॥ १ ॥athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 29
वातशोणितचिकित्सितम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 163-165)
तत्र श्लोकाः-हेतुः स्थानानि मूलं च यस्मात् प्रायेण सन्धिषु।कुप्यति प्राक् च यद्रूपं द्विविधस्य च लक्षणम्॥
verse 163 →पृथग्भिन्नस्य लिङ्गं च दोषाधिक्यमुपद्रवाः।साध्यं याप्यमसाध्यं च क्रिया साध्यस्य चाखिला॥
verse 164 →वातरक्तस्य निर्दिष्टा समासव्यासतस्तथा।महर्षिणाऽग्निवेशाय तथैवावस्थिकी क्रिया॥
verse 165 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।hutāgnihotramāsīnamṛṣimadhye punarvasum| ॥ ३ ॥pṛṣṭhavān gurumekāgramagniveśo'gnivarcasam|| 3 ||
।agnimārutatulyasya saṃsargasyānilāsṛjoḥ| ॥ ४ ॥hetulakṣaṇabhaiṣajyānyathāsmai gururabravīt|| 4 ||
।lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaiḥ|॥ ५ ॥klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ|| 5 ||
।kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ|॥ ६ ॥dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ|| 6 ||
।viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ| ॥ ७ ॥prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ miṣṭānnasukhabhojinām|| 7 ||
।avaṅkramaṇaśīlānāṃ kupyate vātaśoṇitam| ॥ ८ ॥abhighātādaśuddyā ca praduṣṭe śoṇite nṛṇām|| 8 ||
।kaṣāyakaṭutiktālparūkṣāhārādabhojanāt|॥ ९ ॥hayoṣṭrayānayānāmbukrīḍāplavanalaṅghanaiḥ|| 9 ||
।uṣṇe cātyadhvavaiṣamyādvyavāyādveganigrahāt| ॥ १० ॥vāyurvivṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi|| 10 ||
।kṛtsnaṃ saṃdūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam| ॥ ११ ॥khuḍaṃ vātabalāsākhyamāḍhyavātaṃ ca nāmabhiḥ|| 11 ||
।tasya sthānaṃ karau pādāvaṅgulyaḥ sarvasandhayaḥ| ॥ १२ ॥kṛtvā''dau hastapāde tu mūlaṃ dehe vidhāvati|| 12 ||
।saukṣmyāt sarvasaratvācca pavanasyāsṛjastathā| ॥ १३ ॥taddravatvāt saratvācca dehaṃ gacchan sirāyanaiḥ|| 13 ||
।parvasvabhihataṃ kṣubdhaṃ vakratvādavatiṣṭhate| ॥ १४ ॥sthitaṃ pittādisaṃsṛṣṭaṃ tāstāḥ sṛjati vedanāḥ|| 14 ||
।karoti duḥkhaṃ teṣveva tasmāt prāyeṇa sandhiṣu| ॥ १५ ॥bhavanti vedanāstāstā atyarthaṃ duḥsahā nṛṇām|| 15 ||
।svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk| ॥ १६ ॥sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ|| 16 ||
।jānaṅghorukaṭyaṃ sahastapādāṅgasandhiṣu| ॥ १७ ॥nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca|| 17 ||
।kaṇḍūḥ saṃdhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt| ॥ १८ ॥vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam|| 18 ||
।uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ tat pracakṣate| ॥ १९ ॥tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam|| 19 ||
।kaṇḍūdāharugāyāmatodasphuraṇakuñcanaiḥ| ॥ २० ॥anvitā śyāvaraktā tvagbāhye tāmrā tatheṣyate|| 20 ||
।gambhīre śvayathuḥ stabdhaḥ kaṭhino'ntarbhṛśārtimān| ॥ २१ ॥śyāvastāmro'thavā dāhatodasphuraṇapākavān|| 21 ||
।rugvidāhānvito'bhīkṣṇaṃ vāyuḥ sandhyasthimajjasu| ॥ २२ ॥chindanniva caratyantarbakrīkurvaṃśca vegavān|| 22 ||
।karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran| ॥ २३ ॥sarvairliṅgaiśca vijñeyaṃ vātāsṛgubhayāśrayam|| 23 ||
।tatra vāte'dhike vā syādrakte pitte kaphe'pi vā| ॥ २४ ॥saṃsṛṣṭeṣu samasteṣu yacca tacchṛṇu lakṣaṇam|| 24 ||
।viśeṣataḥ sirāyāmaśūlasphuraṇatodanam| ॥ २५ ॥śothasya kārṣṇyaṃ raukṣyaṃ ca śyāvatāvṛddhihānayaḥ|| 25 ||
।dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| ॥ २६ ॥kuñcanastambhane śītapradveṣaścānile'dhike|| 26 ||
।śvayathurbhṛśaruk todastāmraścimicimāyate| ॥ २७ ॥snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledānvito'sṛji|| 27 ||
।vidāho vedanā mūrcchā svedastṛṣṇā mado bhramaḥ| ॥ २८ ॥rāgaḥ pākaśca bhedaśca śoṣaścoktāni paittike|| 28 ||
।staimityaṃ gauravaṃ snehaḥ suptirmandā ca ruk kaphe|॥ २९ ॥hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvatridoṣajam|| 29 ||
, ।ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| ॥ ३० ॥tridoṣajamasādhyaṃ stādyasya ca syurupadravāḥ|| 30 ||
।asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ|॥ ३१ ॥mūrcchāyamadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ|| 31 ||
।hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ| ॥ ३२ ॥aṅgulīvakratā sphoṭā dāhamarmagrahārbudāḥ|| 32 ||
।etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat| ॥ ३३ ॥saṃprasrāvi vivarṇaṃ ca stabdhamarbudakṛcca yat|| 33 ||
।varjayeccaiva saṃkocakaramindriyatāpanam| ॥ ३४ ॥akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ sādhyaṃ syānnirupadravam|| 34 ||
।raktamārgaṃ nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| ॥ ३५ ॥niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharedasūn|| 35 ||
।tatra muñcedasṛk śṛṅgajalaukaḥsūcyalābudhiḥ| ॥ ३६ ॥pracchanairvā sirābhirvā yathādoṣaṃ yathābalam|| 36 ||
।rugdāhaśūlatodārtādasṛk srāvyaṃ jalaukasā| ॥ ३७ ॥śṛṅgaistumbairharet suptikaṇḍūcimicimāyanāt|| 37 ||
।deśāddeśaṃ vrajat srāvyaṃ sirābhiḥ pracchanena vā| ॥ ३८ ॥aṅgaglānau na tu srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat|| 38 ||
।gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| ॥ ३९ ॥glāniṃ cāpi sasaṅkocāṃ kuryādvāyurasṛkkṣayāt|| 39 ||
।khāñjyādīn vātarogāṃśca mṛtyuṃ cātyavasecanāt| ॥ ४० ॥kuryāttasmāt pramāṇena snigdhādraktaṃ vinirharet|| 40 ||
।virecyaḥ snehayitvā''dau snehayuktairvirecanaiḥ| ॥ ४१ ॥rūkṣairvā mṛdubhiḥ śastamasakṛdbastikarma ca|| 41 ||
।sekābhyaṅgapradehānnasnehāḥ prāyo'vidāhinaḥ| ॥ ४२ ॥vātarakte praśasyante viśeṣaṃ tu nibodha me|| 42 ||
।bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekopanāhanaiḥ|॥ ४३ ॥virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret|| 43 ||
।sarpistailavasāmajjāpānābhyañjanabastibhiḥ| ॥ ४४ ॥sukhoṣṇairupanāhaiśca vātottaramupācaret|| 44 ||
।virecanairghṛtakṣīrapānaiḥ sekaiḥ sabastibhiḥ| ॥ ४५ ॥śītairnirvāpaṇaiścāpi raktapittottaraṃ jayet|| 45 ||
।vamanaṃ mṛdu nātyarthaṃ snehasekau vilaṅghanam| ॥ ४६ ॥koṣṇā lepāśca śasyante vātarakte kaphottare|| 46 ||
