Bharat Samhita

Chapter 5

गुल्मचिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 183-188)

तत्र श्लोकाः स्नेहः स्वेदः सर्पिर्बस्तिश्चूर्णानि बृंहणं गुडिकाः।वमनविरेकौ मोक्षः क्षतजस्य च वातगुल्मवताम्॥

verse 183 →

सर्पिः सतिक्तसिद्धं क्षीरं प्रस्रंसनं निरूहाश्च।रक्तस्य चावसेचनमाश्वासनसंशमनयोगाः॥

verse 184 →

उपनाहनं सशस्त्रं पक्वस्याभ्यन्तरप्रभिन्नस्य।संशोधनसंशमने पित्तप्रभवस्य गुल्मस्य॥

verse 185 →

स्नेहः स्वेदो भेदो लङ्घनमुल्लेखनं विरेकश्च।सर्पिर्बस्तिर्गुटिकाश्चूर्णमरिष्टाश्च सक्षाराः॥

verse 186 →

गुल्मस्यान्ते दाहः कफजस्याग्रेऽपनीतरक्तस्य।गुल्मस्य रौधिरस्य क्रियाक्रमः स्त्रीभवस्योक्तः॥

verse 187 →

पथ्यान्नपानसेवा हेतूनां वर्जनं यथास्वं च।नित्यं चाग्निसमाधिः स्निग्धस्य च सर्वकर्माणि॥हेतुर्लिङ्गं सिद्धिः क्रियाक्रमः साध्यता न योगाश्च।गुल्मचिकित्सितसंग्रह एतावान् व्याहृतोऽग्निवेशस्य

verse 188 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 5/1

॥ १ ॥athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 5/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 5/3

।sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ| ॥ ३ ॥cikitsitaṃ gulmanibarhaṇārthaṃ provāca siddhaṃ vadatāṃ variṣṭhaḥ|| 3 ||

Ca. Ci. 5/4

।viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā| ॥ ४ ॥vegairudīrṇairvihatairadho vā bāhyābhighātairatipīḍanairvā|| 4 ||

Ca. Ci. 5/5

।rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā| ॥ ५ ॥viceṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṃ samupaiti vāyuḥ|| 5 ||

Ca. Ci. 5/6

।kaphaṃ ca pittaṃ ca sa duṣṭavāyuruddhūya mārgān vinibaddhya tābhyām| ॥ ६ ॥hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṃ karotyatho yāti na baddhamārgaḥ|| 6 ||

Ca. Ci. 5/7

।pakvāśaye pittakaphāśaye vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṃśrayo vā| ॥ ७ ॥sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo yathādoṣamupaiti nāma|| 7 ||

Ca. Ci. 5/8

।bastau ca nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca| ॥ ८ ॥pañcātmakasya prabhavaṃ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca|| 8 ||

Ca. Ci. 5/9

।rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca| ॥ ९ ॥śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ|| 9 ||

Ca. Ci. 5/10

।yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam| ॥ १० ॥śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvaṃsaśirorujaṃ ca|| 10 ||

Ca. Ci. 5/11

।karoti jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca| ॥ ११ ॥vātāt sa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete|| 11 ||

Ca. Ci. 5/12

।kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā| ॥ १२ ॥āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam|| 12 ||

Ca. Ci. 5/13

।jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca| ॥ १३ ॥svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam|| 13 ||

Ca. Ci. 5/14

।śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca saṃpūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca| ॥ १४ ॥gulmasya hetuḥ kaphasaṃbhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya|| 14 ||

Ca. Ci. 5/15

।staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi| ॥ १५ ॥śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya|| 15 ||

Ca. Ci. 5/16

।nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca| ॥ १६ ॥vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham|| 16 ||

Ca. Ci. 5/17

।mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam| ॥ १७ ॥manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet|| 17 ||

Ca. Ci. 5/18

।ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca| ॥ १८ ॥saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti|| 18 ||

Ca. Ci. 5/19

।yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ| ॥ १९ ॥sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ|| 19 ||

Ca. Ci. 5/20

।kriyākramamataḥ siddhaṃ gulmināṃ gulmanāśanam| ॥ २० ॥pravakṣyāmyata ūrdhvaṃ ca yogān gulmanibarhaṇān|| 20 ||

Ca. Ci. 5/21

।rūkṣavyāyāmajaṃ gulmaṃ vātikaṃ tīvravedanam| ॥ २१ ॥baddhaviṇmārutaṃ snehairāditaḥ samupācaret|| 21 ||

Ca. Ci. 5/22

।bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| ॥ २२ ॥snigdhasya bhiṣajā svedaḥ kartavyo gulmaśāntaye|| 22 ||

