Bharat Samhita

Chapter 4

रक्तपित्तचिकित्सितम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 110-111)

तत्र श्लोकौ-हेतुं वृद्धिं संज्ञां स्थानं लिङ्गं पृथक् प्रदुष्टस्य।मार्गौ साध्यमसाध्यं याप्यं कार्यक्रमं चैव॥

verse 110 →

पानान्नमिष्टमेव च वर्ज्यं संशोधनं च शमनं च।गुरुरुक्तवान्यथावच्चिकित्सिते रक्तपित्तस्य॥

verse 111 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ci. 4/1

॥ १ ॥athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ci. 4/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ci. 4/3

।viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum| ॥ ३ ॥praṇamyovāca nirmohamagniveśo'gnivarcasam|| 3 ||

Ca. Ci. 4/4

।bhagavan raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ| ॥ ४ ॥vaktavyaṃ yat paraṃ tasya vaktumarhasi tadguro|| 4 ||

Ca. Ci. 4/5

- ।gururuvāca- mahāgadaṃ mahāvegamagnivacchīghrakāri ca| ॥ ५ ॥hetulakṣaṇavicchīghraṃ raktapittamupācaret|| 5 ||

Ca. Ci. 4/6

।tasyoṣṇaṃ tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca| ॥ ६ ॥gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ nidarśitaḥ|| 6 ||

Ca. Ci. 4/7

।tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate| ॥ ७ ॥tadyonitvāt prapannaṃ ca vardhate tat pradūṣayat|| 7 ||

Ca. Ci. 4/8

।tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate| ॥ ८ ॥svidyatastena saṃvṛddhiṃ bhūyastadadhigacchati|| 8 ||

Ca. Ci. 4/9

।saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| ॥ ९ ॥raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ|| 9 ||

Ca. Ci. 4/10

।plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| ॥ १० ॥srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām|| 10 ||

Ca. Ci. 4/11

।sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam| ॥ ११ ॥śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam|| 11 ||

Ca. Ci. 4/12

।raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasaṃnibham| ॥ १२ ॥mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam|| 12 ||

Ca. Ci. 4/13

।saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam| ॥ १३ ॥ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate|| 13 ||

Ca. Ci. 4/14

।yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgnerativegavat| ॥ १४ ॥vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat|| 14 ||

Ca. Ci. 4/15

।gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā| ॥ १५ ॥ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ|| 15 ||

Ca. Ci. 4/16

, ।sapta cchidrāṇi śirasi dve cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam| , ॥ १६ ॥yāpyaṃ tvadhogaṃ, mārgau tu dvāvasādhyaṃ prapadyate|| 16 ||

Ca. Ci. 4/17

।yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca| ॥ १७ ॥vartate tāmasaṅkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhurāntikīm|| 17 ||

Ca. Ci. 4/18

।yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate| ॥ १८ ॥tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ kṛṣṇamatīva ca|| 18 ||

Ca. Ci. 4/19

।saṃsṛṣṭaṃ kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe sajjati cāpi yat| ॥ १९ ॥yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam|| 19 ||

Ca. Ci. 4/20

।hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam| ॥ २० ॥kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati|| 20 ||

Ca. Ci. 4/21

।yaddvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ śāntaṃ prakupyati| ॥ २१ ॥mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛk ca tat|| 21 ||

Ca. Ci. 4/22

।ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam| ॥ २२ ॥raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam|| 22 ||

Ca. Ci. 4/23

।snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| , ॥ २३ ॥adhogasyottaraṃ prāyaḥ, pūrvaṃ syādūrdhvagasya tu|| 23 ||

Ca. Ci. 4/24

।ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam| ॥ २४ ॥dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate|| 24 ||

Ca. Ci. 4/25

।akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ| ॥ २५ ॥taddoṣaduṣṭamutkliṣṭaṃ nādau stambhanamarhati|| 25 ||

Ca. Ci. 4/26

।galagrahaṃ pūtinasyaṃ mūrcchāyamaruciṃ jvaram| ॥ २६ ॥gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām|| 26 ||

Ca. Ci. 4/27

।kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram| ॥ २७ ॥buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt sambhitamāditaḥ|| 27 ||

Ca. Ci. 4/28

।tasmādupekṣyaṃ balino baladoṣavicāriṇā| ॥ २८ ॥raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ siddhimicchatā|| 28 ||

Ca. Ci. 4/29

।prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām| ॥ २९ ॥vṛddhiṃ prayāti pittāsṛktasmāttallaṅghyamāditaḥ|| 29 ||

Ca. Ci. 4/30

।mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca| ॥ ३० ॥laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā prayojayet|| 30 ||

Ca. Ci. 4/31

।hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam| ॥ ३१ ॥kevalaṃ śṛtaśītaṃ vā dadyāttoyaṃ pipāsave|| 31 ||

Ca. Ci. 4/32

।ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ peyāṃ pūrvamadhogate| ॥ ३२ ॥kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit|| 32 ||

Ca. Ci. 4/33

।jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ| ॥ ३३ ॥śṛtaśītaṃ prayoktavyaṃ tarpaṇārthe saśarkaram|| 33 ||

Ca. Ci. 4/34

।tarpaṇaṃ saghṛtakṣaudraṃ lājacūrṇaiḥ pradāpayet| ॥ ३४ ॥ūrdhvagaṃ raktapittaṃ tat pītaṃ kāle vyapohati|| 34 ||