।kaphavātottare śītaiḥ pralipte vātaśoṇite| ॥ ४७ ॥dāhaśotharujākaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet|| 47 ||
।raktapittottare coṣṇairdāhaḥ kledo'vadāraṇam| ॥ ४८ ॥bhavettasmādbhiṣagdoṣabalaṃ buddhvā''caretkriyām|| 48 ||
।divāsvapnaṃ sasaṃtāpaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā| ॥ ४९ ॥kaṭūṣṇaṃ gurvabhiṣyandi lavaṇāmlaṃ ca varjayet|| 49 ||
।purāṇā yavagodhūmanīvārāḥ śāliṣaṣṭikāḥ| ॥ ५० ॥bhojanārthaṃ rasārthaṃ vā viṣkirapratudā hitāḥ|| 50 ||
।āḍhakyaścaṇakā mudgā masūrāḥ samakuṣṭhakāḥ| ॥ ५१ ॥yūṣārthaṃ bahusarpiṣkāḥ praśastā vātaśoṇite|| 51 ||
।suniṣaṇṇakavetrāgrakākamācīśatāvarī| ॥ ५२ ॥vāstukopodikāśākaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ tathā|| 52 ||
।ghṛtamāṃsarasairbhṛṣṭaṃ śākasātmyāya dāpayet|, ॥ ५३ ॥vyañjanārthaṃ, tathā gavyaṃ māhiṣājaṃ payo hitam|| 53 ||
।iti saṃkṣepataḥ proktaṃ vātaraktacikitsitam| ॥ ५४ ॥etadeva punaḥ sarvaṃ vyāsataḥ saṃpravakṣyate|| 54 ||
।śrāvaṇīkṣīrakākolījīvakarṣabhakaiḥ samaiḥ| ॥ ५५ ॥siddhaṃ samadhukaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut|| 55 ||
।balāmatibalāṃ medāmātmaguptāṃ śatāvarīm| ॥ ५६ ॥kākolīṃ kṣīrakākolīṃ rāsnāmṛddhiṃ ca peṣayet|| 56 ||
।ghṛtaṃ caturguṇakṣīraṃ taiḥ siddhaṃ vātaraktanut|॥ ५७ ॥hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalājvaranāśanam|| 57 ||
।trāyantikātāmalakīdvikākolīśatāvarī| ॥ ५८ ॥kaśerukākaṣāyeṇa kalkairebhiḥ pacedghṛtam|| 58 ||
।dattvā parūṣakādrākṣākāśmaryekṣurasān samān| ॥ ५९ ॥pṛthagvidāryāḥ svarasaṃ tathā kṣīraṃ caturguṇam|| 59 ||
।etat prāyogikaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam| ॥vātarakte kṣate kṣīṇe vīsarpe paittike jvare|| ।iti pārūṣakaṃ ghṛtam|
।dve pañcamūle varṣābhūmeraṇḍaṃ sapunarnavam| ॥ ६१ ॥mudgaparṇīṃ mahāmedāṃ māṣaparṇīṃ śatāvarīm|| 61 ||
।śaṅkhapuṣpīmavākpuṣpīṃ rāsnāmatibalāṃ balām| ॥ ६२ ॥pṛthagdvipalikaṃ kṛttvā jaladroṇe vipācayet|| 62 ||
।pādaśeṣe samān kṣīradhātrīkṣucchāgalān rasān| ॥ ६३ ॥ghṛtāḍhakena saṃyojya śanairmṛdvagninā pacet|| 63 ||
।kalkānāvāpya mede dve kāśmaryaphalamutpalam| ॥ ६४ ॥tvakkṣīrīṃ pippalīṃ drākṣāṃ padmabījaṃ punarnavām|| 64 ||
।nāgaraṃ kṣīrakākolīṃ padmakaṃ bṛhatīdvayam| ॥ ६५ ॥vīrāṃ śṛṅgāṭakaṃ bhavyamurumāṇaṃ nikocakam|| 65 ||
।kharjūrākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukāṃstathā| ॥ ६६ ॥etairghṛtāḍhake siddhe kṣaudraṃ śīte pradāpayet|| 66 ||
।samyak siddhaṃ ca vijñāya suguptaṃ saṃnidhāpayet| ॥ ६७ ॥kṛtarakṣāvidhiṃ caukṣe prāśayedakṣasaṃmitam|| 67 ||
।pāṇḍurogaṃ jvaraṃ hikkāṃ svarabhedaṃ bhagandaram| ॥ ६८ ॥pārśvaśūlaṃ kṣayaṃ kāsaṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam|| 68 ||
।kṣataśoṣamapasmāramaśmarīṃ śarkarāṃ tathā| ॥ ६९ ॥sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca mūtrasaṅgaṃ ca nāśayet|| 69 ||
।balavarṇakaraṃ dhanyaṃ valīpalitanāśanam| ॥ ७० ॥jīvanīyamidaṃ sarpirvṛṣyaṃ vandhyāsutapradam|| 70 ||