Ca. Ci. 5/23

।srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| ॥ २३ ॥bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati|| 23 ||

Ca. Ci. 5/24

।snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| ॥ २४ ॥pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye|| 24 ||

Ca. Ci. 5/25

।dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| ॥ २५ ॥bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni prayojayet|| 25 ||

Ca. Ci. 5/26

।punaḥ punaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| ॥ २६ ॥prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurākṣiṇā|| 26 ||

Ca. Ci. 5/27

।kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| ॥ २७ ॥yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite|| 27 ||

Ca. Ci. 5/28

।yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam| ॥ २८ ॥ādāvante ca madhye ca mārutaṃ parirakṣatā|| 28 ||

Ca. Ci. 5/29

।vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi| ॥ २९ ॥hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam|| 29 ||

Ca. Ci. 5/30

।śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe| ॥ ३० ॥vartayo guṭikāścūrṇaṃ kaphavātaharaṃ hitam|| 30 ||

Ca. Ci. 5/31

।pittaṃ vā yadi saṃvṛddhaṃ saṃtāpaṃ vātagulminaḥ| ॥ ३१ ॥kuryādvirecyaḥ sa bhavet sasnehairānulomikaiḥ|| 31 ||

Ca. Ci. 5/32

।gulmo yadyanilādīnāṃ kṛte samyagbhiṣagjite| ॥ ३२ ॥na praśāmyati raktasya so'vasekāt praśāmyati|| 32 ||

Ca. Ci. 5/33

।snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| ॥ ३३ ॥rūkṣoṣṇena tu saṃbhūte sarpiḥ praśamanaṃ param|| 33 ||

Ca. Ci. 5/34

।pittaṃ vā pittagulmaṃ vā jñātvā pakvāśayasthitam| ॥ ३४ ॥kālavinnirharet sadyaḥ satiktaiḥ kṣīrabastibhiḥ|| 34 ||

Ca. Ci. 5/35

।payasā vā sukhoṣṇena satiktena virecayet| ॥ ३५ ॥bhiṣagagnibalāpekṣī sarpiṣā tailvakena vā|| 35 ||

Ca. Ci. 5/36

।tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdave| ॥ ३६ ॥gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet|| 36 ||

Ca. Ci. 5/37

।cchinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam| , ॥ ३७ ॥raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk|| 37 ||

Ca. Ci. 5/38

।hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ| ॥ ३८ ॥samāśvastaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet punaḥ|| 38 ||

Ca. Ci. 5/39

।raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya ca| ॥ ३९ ॥yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam|| 39 ||

Ca. Ci. 5/40

।guruḥ kaṭhinasaṃsthāno gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| ॥ ४० ॥avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvo gulma ucyate|| 40 ||

Ca. Ci. 5/41

।dāhaśūlārtisaṃkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ| ॥ ४१ ॥vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet|| 41 ||

Ca. Ci. 5/42

।vidāhalakṣaṇe gulme bahistuṅge samunnate| ॥ ४२ ॥śyāve saraktaparyante saṃsparśe bastisaṃnibhe|| 42 ||

Ca. Ci. 5/43

।nipīḍitonnate stabdhe supte tatpārśvapīḍanāt| ॥tatraiva piṇḍite śūle saṃpakvaṃ gulmamādiśet||‘ , ; ।‘tatraiva piṇḍitaṃ vidradhiniyatatvāccheṣāṅgāvyāpanaśīlaṃ, tathāvidhe śūle sati; tathā tasya vidradhiḥ pārśvapīḍanena puruṣasya svapne labdhe sukhena nidrāyāṃ prāptāyāṃ' ity aṣṭhāṅgasaṃgrahavyākhyāyām induḥ|

Ca. Ci. 5/44

।tatra dhānvantarīyāṇāmadhikāraḥ kriyāvidhau| ॥ ४४ ॥vaidyānāṃ kṛtayogyānāṃ vyadhaśodhanaropaṇe|| 44 ||

Ca. Ci. 5/45

।antarbhāgasya cāpyetat pacyamānasya lakṣaṇam| ॥ ४५ ॥hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ|| 45 ||

Ca. Ci. 5/46

।pakvaḥ srotāṃsi saṃkledya vrajatyūrdhvamadho'pi vā| ॥ ४६ ॥svayaṃpravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ|| 46 ||

Ca. Ci. 5/47

।daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| ॥ ४७ ॥ata ūrdhvaṃ hitaṃ pānaṃ sarpiṣaḥ saviśodhanam|| 47 ||

Ca. Ci. 5/48

।śuddhasya tiktaṃ sakṣaudraṃ prayoge sarpiriṣyate| ॥ ४८ ॥śītalairgurubhiḥ snigdhairgulme jāte kaphātmake|| 48 ||

