेनसङ्घातवत्क्षीरं यस्यास्तां पाययेत् स्त्रियम्॥ २६५ ॥phenasaṅghātavatkṣīraṃ yasyāstāṃ pāyayet striyam|| 265 ||

पाठानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना।pāṭhānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvāḥ piṣṭvā sukhāmbunā|अञ्जनं नागरं दारु बिल्वमूलं प्रियङ्गवः॥ २६६ ॥añjanaṃ nāgaraṃ dāru bilvamūlaṃ priyaṅgavaḥ|| 266 ||

स्तनयोः पूर्ववत् कार्यं लेपनं क्षीरशोधनम्।stanayoḥ pūrvavat kāryaṃ lepanaṃ kṣīraśodhanam|किराततिक्तकं शुण्ठीं सामृतां क्वाथयेद्भिषक्॥ २६७ ॥kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ sāmṛtāṃ kvāthayedbhiṣak|| 267 ||

तं क्वाथं पाययेद्धात्रीं स्तन्यदोषनिबर्हणम्।taṃ kvāthaṃ pāyayeddhātrīṃ stanyadoṣanibarhaṇam|स्तनौ चालेपयेत् पिष्टैर्यवगोधूमसर्षपैः॥ २६८ ॥stanau cālepayet piṣṭairyavagodhūmasarṣapaiḥ|| 268 ||

षड्विरेकाश्रितीयोक्तैरौषधैः स्तन्यशोधनैः।ṣaḍvirekāśritīyoktairauṣadhaiḥ stanyaśodhanaiḥ|रूक्षक्षीरा पिबेत् क्षीरं तैर्वा सिद्धं घृतं पिबेत्॥ २६९ ॥rūkṣakṣīrā pibet kṣīraṃ tairvā siddhaṃ ghṛtaṃ pibet|| 269 ||

पूर्ववज्जीवकाद्यं च पञ्चमूलं प्रलेपनम्।pūrvavajjīvakādyaṃ ca pañcamūlaṃ pralepanam|स्तनयोः संविधातव्यं सुखोष्णं स्तन्यशोधनम्॥ २७० ॥stanayoḥ saṃvidhātavyaṃ sukhoṣṇaṃ stanyaśodhanam|| 270 ||

यष्टीमधुकमृद्वीकापयस्यासिन्धुवारिकाः।yaṣṭīmadhukamṛdvīkāpayasyāsindhuvārikāḥ|शीताम्बुना पिबेत्कल्कं क्षीरवैवर्ण्यनाशनम्॥ २७१ ॥śītāmbunā pibetkalkaṃ kṣīravaivarṇyanāśanam|| 271 ||

द्राक्षामधुककल्केन स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्।drākṣāmadhukakalkena stanau cāsyāḥ pralepayet|प्रक्षाल्य वारिणा चैव निर्दुह्यात्तौ पुनः पुनः॥ २७२ ॥prakṣālya vāriṇā caiva nirduhyāttau punaḥ punaḥ|| 272 ||

विषाणिकाजशृङ्ग्यौ च त्रिफलां रजनीं वचाम्।viṣāṇikājaśṛṅgyau ca triphalāṃ rajanīṃ vacām|पिबेच्छीताम्बुना पिष्ट्वा क्षीरदौर्गन्ध्यनाशिनीम्॥ २७३ ॥pibecchītāmbunā piṣṭvā kṣīradaurgandhyanāśinīm|| 273 ||

लिह्याद्वाऽप्यभयाचूर्णं सव्योषं माक्षिकप्लुतम्।lihyādvā'pyabhayācūrṇaṃ savyoṣaṃ mākṣikaplutam|क्षीरदौर्गन्ध्यनाशार्थं धात्री पथ्याशिनी तथा॥ २७४ ॥kṣīradaurgandhyanāśārthaṃ dhātrī pathyāśinī tathā|| 274 ||

सारिवोशीरमञ्जिष्ठाश्लेष्मातककुचन्दनैः।sārivośīramañjiṣṭhāśleṣmātakakucandanaiḥ|पत्राम्बुचन्दनोशीरैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्॥ २७५ ॥patrāmbucandanośīraiḥ stanau cāsyāḥ pralepayet|| 275 ||

स्निग्धक्षीरा दारुमुस्तपाठाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना।snigdhakṣīrā dārumustapāṭhāḥ piṣṭvā sukhāmbunā|पीत्वा ससैन्धवाः क्षिप्रं क्षीरशुद्धिमवाप्नुयात्॥ २७६ ॥pītvā sasaindhavāḥ kṣipraṃ kṣīraśuddhimavāpnuyāt|| 276 ||

पाययेत् पिच्छिलक्षीरां शार्ङ्गेष्टामभयां वचाम्।pāyayet picchilakṣīrāṃ śārṅgeṣṭāmabhayāṃ vacām|मुस्तनागरपाठाश्च पीताः स्तन्यविशोधनाः॥ २७७ ॥mustanāgarapāṭhāśca pītāḥ stanyaviśodhanāḥ|| 277 ||

तक्रारिष्टं पिबेच्चापि यदुक्तं गुदजापहम्।takrāriṣṭaṃ pibeccāpi yaduktaṃ gudajāpaham|विदारीबिल्वमधुकैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्॥ २७८ ॥vidārībilvamadhukaiḥ stanau cāsyāḥ pralepayet|| 278 ||

त्रायमाणामृतानिम्बपटोलत्रिफलाशृतम्।trāyamāṇāmṛtānimbapaṭolatriphalāśṛtam|गुरुक्षीरा पिबेदाशु स्तन्यदोषविशुद्धये॥ २७९ ॥gurukṣīrā pibedāśu stanyadoṣaviśuddhaye|| 279 ||