।drākṣāmadhu(dhū)katoyābhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| ॥ ७१ ॥pibedghṛtaṃ tathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam|| 71 ||
।jīvakarṣabhakau medāmṛṣyaproktāṃ śatāvarīm| ॥ ७२ ॥madhukaṃ madhuparṇīṃ ca kākolīdvayameva ca|| 72 ||
।mudgamāṣākhyaparṇinyau daśamūlaṃ punarnavām| ॥ ७३ ॥balāmṛtāvidārīśca sāśvagandhāśmabhedakāḥ|| 73 ||
।eṣāṃ kaṣāyakalkābhyāṃ sarpistailaṃ ca sādhayet| ॥ ७४ ॥lābhataśca vasāmajjadhānvaprātudavaiṣkiram|| 74 ||
।caturguṇena payasā tat siddhaṃ vātaśoṇitam| ॥ ७५ ॥sarvadehāśritaṃ hanti vyādhīn ghorāṃśca vātajān|| 75 ||
।sthirā śvadaṃṣṭrā bṛhatī sārivā saśatāvarī| ॥ ७६ ॥kāśmaryāṇyātmaguptā ca vṛścīro dve bale tathā|| 76 ||
।eṣāṃ kvāthe catuḥkṣīraṃ pṛthak tailaṃ pṛthagvṛtam|॥ ७७ ॥medāśatāvarīyaṣṭijīvantījīvakarṣabhaiḥ|| 77 ||
।paktvā mātrā tataḥ kṣīratriguṇā'dhyardhaśarkarā| ॥ ७८ ॥khajena mathitā peyā vātarakte tridoṣaje|| 78 ||
।tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam| ॥ ७९ ॥sarpistailasitākṣaudrairmiśraṃ vā'pi pibet payaḥ|| 79 ||
।aṃśumatyā śṛtaḥ prasthaḥ payaso dvisitopalaḥ| ॥ ८० ॥pāne praśasyate tadvat pippalīnāgaraiḥ śṛtaḥ|| 80 ||
।balāśatāvalīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ| ॥ ८१ ॥śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ|| 81 ||
।dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam| ॥ ८२ ॥pibedvā satrivṛccūrṇaṃ pittaraktāvṛtānilaḥ|| 82 ||
।kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā prayogeṇa pibennaraḥ| ॥ ८३ ॥bahudoṣo virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ|| 83 ||
।kaṣāyamabhayānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ pibennaraḥ| ॥ ८४ ॥kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇaṃ drākṣārasena vā|| 84 ||
।kāśmaryaṃ trivṛtāṃ drākṣāṃ triphalāṃ saparūṣakām| ॥ ८५ ॥śṛtaṃ pibedvirekāya lavaṇakṣaudrasaṃyutam|| 85 ||
।triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā pibet kṣaudreṇa saṃyutam| ॥ ८६ ॥dhātrīharidrāmustānāṃ kaṣāyaṃ vā kaphādhikaḥ|| 86 ||
।yogaiśca kalpavihitairasakṛttaṃ virecayet| ॥ ८७ ॥mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairjñātvā vātaṃ malāvṛtam|| 87 ||
।nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| ॥ ८८ ॥na hi bastisamaṃ kiṃcidvātaraktacikitsitam|| 88 ||
।bastivaṃkṣaṇapārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu| ॥ ८९ ॥udāvarte ca śasyante nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|| 89 ||
।dadyāttailāni cemāni bastikarmaṇi buddhimān| ॥ ९० ॥nasyābhyañjanasekeṣu dāhaśūlopaśāntaye|| 90 ||
।madhuyaṣṭyāstulāyāstu kaṣāye pādaśeṣite| ॥ ९१ ॥tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ|| 91 ||
।śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyāgurucandanaiḥ|॥ ९२ ॥sthirāhaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ|| 92 ||
।kākolīkṣīrakākolītāmalakyṛddhipadmakaiḥ|॥ ९३ ॥jīvakarṣabhajīvantītvakpatranakhavālakaiḥ|| 93 ||
।prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| ॥ ९४ ॥catuṣprayogāttaddhanti tailaṃ mārutaśoṇitam|| 94 ||
।sopadravaṃ sāṅgaśūlaṃ sarvagātrānugaṃ tathā| ॥vātāsṛkpittadāhārtijvaraghnaṃ balavarṇakṛt|| ।iti madhuparṇyāditailam|
।madhukasya śataṃ drākṣā kharjūrāṇi parūṣakam| ॥ ९६ ॥madhūkaudanapākyau ca prasthaṃ muñjātakasya ca|| 96 ||
।kāśmaryāḍhakamityetaccaturdroṇe pacedapām| ॥ ९७ ॥śeṣe'ṣṭabhāge pūte ca tasmiṃstailāḍhakaṃ pacet|| 97 ||
।tathā''malakakāśmaryavidārīkṣurasaiḥ samaiḥ| ॥ ९८ ॥caturdroṇena payasā kalkaṃ dattvā palonmitam|| 98 ||
।kadambāmalakākṣoṭapadmabījakaśerukam| ॥ ९९ ॥śṛṅgāṭakaṃ śṛṅgaveraṃ lavaṇaṃ pippalīṃ sitām|| 99 ||
।jīvanīyaiśca saṃsiddhaṃ kṣaudraprasthena saṃsṛjet| ॥ १०० ॥nasyābhyañjanapāneṣu bastau cāpi niyojayet|| 100 ||
।vātavyādhiṣu sarveṣu manyāstambhe hanugrahe| ॥ १०१ ॥sarvāṅgaikāṅgavāte ca kṣatakṣīṇe kṣatajvare|| 101 ||
।sukumārakamityetadvātāsrāmayanāśanam| ॥svaravarṇakaraṃ tailamārogyabalapuṣṭidam|| ।iti sukumārakatailam|
।guḍūcīṃ madhukaṃ hrasvaṃ pañcamūlaṃ punarnavām| ॥ १०३ ॥rāsnāmeraṇḍamūlaṃ ca jīvanīyāni lābhataḥ|| 103 ||
।palānāṃ śatakairbhāgairbalāpañcaśataṃ tathā|॥ १०४ ॥kolabilvayavānmāṣānkulatthāṃśrāḍhakonmitān|| 104 ||
।kāśmaryāṇāṃ suśuṣkāṇāṃ droṇaṃ droṇaśate'mbhasi| ॥ १०५ ॥sādhayejjarjaraṃ dhautaṃ caturdroṇaṃ ca śeṣayet|| 105 ||
।tailadroṇaṃ pacettena dattvā pañcaguṇaṃ payaḥ| ॥ १०६ ॥piṣṭvā tripalikaṃ caiva candanośīrakeśaram|| 106 ||
।patrailāgurukuṣṭhāni tagaraṃ madhuyaṣṭikām| ॥ १०७ ॥mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ caiva tat siddhaṃ sārvayogikam|| 107 ||
।vātarakte kṣatakṣīṇe bhārārte kṣīṇaretasi| ॥ १०८ ॥vepanākṣepabhagnānāṃ sarvāṅgaikāṅgarogiṇām|| 108 ||
।yonidoṣamapasmāramunmādaṃ khañjapaṅgutām| ॥hanyāt prasavanaṃ caitattailāgryamamṛtāhvayam|| ।ityamṛtādyaṃ tailam|
।padmavetasayaṣṭyāhvaphenilāpadmakotpalaiḥ|॥ ११० ॥pṛthakpañcapalairdarbhabalācandanakiṃśukaiḥ|| 110 ||
।jale śṛtaiḥ pacettailaprasthaṃ sauvīrasaṃmitam|॥ १११ ॥lodhrakālīyakośīrajīvakarabhakeśaraiḥ|| 111 ||
।madayantīlatāpatrapadmakeśarapadmakaiḥ|॥ ११२ ॥prapauṇḍarīkakāśmaryamāṃsīmedāpriyaṅgubhiḥ|| 112 ||
।kuṅkumasya palārdhena mañjiṣṭhāyāḥ palena ca| ॥mahāpadmamidaṃ tailaṃ vātāsṛgjvaranāśanam|| ।iti mahāpadmaṃ tailam|
।padmakośīrayaṣṭyāhvarajanīkvāthasādhitam| ॥ ११४ ॥syāt piṣṭaiḥ sarjamañjiṣṭhāvīrākākolicandanaiḥ|| 114 ||
।khuḍḍūkapadmakamidaṃ tailaṃ vātāsradāhanut| ।iti khuḍḍūkapadmakaṃ tailam| ॥ ११५ ॥śatena yaṣṭimadhukāt sādhyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ|| 115 ||
।tasmiṃstaile caturdroṇe madhukasya palena tu| ॥ ११६ ॥siddhaṃ madhukakāśmaryarasairvā vātaraktanut|| 116 ||
।madhuparṇyāḥ palaṃ piṣṭvā tailaprasthaṃ caturguṇe| ॥ ११७ ॥kṣīre sādhyaṃ śataṃ kṛtvā tadevaṃ madhukācchate|| 117 ||
।siddhaṃ deyaṃ tridoṣe syādvātāsre śvāsakāsanut|॥hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalādāhanāśanam|| ।iti śatapākaṃ madhukatailam|
।balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| ॥ ११९ ॥sahasraṃ śatavāraṃ vā vātāsṛgvātaroganut|| 119 ||
।rasāyanamidaṃ śreṣṭhamindriyāṇāṃ prasādanam| ॥jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam|| ।iti sahasrapākaṃ śatapākaṃ vā balātailam|
।guḍūcīrasadugdhābhyāṃ tailaṃ drākṣārasena vā| ॥ १२१ ॥siddhaṃ madhukakāśmaryarasairvā vātaraktanut|| 121 ||
।āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| ॥ १२२ ॥prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinut param|| 122 ||
।samadhūcchiṣṭamāñjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| ॥piṇḍatailaṃ tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham|| ।iti piṇḍatailam|
।daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| ॥ १२४ ॥paribeko'nilaprāye tadvat koṣṇena sarpiṣā|| 124 ||
।snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| ॥ १२५ ॥stambhākṣepakaśūlārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ|| 125 ||
।tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| ॥ १२६ ॥kvāthairvā jīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā bhiṣak|| 126 ||
।drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| ॥ १२७ ॥sekārthe taṇḍulakṣaudraśarkarāmbu ca śasyate|| 127 ||
।kumudotpalapadmādyairmaṇihāraiḥ sacandanaiḥ| ॥ १२८ ॥śītatoyānigairdāhe prokṣaṇaṃ sparśanaṃ hitam|| 128 ||
।candrapādāmbusaṃsikte kṣaumapadmadalacchade| ॥ १२९ ॥śayane pulinasparśaśītamārutavījite|| 129 ||
।candanārdrastanakarāḥ priyā nāryaḥ priyaṃvadāḥ| ॥ १३० ॥sparśaśītāḥ sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam|| 130 ||
।sarāge saruje dāhe raktaṃ visrāvya lepayet|॥ १३१ ॥madhukāśvatthatvaṅmāṃsīvīrodumbaraśādvalaiḥ|| 131 ||
।jalajairyavacūrṇairvā sayaṣṭyāhvapayoghṛtaiḥ| ॥ १३२ ॥sarpiṣā jīvanīyairvā piṣṭairlepo'rtidāhanut|| 132 ||
।tilāḥ priyālo madhukaṃ bisaṃ mūlaṃ ca vetasāt| ॥ १३३ ॥ājena payasā piṣṭaḥ pralepo dāharāganut|| 133 ||
।prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ|॥ १३४ ॥sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ|| 134 ||
।lepo rugdāhavīsarparāgaśophanivāraṇaḥ| , ॥ १३५ ॥pittaraktottare tvete, lepān vātottare śṛṇu|| 135 ||
।vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ sakṣīramudgapāyasaḥ| ॥ १३६ ॥tilasarṣapapiṇḍairvā'pyupanāho rujāpahaḥ|| 136 ||
।audakaprasahānūpaveśavārāḥ susaṃskṛtāḥ| ॥ १३७ ॥jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ syurupanāhane|| 137 ||
।stambhatodarugāyāmaśothāṅgagrahanāśanāḥ| ॥ १३८ ॥jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā|| 138 ||
।ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī cchāgalaṃ payaḥ| ॥ १३९ ॥lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ|| 139 ||
।kṣīrapiṣṭamumālepameraṇḍasya phalāni ca| ॥ १४० ॥kuryācchūlanivṛttyarthaṃ śatāhvāmānale'dhike|| 140 ||
।samūlāgracchadairaṇḍakvāthe dviprāsthikaṃ pṛthak| ॥ १४१ ॥ghṛtaṃ tailaṃ vasā majjā cānūpamṛgapakṣiṇām|| 141 ||
