Bharat Samhita

Chapter 6

प्रमेहचिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 59-61)

तत्र श्लोकाः-हेतुर्दोषो दूष्यं मेहानां साध्यतानुरूपश्च।मेही द्विविधस्त्रिविधं भिषग्जितमतिक्षपणदोषः॥‘द्विविधंऽ योगीन्द्रनाथसेनसंमतः पाठः

verse 59 →

आद्या यवान्नविकृतिर्मन्था मेहापहाः कषायाश्च।तैलघृतलेहयोगा भक्ष्याः प्रवरासवाः सिद्धाः॥

verse 60 →

व्यायामविधिर्विविधः स्नानान्युद्वर्तनानि गन्धाश्च।मेहानां प्रशमार्थं चिकित्सिते दिष्टमेतावत्॥

verse 61 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 6/1

॥ १ ॥athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 6/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 6/3

।nirmohamānānuśayo nirāśaḥ punarvasurjñānatapoviśālaḥ| ॥ ३ ॥kāle'gniveśāya sahetuliṅgānuvāca mehāñśamanaṃ ca teṣām|| 3 ||

Ca. Ci. 6/4

।āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi| ॥ ४ ॥navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam|| 4 ||

Ca. Ci. 6/5

।medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya| ॥ ५ ॥karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi|| 5 ||

Ca. Ci. 6/6

।kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya bastau dhātūn pramehānanilaḥ karoti| ॥ ६ ॥doṣo hi bastiṃ samupetya mūtraṃ saṃdūṣya mehāñjanayedyathāsvam|| 6 ||

Ca. Ci. 6/7

, , ।sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaṭ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ| ॥ ७ ॥samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te|| 7 ||

Ca. Ci. 6/8

।kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ| , ॥ ८ ॥majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ pramehiṇāṃ, viṃśatireva mehāḥ|| 8 ||

Ca. Ci. 6/9

।jalopamaṃ cekṣurasopamaṃ vā ghanaṃ ghanaṃ copari viprasannam| ॥ ९ ॥śuklaṃ saśukraṃ śiśiraṃ śanairvā lāleva vā vālukayā yutaṃ vā|| 9 ||

Ca. Ci. 6/10

।vidyāt pramehān kaphajān daśaitān kṣāropamaṃ kālamathāpi nīlam| ॥ १० ॥hāridramāñjiṣṭhamathāpi raktametān pramehān ṣaḍuśanti pittāt|| 10 ||

Ca. Ci. 6/11

।majjaujasā vā vasayā'nvitaṃ vā lasīkayā vā satataṃ vibaddham| ॥ ११ ॥caturvidhaṃ mūtrayatīha vātāccheṣeṣu dhātuṣvapakarṣiteṣu|| 11 ||

Ca. Ci. 6/12

।varṇaṃ rasaṃ sparśamathāpi gandhaṃ yathāsvadoṣaṃ bhajate pramehaḥ| ॥ १२ ॥śyāvāruṇo vātakṛtaḥ saśūlo majjādisādguṇyamupaityasādhyaḥ|| 12 ||

Ca. Ci. 6/13

।svedo'ṅgagandhaḥ śithilāṅgatā ca śayyāsanasvapnasukhe ratiśca| ॥ १३ ॥hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ|| 13 ||

Ca. Ci. 6/14

।śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| ॥ १४ ॥bhaviṣyato mehagadasya rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca|| 14 ||

Ca. Ci. 6/15

।sthūlaḥ pramehī balavānihaikaḥ kṛśastathaikaḥ paridurbalaśca| ॥ १५ ॥saṃbṛṃhaṇaṃ tatra kṛśasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ doṣabalādhikasya|| 15 ||

Ca. Ci. 6/16

।snigdhasya yogā vividhāḥ prayojyāḥ kalpopadiṣṭā malaśodhanāya| ॥ १६ ॥ūrdhvaṃ tathā'dhaśca male'panīte meheṣu saṃtarpaṇameva kāryam|| 16 ||

Ca. Ci. 6/17

।gulmaḥ kṣayo mehanabastiśūlaṃ mūtragrahaścāpyapatarpaṇena| , ॥ १७ ॥pramehiṇaḥ syuḥ, paritarpaṇāni kāryāṇi tasya prasamīkṣya vahnim|| 17 ||