Ca. Ci. 5/49

।avamyasyālpakāyāgneḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ| ॥ ४९ ॥mando'gnirvedanā mandā gurustimitakoṣṭhatā|| 49 ||

Ca. Ci. 5/50

।sotkleśā cāruciryasya sa gulmī vamanopagaḥ| ॥ ५० ॥uṣṇairevopacaryaśca kṛte vamanalaṅghane|| 50 ||

Ca. Ci. 5/51

।yojyaścāhārasaṃsargo bheṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ| ॥ ५१ ॥sānāhaṃ savibandhaṃ ca gulmaṃ kaṭhinamunnatam|| 51 ||

Ca. Ci. 5/52

।dṛṣṭvā''dau svedayedyuktyā svinnaṃ ca vilayedbhiṣak| ॥ ५२ ॥laṅghanollekhane svede kṛte'gnau saṃpradhukṣite|| 52 ||

Ca. Ci. 5/53

।kaphagulmī pibet kāle sakṣārakaṭukaṃ ghṛtam| ॥ ५३ ॥sthānādapasṛtaṃ jñātvā kaphagulmaṃ virecanaiḥ|| 53 ||

Ca. Ci. 5/54

।sasnehairbastibhirvā'pi śodhayeddāśamūlikaiḥ| ॥ ५४ ॥mande'gnāvanile mūḍhe jñātvā sasnehamāśayam|| 54 ||

Ca. Ci. 5/55

।guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayojyāḥ kaphagulminām| ॥ ५५ ॥kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum|| 55 ||

Ca. Ci. 5/56

।jayetkaphakṛtaṃ gulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ| ॥ ५६ ॥doṣaprakṛtigulmartuyogaṃ buddhvā kapholbaṇe|| 56 ||

Ca. Ci. 5/57

।baladoṣapramāṇajñaḥ kṣāraṃ gulme prayojayet| ॥ ५७ ॥ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ viśramya vā punaḥ|| 57 ||

Ca. Ci. 5/58

।śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovidaḥ| ॥ ५८ ॥śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsakṣīraghṛtāśinaḥ|| 58 ||

Ca. Ci. 5/59

।chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ| ॥ ५९ ॥mande'gnāvarucau sātmye madye sasnehamaśnatām|| 59 ||

Ca. Ci. 5/60

।prayojyā mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām| ॥ ६० ॥laṅghanollekhanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ|| 60 ||

Ca. Ci. 5/61

।bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi| ॥ ६१ ॥ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyasya gulmo na śāmyati|| 61 ||

Ca. Ci. 5/62

।tasya dāho hṛte rakte śaralohādibhirhitaḥ| ॥ ६२ ॥auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayedagnirgulme kaphānilau|| 62 ||

Ca. Ci. 5/63

।tayoḥ śamācca saṃghāto gulmasya vinivartate| ॥ ६३ ॥dāhe dhānvantarīyāṇāmatrāpi bhiṣajāṃ balam|| 63 ||

Ca. Ci. 5/64

।kṣāraprayoge bhiṣajāṃ kṣāratantravidāṃ balam| ॥ ६४ ॥vyāmiśradoṣe vyāmiśra eṣa eva kriyākramaḥ|| 64 ||

Ca. Ci. 5/65

।siddhānataḥ pravakṣyāmi yogān gulmanibarhaṇān|॥ ६५ ॥tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ|| 65 ||

Ca. Ci. 5/66

।kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| ।iti tryūṣaṇādighṛtam| ॥ ६६ ॥eta eva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pañcamūlikaḥ|| 66 ||

Ca. Ci. 5/67

।dvipañcamūliko vā'pi tadghṛtaṃ gulmanut param| ।iti tryūṣaṇādighṛtamaparam|( ॥)(ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi||)

Ca. Ci. 5/68

।prasannayā vā kṣīrārthaṃ surayā dāḍimena vā| ॥ ६८ ॥dadhnaḥ sareṇa vā kāryaṃ ghṛtaṃ mārutagulmanut|| 68 ||

Ca. Ci. 5/69

।hiṅgusauvarcalājājībiḍadāḍimadīpyakaiḥ|॥ ६९ ॥puṣkaravyoṣadhanyākavetasakṣāracitrakaiḥ|| 69 ||

Ca. Ci. 5/70

।śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam| ॥śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām|| ।iti hiṅgusauvarcalādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/71

।hapuṣāvyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ|॥ ७१ ॥sājājīpippalīmūladīpyakairvipacedghṛtam|| 71 ||

Ca. Ci. 5/72

।sakolamūlakarasaṃ sakṣīradadhidāḍimam| ॥ ७२ ॥tat paraṃ vātagulmaghnaṃ śūlānāhavimokṣaṇam|| 72 ||