।kalkārthe jīvanīyāni gavyaṃ kṣīramathājakam|॥ १४२ ॥haridrotpalakuṣṭhailāśatāhvāśvahanacchadān|| 142 ||
।bilvamātrān pṛthak puṣpaṃ kākubhaṃ cāpi sādhayet| ॥ १४३ ॥madhūcchiṣṭapalānyaṣṭau dadyācchīte'vatārite|| 143 ||
।śūlenaiṣo'rditāṅgānāṃ lepaḥ sandhigate'nile| ॥ १४४ ॥vātarakte cyute bhagne khañje kubje ca śasyate|| 144 ||
।śophagauravakaṇḍvādyairyukte tvasmin kaphottare| ॥ १४५ ॥mūtrakṣārasurāpakvaṃ vṛtamabhyañjane hitam|| 145 ||
।padmakaṃ tvak samadhukaṃ sārivā ceti tairghṛtam| ॥ १४६ ॥siddhaṃ samadhuśuktaṃ syāt sekābhyaṅge kaphottare|| 146 ||
।kṣārastailaṃ gavāṃ mūtraṃ jalaṃ ca kaṭukaiḥ śṛtam| ॥ १४७ ॥pariṣeke praśaṃsanti vātarakte kaphottare|| 147 ||
।lepaḥ sarṣapanimbārkahiṃsrākṣīratilairhitaḥ| ॥ १४८ ॥śreṣṭhaḥ siddhaḥ kapitthatvagghṛtakṣīraiḥ sasaktubhiḥ|| 148 ||
।gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| ॥ १४९ ॥pralepaḥ śūlanudvātarakte vātakaphottare|| 149 ||
।tagaraṃ tvak śatāhvailā kuṣṭhaṃ mustaṃ hareṇukā| ॥ १५० ॥dāru vyāghranakhaṃ cāmlapiṣṭaṃ vātakaphāsranut|| 150 ||
।madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam| ॥ १५१ ॥muhūrtaṃ liptamamlaiśca siñcedvātakaphottaram|| 151 ||
।triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| ॥ १५२ ॥viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ romaśaṃ vṛṣakatvacam|| 152 ||
।ṛddhiṃ tāmalakīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| ॥ १५३ ॥kalyaṃ liptamayaspātre madhyāhne bhakṣayettataḥ|| 153 ||
।varjayeddadhiśuktāni kṣīraṃ vairodhikāni ca| ॥ १५४ ॥vātāsre sarvadoṣe'pi hitaṃ śūlārdite param|| 154 ||
।buddhvā sthānaviśeṣāṃśca doṣāṇāṃ ca balābalam| ॥ १५५ ॥cikitsitamidaṃ kuryādūhāpohavikalpavit|| 155 ||
।kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ॥ १५६ ॥ativṛddhyā'nile nādau śastaṃ snehanabṛṃhaṇam|| 156 ||
।vyāyāmaśodhanāriṣṭamūtrapānairvirecanaiḥ| ॥ १५७ ॥takrābhayāprayogaiśca kṣapayet kaphamedasī|| 157 ||
।bodhivṛkṣakaṣāyaṃ tu prapibenmadhunā saha| ॥ १५८ ॥vātaraktaṃ jayatyāśu tridoṣamapi dāruṇam|| 158 ||
।purāṇayavagodhūmasīdhvariṣṭasurāsavaiḥ| ॥ १५९ ॥śilājatuprayogaiśca guggulormākṣikasya ca|| 159 ||
।gambhīre raktamākrāntaṃ syāccettadvātavajjayet| ॥ १६० ॥paścādvāte kriyāṃ kuryādvātaraktaprasādanīm|| 160 ||
।raktapittātivṛddhyā tu pākamāśu niyacchati| ॥ १६१ ॥bhinnaṃ sravati vā raktaṃ vidagdhaṃ pūyameva vā|| 161 ||
।tayoḥ kriyā vidhātavyā bhedaśodhanaropaṇaiḥ| ॥ १६२ ॥kuryādupadravāṇāṃ ca kriyāṃ svāṃ svāccikitsitāt|| 162 ||
-tatra ślokāḥ- ।hetuḥ sthānāni mūlaṃ ca yasmāt prāyeṇa sandhiṣu| ॥ १६३ ॥kupyati prāk ca yadrūpaṃ dvividhasya ca lakṣaṇam|| 163 ||
।pṛthagbhinnasya liṅgaṃ ca doṣādhikyamupadravāḥ| ॥ १६४ ॥sādhyaṃ yāpyamasādhyaṃ ca kriyā sādhyasya cākhilā|| 164 ||
।vātaraktasya nirdiṣṭā samāsavyāsatastathā| ॥ १६५ ॥maharṣiṇā'gniveśāya tathaivāvasthikī kriyā|| 165 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||