Ca. Ci. 6/18

।saṃśodhanaṃ nārhati yaḥ pramehī tasya kriyā saṃśamanī prayojyā| ॥ १८ ॥manthāḥ kaṣāyā yavacūrṇalehāḥ pramehaśāntyai laghavaśca bhakṣyāḥ|| 18 ||

Ca. Ci. 6/19

।ye viṣkirā ye pratudā vihaṅgāsteṣāṃ rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ| ॥ १९ ॥yavaudanaṃ rūkṣamathāpi vāṭyamadyāt sasaktūnapi cāpyapūpān|| 19 ||

Ca. Ci. 6/20

।mudgādiyūṣairatha tiktaśākaiḥ purāṇaśālyodanamādadīta| ॥ २० ॥dantīṅgudītailayutaṃ pramehī tathā'tasīsarṣapatailayuktam|| 20 ||

Ca. Ci. 6/21

।saṣaṣṭikaṃ syāttṛṇadhānyamannaṃ yavapradhānastu bhavet pramehī| ॥ २१ ॥yavasya bhakṣyān vividhāṃstathā'dyāt kaphapramehī madhusaṃprayuktān|| 21 ||

Ca. Ci. 6/22

।niśisthitānāṃ triphalākaṣāye syustarpaṇāḥ kṣaudrayutā yavānām| ॥ २२ ॥tān sīdhuyuktān prapibet pramehī prāyogikānmehavadhārthameva|| 22 ||

Ca. Ci. 6/23

।ye śleṣmamehe vihitāḥ kaṣāyāstairbhāvitānāṃ ca pṛthagyavānām| ॥ २३ ॥saktūnapūpān saguḍān sadhānān bhakṣyāṃstathā'nyān vividhāṃśca khādet|| 23 ||

Ca. Ci. 6/24

।kharāśvagohaṃsapṛṣadbhṛtānāṃ tathā yavānāṃ vividhāśca bhakṣyāḥ| ॥ २४ ॥deyāstathā veṇuyavā yavānāṃ kalpena godhūmamayāśca bhakṣyāḥ|| 24 ||

Ca. Ci. 6/25

।saṃśodhanollekhanalaṅghanāni kāle prayuktāni kaphapramehān| ॥ २५ ॥jayanti pittaprabhavān virekaḥ saṃtarpaṇaḥ saṃśamano vidhiśca|| 25 ||

Ca. Ci. 6/26

।dārvīṃ surāhvāṃ triphalāṃ samustāṃ kaṣāyamutkvāthya pibet pramehī| ॥ २६ ॥kṣaudreṇa yuktāmathavā haridrāṃ pibedrasenāmalakīphalānām|| 26 ||

Ca. Ci. 6/27

।harītakīkaṭphalamustalodhraṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanāśca| ॥ २७ ॥ubhe haridre tagaraṃ viḍaṅgaṃ kadambaśālārjunadīpyakāśca|| 27 ||

Ca. Ci. 6/28

।dārvī viḍaṅgaṃ khadiro dhavaśca surāhvakuṣṭhāgurucandanāni| ॥ २८ ॥dārvyagnimanthau triphalā sapāṭhā pāṭhā ca mūrvā ca tathā śvadaṃṣṭrā|| 28 ||

Ca. Ci. 6/29

।yavānyuśīrāṇyabhayāguḍūcīcavyābhayācitrakasaptaparṇāḥ| ॥ २९ ॥pādaiḥ kaṣāyāḥ kaphamehināṃ te daśopadiṣṭā madhusaṃprayuktāḥ|| 29 ||

Ca. Ci. 6/30

।uśīralodhrāñjanacandanānāmuśīramustāmalakābhayānām| ॥ ३० ॥paṭolanimbāmalakāmṛtānāṃ mustābhayāpadmakavṛkṣakāṇām|| 30 ||

Ca. Ci. 6/31

।lodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ nimbārjunāmrātaniśotpalānām| ॥ ३१ ॥śirīṣasarjārjunakeśarāṇāṃ priyaṅgupadmotpalakiṃśukānām|| 31 ||