Ca. Ci. 5/73

।yonyarśograhaṇīdoṣaśvāsakāsārucijvarān| ॥bastihṛtpārśvaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati|| ।iti hapuṣādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/74

।pippalyā picuradhyardho dāḍimāddvipalaṃ palaṃ| ॥ ७४ ॥dhānyātpañca ghṛtācchuṇṭhyāḥ karṣaḥ kṣīraṃ caturguṇam|| 74 ||

Ca. Ci. 5/75

।siddhametairghṛtaṃ sadyo vātagulmaṃ vyapohati| ॥yoniśūlaṃ śiraḥśūlamarśāṃsi viṣamajvaram|| ।iti pippalyādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/76

।ghṛtānāmauṣadhagaṇā ya ete parikīrtitāḥ| ॥ ७६ ॥te cūrṇayogā vartyastāḥ kaṣāyāste ca gulminām|| 76 ||

Ca. Ci. 5/77

।koladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ| ॥ ७७ ॥śūlānāhaharī peyā bījapūrarasena vā|| 77 ||

Ca. Ci. 5/78

।cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni rasena vā| ॥ ७८ ॥kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntaye|| 78 ||

Ca. Ci. 5/79

।hiṅgu trikaṭukaṃ pāṭhāṃ hapuṣāmabhayāṃ śaṭīm| ॥ ७९ ॥ajamodājagandhe ca tintiḍīkāmlavetasau|| 79 ||

Ca. Ci. 5/80

।dāḍimaṃ puṣkaraṃ dhānyamajājīṃ citrakaṃ vacām| ॥ ८० ॥dvau kṣārau lavaṇe dve ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet|| 80 ||

Ca. Ci. 5/81

।cūrṇametat prayoktavyamannapāneṣvanatyayam| ॥ ८१ ॥prāgbhaktamathavā peyaṃ madyenoṣṇodakena vā|| 81 ||

Ca. Ci. 5/82

।pārśvahṛdbastiśūleṣu gulme vātakaphātmake| ॥ ८२ ॥ānāhe mūtrakṛcchre ca śūle ca gudayonije|| 82 ||

Ca. Ci. 5/83

।grahaṇyarśovikāreṣu plīhni pāṇḍvāmaye'rucau| ॥ ८३ ॥urovibandhe hikkāyāṃ kāse śvāse galagrahe|| 83 ||

Ca. Ci. 5/84

।bhāvitaṃ mātuluṅgasya cūrṇametadrasena vā| ॥bahuśo guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ syustato'dhikam|| ।iti hiṅvādicūrṇaṃ guṭikā ca|

Ca. Ci. 5/85

।mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhave| ॥ ८५ ॥surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham|| 85 ||

Ca. Ci. 5/86

।śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavetasakṣāracitrakān| ॥ ८६ ॥dhānyakaṃ ca yavānīṃ ca viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām|| 86 ||

Ca. Ci. 5/87

।sacavyapippalīmūlāmajagandhāṃ sadāḍimām| ॥ ८७ ॥ajājīṃ cājamodāṃ ca cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet|| 87 ||

Ca. Ci. 5/88

।rasena mātuluṅgasya madhuśuktena vā punaḥ| ॥ ८८ ॥bhāvitaṃ guṭikāṃ kṛtvā supiṣṭāṃ kolasaṃmitām|| 88 ||

Ca. Ci. 5/89

।gulmaṃ plīhānamānāhaṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| ॥ ८९ ॥hikkāṃ hṛdrogamarśāṃsi vividhāṃ śiraso rujam|| 89 ||

Ca. Ci. 5/90

।pāṇḍvāmayaṃ kaphotkleśaṃ sarvajāṃ ca pravāhikām| ॥ ९० ॥pārśvahṛdbastiśūlaṃ ca guṭikaiṣā vyapohati|| 90 ||

Ca. Ci. 5/91

।nāgarārdhapalaṃ piṣṭvā dve pale luñcitasya ca| ॥ ९१ ॥tilasyaikaṃ guḍapalaṃ kṣīreṇoṣṇena nā pibet|| 91 ||

Ca. Ci. 5/92

।vātagulmamudāvartaṃ yoniśūlaṃ ca nāśayet| ॥ ९२ ॥pibederaṇḍajaṃ tailaṃ vāruṇīmaṇḍamiśritam|| 92 ||

Ca. Ci. 5/93

।tadeva tailaṃ payasā vātagulmī pibennaraḥ| ॥ ९३ ॥śleṣmaṇyanubale pūrvaṃ hitaṃ pittānuge param|| 93 ||

Ca. Ci. 5/94

।sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| ॥ ९४ ॥kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet|| 94 ||

Ca. Ci. 5/95

।vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram| ॥hṛdrogaṃ vidradhiṃ śothaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ|| ।iti laśunakṣīram|