Ca. Ci. 6/32

।aśvatthapāṭhāsanavetasānāṃ kaṭaṅkaṭeryutpalamustakānām| ॥ ३२ ॥paitteṣu meheṣu daśa pradiṣṭāḥ pādaiḥ kaṣāyā madhusaṃprayuktāḥ|| 32 ||

Ca. Ci. 6/33

।sarveṣu meheṣu matau tu pūrvau kaṣāyayogau vihitāstu sarve| ॥ ३३ ॥manthasya pāne yavabhāvanāyāṃ syurbhojane pānavidhau pṛthak ca|| 33 ||

Ca. Ci. 6/34

।siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni meheṣvanilātmakeṣu| ॥ ३४ ॥medaḥ kaphaścaiva kaṣāyayogaiḥ snehaiśca vāyuḥ śamameti teṣām|| 34 ||

Ca. Ci. 6/35

।kampillasaptacchadaśālajāni baibhītarauhitakakauṭajāni| ॥ ३५ ॥kapitthapuṣpāṇi ca cūrṇitāni kṣaudreṇa lihyāt kaphapittamehī|| 35 ||

Ca. Ci. 6/36

।pibedrasenāmalakasya cāpi kalkīkṛtānyakṣasamāni kāle| ॥ ३६ ॥jīrṇe ca bhuñjīta purāṇamannaṃ mehī rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ|| 36 ||

Ca. Ci. 6/37

।dṛṣṭvā'nubandhaṃ pavanāt kaphasya pittasya vā snehavidhirvikalpyaḥ| ॥ ३७ ॥tailaṃ kaphe syāt svakaṣāyasiddhaṃ pitte ghṛtaṃ pittaharaiḥ kaṣāyaiḥ|| 37 ||

Ca. Ci. 6/38

।trikaṇṭakāśmantakasomavalkairbhallātakaiḥ sātiviṣaiḥ salodhraiḥ| ॥ ३८ ॥vacāpaṭolārjunanimbamustairharidrayā padmakadīpyakaiśca|| 38 ||

Ca. Ci. 6/39

।mañjiṣṭhayā cāgurucandanaiśca sarvaiḥ samastaiḥ kaphavātajeṣu| , , ॥ ३९ ॥meheṣu tailaṃ vipaced, ghṛtaṃ tu paitteṣu, miśraṃ triṣu lakṣaṇeṣu|| 39 ||

Ca. Ci. 6/40

।phalatrikaṃ dāruniśāṃ viśālāṃ mustāṃ ca niḥkvāthya niśāṃ sakalkām| ॥ ४० ॥pibet kaṣāyaṃ madhusaṃprayuktaṃ sarvaprameheṣu samuddhateṣu|| 40 ||

Ca. Ci. 6/41

।lodhraṃ śaṭīṃ puṣkaramūlamelāṃ mūrvāṃ viḍaṅgaṃ triphalāṃ yamānīm | ॥ ४१ ॥cavyaṃ priyaṅguṃ kramukaṃ viśālāṃ kirātatiktaṃ kaṭurohiṇīṃ ca|| 41 ||

Ca. Ci. 6/42

।bhārṅgīṃ nataṃ citrakapippalīnāṃ mūlaṃ sakuṣṭhātiviṣaṃ sapāṭham| ॥ ४२ ॥kaliṅgakān keśaramindrasāhvāṃ nakhaṃ sapatraṃ maricaṃ plavaṃ ca|| 42 ||

Ca. Ci. 6/43

।droṇe'mbhasaḥ karṣasamāni paktvā pūte caturbhāgajalāvaśeṣe| ॥ ४३ ॥rase'rdhabhāgaṃ madhunaḥ pradāya pakṣaṃ nidheyo ghṛtabhājanasthaḥ|| 43 ||

Ca. Ci. 6/44

।madhvāsavo'yaṃ kaphapittamehān kṣipraṃ nihanyāddvipalaprayogāt| ॥pāṇḍvāmayārśāṃsyaruciṃ grahaṇyā doṣaṃ kilāsaṃ vividhaṃ ca kuṣṭham|| ।iti madhvāsavaḥ|

Ca. Ci. 6/45

।kvāthaḥ sa evāṣṭapalaṃ ca dantyā bhallātakānāṃ ca catuṣpalaṃ syāt| ॥ ४५ ॥sitopalā tvaṣṭapalā viśeṣaḥ kṣaudraṃ ca tāvat pṛthagāsavau tau|| 45 ||