Ca. Ci. 5/96

।tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajam| ॥gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet|| ।iti tailapañcakam|

Ca. Ci. 5/97

।pañcamūlīkaṣāyeṇa sakṣāreṇa śilājatu| ॥pibettasya prayogeṇa vātagulmāt pramucyate|| ।iti śilājaturayogaḥ|

Ca. Ci. 5/98

।vāṭyaṃ pippalīyūṣeṇa mūlakānāṃ rasena vā| ॥ ९८ ॥bhuktvā snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyate|| 98 ||

Ca. Ci. 5/99

।śūlānāhavibandhārtaṃ svedayedvātagulminam| ॥ ९९ ॥svedaiḥ svedavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ|| 99 ||

Ca. Ci. 5/100

।bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ taddhi mārutam| ॥ १०० ॥sve sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati|| 100 ||

Ca. Ci. 5/101

।tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| ॥ १०१ ॥prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ|| 101 ||

Ca. Ci. 5/102

।gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ| ॥ १०२ ॥gulmaghnāni ca tailāni vakṣyante vātarogike|| 102 ||

Ca. Ci. 5/103

।tāni mārutaje gulme pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ| ॥ १०३ ॥prayuktānyāśu sidhyanti tailaṃ hyanilajitparam|| 103 ||

Ca. Ci. 5/104

।nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ pūrvoktaṃ ghṛtameva| ॥ १०४ ॥samalāya pradātavyaṃ śodhanaṃ vātagulmine|| 104 ||

Ca. Ci. 5/105

।nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| ॥ १०५ ॥śodhanārthaṃ ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram|| 105 ||

Ca. Ci. 5/106

।nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| ॥ १०६ ॥pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca palikāni jalāḍhake|| 106 ||

Ca. Ci. 5/107

।tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| ॥ १०७ ॥dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca|| 107 ||

Ca. Ci. 5/108

।tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| ॥ १०८ ॥jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam|| 108 ||

Ca. Ci. 5/109

।gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| ॥śvitraṃ plīhānamunmādaṃ ghṛtametadvyapohati|| ।iti nīlinyādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/110

।kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| ॥ ११० ॥śālayo madirā sarpirvātagulmabhiṣagjitam|| 110 ||

Ca. Ci. 5/111

।hitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| ॥ १११ ॥samaṇḍavāruṇīpānaṃ pakvaṃ vā dhānyakairjalam|| 111 ||

Ca. Ci. 5/112

।mande'gnau vardhate gulmo dīpte cāgnau praśāmyati| ॥ ११२ ॥tasmānnā nātisauhityaṃ kuryānnātivilaṅghanam|| 112 ||

Ca. Ci. 5/113

।sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| ॥ ११३ ॥yā kriyā kriyate siddhiṃ sā yāti na virūkṣite|| 113 ||

Ca. Ci. 5/114

।bhiṣagātyayikaṃ buddhvā pittagulmamupācaret| ॥ ११४ ॥vairecanikasiddhena sarpiṣā tiktakena vā|| 114 ||

Ca. Ci. 5/115

।rohiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ| ॥ ११५ ॥karṣāṃśāstrāyamāṇā ca paṭolatrivṛtoḥ pale|| 115 ||

Ca. Ci. 5/116

।dve pale ca masūrāṇāṃ sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi| ॥ ११६ ॥śṛtāccheṣaṃ ghṛtasamaṃ sarpiṣaśca catuṣpalam|| 116 ||

Ca. Ci. 5/117

।pibet saṃmūrcchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| ॥jvarastṛṣṇā ca śūlaṃ ca bhramo mūrcchā'rucistathā|| ।iti rohiṇyādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/118

।jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuṣpalam| ॥ ११८ ॥pañcabhāgasthitaṃ pūtaṃ kalkaiḥ saṃyojya kārṣikaiḥ|| 118 ||

Ca. Ci. 5/119

।rohiṇī kaṭukā mustā trāyamāṇā durālabhā|॥ ११९ ॥kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanotpalaiḥ|| 119 ||

Ca. Ci. 5/120

।rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| ॥ १२० ॥palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet|| 120 ||

Ca. Ci. 5/121

।pittaraktabhavaṃ gulmaṃ vīsarpaṃ paittikaṃ jvaram| ॥hṛdrogaṃ kāmalāṃ kuṣṭhaṃ hanyādetadghṛtottamam|| ।iti trāyamāṇādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/122

।rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtapādaṃ vipācayet| ॥pathyāpādaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut|| ।ityāmalakādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/123

।drākṣāṃ madhūkaṃ kharjūraṃ vidārīṃ saśatāvarīm| ॥ १२३ ॥parūṣakāṇi triphalāṃ sādhayetpalasaṃmitam|| 123 ||

Ca. Ci. 5/124

।jalāḍhake pādaśeṣe rasamāmalakasya ca| ॥ १२४ ॥ghṛtamikṣurasaṃ kṣīramabhayākalkapādikam|| 124 ||

Ca. Ci. 5/125

।sādhayettadghṛtaṃ siddhaṃ śarkarākṣaudrapādikam| ॥prayogāt pittagulmaghnaṃ sarvapittavikāranut|| ।iti drākṣādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/126

।vṛṣaṃ samūlamāpothya pacedaṣṭaguṇe jale| ॥ १२६ ॥śeṣe'ṣṭabhāge tasyaiva puṣpakalkaṃ pradāpayet|| 126 ||

Ca. Ci. 5/127

।tena siddhaṃ ghṛtaṃ śītaṃ sakṣaudraṃ pittagulmanut|॥raktapittajvaraśvāsakāsahṛdroganāśanam|| ।iti vāsāghṛtam|

Ca. Ci. 5/128

।dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam| ॥ १२८ ॥aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet|| 128 ||

Ca. Ci. 5/129

।pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam| ॥ १२९ ॥tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ|| 129 ||

Ca. Ci. 5/130

।drākṣābhayārasaṃ gulme paittike saguḍaṃ pibet| ॥ १३० ॥lihyātkampillakaṃ vā'pi virekārthaṃ madhudravam|| 130 ||

Ca. Ci. 5/131

।dāhapraśamano'bhyaṅgaḥ sarpiṣā pittagulminām| ॥ १३१ ॥candanādyena tailena tailena madhukasya vā|| 131 ||

Ca. Ci. 5/132

।ye ca pittajvaraharāḥ satiktāḥ kṣīrabastayaḥ| ॥ १३२ ॥hitāste pittagulmibhyo vakṣyante ye ca siddhiṣu|| 132 ||

Ca. Ci. 5/133

।śālayo jāṅgalaṃ māṃsaṃ gavyāje payasī ghṛtam| ॥ १३३ ॥kharjūrāmalakaṃ drākṣāṃ dāḍimaṃ saparūṣakam|| 133 ||

Ca. Ci. 5/134

।āhārārthaṃ prayoktavyaṃ pānārthaṃ salilaṃ śṛtam| ॥ १३४ ॥balāvidārīgandhādyaiḥ pittagulmacikitsitam|| 134 ||

Ca. Ci. 5/135

।āmānvaye pittagulme sāme vā kaphavātike| ॥ १३५ ॥yavāgūbhiḥ khaḍairyūṣaiḥ saṃdhukṣyo'gnirvilaṅghite|| 135 ||

Ca. Ci. 5/136

।śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau| ॥ १३६ ॥tasmādagniṃ sadā rakṣennidānāni ca varjayet|| 136 ||

Ca. Ci. 5/137

।vamanaṃ vamanārhāya pradadyāt kaphagulmine| ॥ १३७ ॥snigdhasvinnaśarīrāya gulme śaithilyamāgate|| 137 ||

Ca. Ci. 5/138

।pariveṣṭya pradīptāṃstu balvajānathavā kuśān| ॥ १३८ ॥bhiṣakkumbhe samāvāpya gulmaṃ ghaṭamukhe nyaset|| 138 ||

Ca. Ci. 5/139

।saṃgṛhīto yadā gulmastadā ghaṭamathoddharet| ॥vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyādgulmaṃ pramāṇavit||‘ । ।‘cchindyādgulmaṃ pramāṇavit | vimargajaṃ yadā paśyet' iti gaṅgādharasaṃmataḥ pāṭhah|

Ca. Ci. 5/140

।vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet| ॥ १४० ॥mṛdgīyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ spṛśet|| 140 ||

Ca. Ci. 5/141

।tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca| ॥ १४१ ॥śleṣmagulmamayaḥpātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayedbhiṣak|| 141 ||

Ca. Ci. 5/142

।savyoṣakṣāralavaṇaṃ daśamūlīśṛtaṃ ghṛtam| ॥kaphagulmaṃ jayatyāśu sahiṅgubiḍadāḍimam|| ।iti daśamūlīghṛtam|

Ca. Ci. 5/143

।bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| ॥ १४३ ॥sādhyaṃ vidārīgandhādyamāpothya salilāḍhake|| 143 ||

Ca. Ci. 5/144

।pādaśeṣe rase tasmin pippalīṃ nāgaraṃ vacām| ॥ १४४ ॥viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu yāvaśūkaṃ biḍaṃ śaṭīm|| 144 ||

Ca. Ci. 5/145

।citrakaṃ madhukaṃ rāsnāṃ piṣṭvā karṣasamaṃ bhiṣak| ॥ १४५ ॥prasthaṃ ca payaso dattvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| 145 ||