Ca. Ci. 6/46

।sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā madhūdakaṃ vā triphalārasaṃ vā| ॥ ४६ ॥sīdhuṃ pibedvā nigadaṃ pramehī mādhvīkamagryaṃ cirasaṃsthitaṃ vā|| 46 ||

Ca. Ci. 6/47

।māṃsāni śūlyāni mṛgadvijānāṃ khādedyavānāṃ vividhāṃśca bhakṣyān| ॥ ४७ ॥saṃśodhanāriṣṭakaṣāyalehaiḥ saṃtarpaṇotthāñ śamayet pramehān|| 47 ||

Ca. Ci. 6/48

।bhṛṣṭān yavān bhakṣayataḥ prayogācchuṣkāṃśca saktūnna bhavanti mehāḥ| ॥ ४८ ॥śvitraṃ ca kṛcchraṃ kaphajaṃ ca kuṣṭhaṃ tathaiva mudgāmalakaprayogān|| 48 ||

Ca. Ci. 6/49

।saṃtarpaṇottheṣu gadeṣu yogā medasvināṃ ye ca mayopadiṣṭāḥ| ॥ ४९ ॥virūkṣaṇārthaṃ kaphapittajeṣu siddhāḥ prameheṣvapi te prayojyāḥ|| 49 ||

Ca. Ci. 6/50

।vyāyāmayogairvividhaiḥ pragāḍhairudvartanaiḥ snānajalāvasekaiḥ| ॥ ५० ॥sevyatvagelāgurucandanādyairvilepanaiścāśu na santi mehāḥ|| 50 ||

Ca. Ci. 6/51

।kledaśca medaśca kaphaśca vṛddhaḥ pramehahetuḥ prasamīkṣya tasmāt| ॥ ५१ ॥vaidyena pūrvaṃ kaphapittajeṣu meheṣu kāryāṇyapatarpaṇāni|| 51 ||

Ca. Ci. 6/52

।yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| ॥ ५२ ॥vāyurhi meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā|| 52 ||

Ca. Ci. 6/53

।yairhetubhirye prabhavanti mehāsteṣu prameheṣu na te niṣevyāḥ| ॥ ५३ ॥hetorasevā vihitā yathaiva jātasya rogasya bhaveccikitsā|| 53 ||

Ca. Ci. 6/54

।hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| ॥ ५४ ॥yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ|| 54 ||

Ca. Ci. 6/55

।dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ| ॥ ५५ ॥kṣīṇeṣu doṣesvanilātmakaḥ syāt saṃtarpaṇādvā kaphasaṃbhavaḥ syāt|| 55 ||

Ca. Ci. 6/56

।sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| , , ॥ ५६ ॥sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ, sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam|| 56 ||

Ca. Ci. 6/57

।jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt| ॥ ५७ ॥ye cāpi kecit kulajā vikārā bhavanti tāṃśca pravadantyasādhyān|| 57 ||

Ca. Ci. 6/58

।pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta| ॥ ५८ ॥tāḥ śalyavidbhiḥ kuśalaiścikitsyāḥ śastreṇa saṃśodhanaropaṇaiśca|| 58 ||

Ca. Ci. 6/59

-tatra ślokāḥ- ।heturdoṣo dūṣyaṃ mehānāṃ sādhyatānurūpaśca| ॥mehī dvividhastrividhaṃ bhiṣagjitamatikṣapaṇadoṣaḥ||‘ ‘dvividhaṃ' yogīndranāthasenasaṃmataḥ pāṭhaḥ

Ca. Ci. 6/60

।ādyā yavānnavikṛtirmanthā mehāpahāḥ kaṣāyāśca| ॥ ६० ॥tailaghṛtalehayogā bhakṣyāḥ pravarāsavāḥ siddhāḥ|| 60 ||

Ca. Ci. 6/61

।vyāyāmavidhirvividhaḥ snānānyudvartanāni gandhāśca| ॥ ६१ ॥mehānāṃ praśamārthaṃ cikitsite diṣṭametāvat|| 61 ||

Ca. Ci. 6

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||