Ca. Ci. 5/146

।etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param|॥plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsanut|| ।iti bhallātakādyaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/147

।pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| ॥ १४७ ॥palikaiḥ sayavakṣārairghṛtaprasthaṃ vipācayet|| 147 ||

Ca. Ci. 5/148

।kṣīraprasthaṃ ca tat sarpihanti gulmaṃ kaphātmakam| ॥grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ plīhakāsajvarāpaham|| ।iti kṣīraṣaṭpalakaṃ ghṛtam|

Ca. Ci. 5/149

।trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ daśamūlaṃ palonmitam| ॥ १४९ ॥jale caturguṇe paktvā caturbhāgasthitaṃ rasam|| 149 ||

Ca. Ci. 5/150

।sarpireraṇḍajaṃ tailaṃ kṣīraṃ caikatra sādhayet| ॥ १५० ॥sa siddho miśrakasnehaḥ sakṣaudraḥ kaphagulmanut|| 150 ||

Ca. Ci. 5/151

।kaphavātavibandheṣu kuṣṭhaplīhodareṣu ca| ॥prayojyo miśrakaḥ sneho yoniśūleṣu cādhikam|| ।iti miśrakaḥ snehaḥ|

Ca. Ci. 5/152

।yaduktaṃ vātagulmaghnaṃ sraṃsanaṃ nīlinīghṛtam| ॥ १५२ ॥dviguṇaṃ tadvirekārthaṃ prayojyaṃ kaphagulminām|| 152 ||

Ca. Ci. 5/153

।sudhākṣīradrave cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| ॥ १५३ ॥kārṣikaṃ madhusarpibhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate|| 153 ||

Ca. Ci. 5/154

।jaladroṇe vipaktavyā viṃśatiḥ pañca cābhayāḥ| ॥ १५४ ॥dantyāḥ palāni tāvanti citrakasya tathaiva ca|| 154 ||

Ca. Ci. 5/155

।aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu rasaṃ pūtamadhikṣipet| ॥ १५५ ॥dantīsamaṃ guḍaṃ pūtaṃ kṣipettatrābhayāśca tāḥ|| 155 ||

Ca. Ci. 5/156

।tailārdhakuḍavaṃ caiva trivṛtāyāścatuṣpalam| ॥ १५६ ॥cūrṇitaṃ palamekaṃ tu pippalīviśvabheṣajam|| 156 ||

Ca. Ci. 5/157

।tat sādhyaṃ lehavacchīte tasmiṃstailasamaṃ madhu| ॥ १५७ ॥kṣipeccūrṇapalaṃ caikaṃ tvagelāpatrakeśarāt|| 157 ||

Ca. Ci. 5/158

।tato lehapalaṃ līḍhvā jagdhvā caikāṃ harītakīm| ॥ १५८ ॥sukhaṃ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayam|| 158 ||

Ca. Ci. 5/159

।gulmaṃ śvayathumarśāṃsi pāṇḍurogamarocakam| ॥ १५९ ॥hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram|| 159 ||

Ca. Ci. 5/160

।kuṣṭhaṃ plīhānamānāhameṣā hanyupasevitā| ॥niratyayaḥ kramaścāsyā dravo māṃsarasaudanaḥ|| ।iti dantīharītakī|

Ca. Ci. 5/161

।siddhāḥ siddhiṣu vakṣyante nirūhāḥ kaphagulminām| ॥ १६१ ॥ariṣṭayogāḥ siddhāśca grahaṇyarśaścikitsite|| 161 ||

Ca. Ci. 5/162

।yaccūrṇaṃ guṭikā yāśca vihitā vātagulminām| ॥ १६२ ॥dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstāḥ kaphe hitāḥ|| 162 ||

Ca. Ci. 5/163

।ya eva grahaṇīdoṣe kṣārāste kaphagulminām| ॥ १६३ ॥siddhā niratyayāḥ śastā dāhastvante praśasyate|| 163 ||

Ca. Ci. 5/164

।prapurāṇāni dhānyāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| ॥ १६४ ॥kaulattho mudgayūṣaśca pippalyā nāgarasya ca|| 164 ||

Ca. Ci. 5/165

।śuṣkamūlakayūṣaśca bilvasya varuṇasya ca| ॥ १६५ ॥cirabilvāṅkurāṇāṃ ca yavānyāścitrakasya ca|| 165 ||

Ca. Ci. 5/166

।bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimaiḥ| ॥ १६६ ॥takreṇa tailasarpirbhyāṃ vyañjanānyupakalpayet|| 166 ||

Ca. Ci. 5/167

।pañcamūlīśṛtaṃ toyaṃ purāṇaṃ vāruṇīrasam| ॥ १६७ ॥kaphagulmī pibetkāle jīrṇaṃ mādhvīkameva vā|| 167 ||

Ca. Ci. 5/168

।yavānīcūrṇitaṃ takraṃ biḍena lavaṇīkṛtam| ॥ १६८ ॥pibet saṃdīpanaṃ vātakaphamūtrānulomanam|| 168 ||

Ca. Ci. 5/169

।saṃcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ| ॥ १६९ ॥kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivonnataḥ|| 169 ||

Ca. Ci. 5/170

।daurbalyārucihṛllāsakāsavamyaratijvaraiḥ| ॥ १७० ॥tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate na sa sidhyati|| 170 ||

Ca. Ci. 5/171

।gṛhītvā sajvaraśvāsaṃ vamyatīsārapīḍitam| ॥ १७१ ॥hṛnnābhihastapādeṣu śophaḥ karṣati gulminam|| 171 ||

Ca. Ci. 5/172

।raudhirasya tu gulmasya garbhakālavyatikrame| ॥ १७२ ॥snigdhāsvinnaśarīrāyai dadyāt snehavirecanam|| 172 ||

Ca. Ci. 5/173

।palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ| ॥ १७३ ॥gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet|| 173 ||

Ca. Ci. 5/174

।prabhidyeta na yadyevaṃ dadyādyoniviśodhanam| ॥ १७४ ॥kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa va punaḥ|| 174 ||

Ca. Ci. 5/175

।ābhyāṃ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān| ॥ १७५ ॥varāhamatsyapittābhyāṃ laktakān vā subhāvitān|| 175 ||

Ca. Ci. 5/176

।adhoharaiścordhvaharairbhāvitān vā samākṣikaiḥ| ॥ १७६ ॥kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ dadyādyoniviśodhanam|| 176 ||

Ca. Ci. 5/177

।raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| ॥ १७७ ॥laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai pradāpayet|| 177 ||

Ca. Ci. 5/178

।bastiṃ sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam| ॥ १७८ ॥adṛśyamāne rudhire dadyādgulmaprabhedanam|| 178 ||

Ca. Ci. 5/179

।pravartamāne rudhire dadyānmāṃsarasaudanam| ॥ १७९ ॥ghṛtatailena cābhyaṅgaṃ pānārthaṃ taruṇīṃ surām|| 179 ||

Ca. Ci. 5/180

।rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharīḥ kriyāḥ| ॥ १८० ॥kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharīḥ punaḥ|| 180 ||

Ca. Ci. 5/181

।ghṛtatailāvasekāṃśca tittirīṃścaraṇāyudhān| ॥ १८१ ॥surāṃ samaṇḍāṃ pūrvaṃ ca pānamamlasya sarpiṣaḥ|| 181 ||

Ca. Ci. 5/182

।prayojayeduttaraṃ vā jīvanīyena sarpiṣā| ॥ १८२ ॥atipravṛtte rudhire satiktenānuvāsanam|| 182 ||

Ca. Ci. 5/183

।tatra ślokāḥ snehaḥ svedaḥ sarpirbastiścūrṇāni bṛṃhaṇaṃ guḍikāḥ| ॥ १८३ ॥vamanavirekau mokṣaḥ kṣatajasya ca vātagulmavatām|| 183 ||

Ca. Ci. 5/184

।sarpiḥ satiktasiddhaṃ kṣīraṃ prasraṃsanaṃ nirūhāśca| ॥ १८४ ॥raktasya cāvasecanamāśvāsanasaṃśamanayogāḥ|| 184 ||

Ca. Ci. 5/185

।upanāhanaṃ saśastraṃ pakvasyābhyantaraprabhinnasya| ॥ १८५ ॥saṃśodhanasaṃśamane pittaprabhavasya gulmasya|| 185 ||

Ca. Ci. 5/186

।snehaḥ svedo bhedo laṅghanamullekhanaṃ virekaśca| ॥ १८६ ॥sarpirbastirguṭikāścūrṇamariṣṭāśca sakṣārāḥ|| 186 ||

Ca. Ci. 5/187

।gulmasyānte dāhaḥ kaphajasyāgre'panītaraktasya| ॥ १८७ ॥gulmasya raudhirasya kriyākramaḥ strībhavasyoktaḥ|| 187 ||

Ca. Ci. 5/188

।pathyānnapānasevā hetūnāṃ varjanaṃ yathāsvaṃ ca| ॥nityaṃ cāgnisamādhiḥ snigdhasya ca sarvakarmāṇi|| ।heturliṅgaṃ siddhiḥ kriyākramaḥ sādhyatā na yogāśca| gulmacikitsitasaṃgraha etāvān vyāhṛto'gniveśasya

Ca. Ci. 5

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||