Ca. Ci. 4/35

।mandāgneramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayet| ॥ ३५ ॥dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṃ cānudāpayet|| 35 ||

Ca. Ci. 4/36

।śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ| ॥ ३६ ॥śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām|| 36 ||

Ca. Ci. 4/37

।mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ| ॥ ३७ ॥praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām|| 37 ||

Ca. Ci. 4/38

।paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ| ॥ ३८ ॥kirātatiktakaṃ śākaṃ gaṇḍīraḥ sakaṭhillakaḥ|| 38 ||

Ca. Ci. 4/39

।kovidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmaleḥ| ॥ ३९ ॥annapānavidhau śākaṃ yaccānyadraktapittanut|| 39 ||

Ca. Ci. 4/40

।śākārthaṃ śākasātmyānāṃ tacchastaṃ raktapittinām| ॥ ४० ॥svinnaṃ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṃ yūṣavadvā vipācitam|| 40 ||

Ca. Ci. 4/41

।pārāvatān kapotāṃśca lāvān raktākṣavartakān| ॥ ४१ ॥śaśān kapiñjalāneṇān hariṇānkālapucchakān|| 41 ||

Ca. Ci. 4/42

।raktapitte hitān vidyādrasāṃsteṣāṃ prayojayet| ॥ ४२ ॥īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān|| 42 ||

Ca. Ci. 4/43

।kaphānuge yūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam| ॥ ४३ ॥raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate|| 43 ||

Ca. Ci. 4/44

।padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ| ॥ ४४ ॥jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām|| 44 ||

Ca. Ci. 4/45

।candanośīralodhrāṇāṃ rase tadvat sanāgare| ॥ ४५ ॥kirātatiktakośīramustānāṃ tadvadeva ca|| 45 ||

Ca. Ci. 4/46

।dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṃ vā rase śṛtā| वा॥ ४६ ॥masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase'tha vā|| 46 ||

Ca. Ci. 4/47

।rase hareṇukānāṃ vā saghṛte sabalārase| ॥ ४७ ॥siddhāḥ pārāvatādīnāṃ rase vā syuḥ pṛthakpṛthak|| 47 ||

Ca. Ci. 4/48

।ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ| ॥ ४८ ॥yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṃsaraseṣvapi|| 48 ||

Ca. Ci. 4/49

।śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām| ॥ ४९ ॥vātolbaṇe tittiriḥ syādudumbararase śṛtaḥ|| 49 ||

Ca. Ci. 4/50

।mayūraḥ plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| ॥ ५० ॥rase bilvotpalādīnāṃ vartakakrakarau hitau|| 50 ||

Ca. Ci. 4/51

।tṛṣyate tiktakaiḥ siddhaṃ tṛṣṇāghnaṃ vā phalodakam| ॥ ५१ ॥siddhaṃ vidārigandhādyairathavā śṛtaśītalam|| 51 ||

Ca. Ci. 4/52

।jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca| ॥ ५२ ॥jalaṃ pipāsave dadyādvisargādalpaśo'pi vā|| 52 ||

Ca. Ci. 4/53

।nidānaṃ raktapittasya yatkiṃcit saṃprakāśitam| ॥ ५३ ॥jīvitārogyakāmaistanna sevyaṃ raktapittibhiḥ|| 53 ||

Ca. Ci. 4/54

।ityannapānaṃ nirdiṣṭaṃ kramaśo raktapittanut| ॥ ५४ ॥vakṣyate bahudoṣāṇāṃ kāryaṃ balavatāṃ ca yat|| 54 ||

Ca. Ci. 4/55

।akṣīṇabalamāṃsasya yasya saṃtarpaṇotthitam| ॥ ५५ ॥bahudoṣaṃ balavato raktapittaṃ śarīriṇaḥ|| 55 ||

Ca. Ci. 4/56

।kāle saṃśodhanārhasya taddharennirupadravam| ॥ ५६ ॥virecanenordhvabhāgamadhogaṃ vamanena ca|| 56 ||

Ca. Ci. 4/57

।trivṛtāmabhayāṃ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā| ॥ ५७ ॥trāyamāṇāṃ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā|| 57 ||

Ca. Ci. 4/58

।virecanaṃ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram| ॥ ५८ ॥rasaḥ praśasyate teṣāṃ raktapitte viśeṣataḥ|| 58 ||

Ca. Ci. 4/59

।vamanaṃ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ| ॥ ५९ ॥saśarkaraṃ vā salilamikṣūṇāṃ rasa eva vā|| 59 ||

Ca. Ci. 4/60

।vatsakasya phalaṃ mustaṃ madanaṃ madhukaṃ madhu| ॥ ६० ॥adhovahe raktapitte vamanaṃ paramucyate|| 60 ||

Ca. Ci. 4/61

।ūrdhvage śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ| ॥ ६१ ॥adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto balī|| 61 ||

Ca. Ci. 4/62

।balamāṃsaparikṣīṇāṃ śokabhārādhvakarśitam| ॥ ६२ ॥jvalanādityasaṃtaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ|| 62 ||

Ca. Ci. 4/63

।garbhiṇīṃ sthaviraṃ bālaṃ rūkṣālpapramitāśinam| ॥ ६३ ॥avamyamavirecyaṃ vā yaṃ paśyedraktapittinam|| 63 ||

Ca. Ci. 4/64

।śoṣeṇa sānubandhaṃ vā tasya saṃśamanī kriyā| ॥ ६४ ॥śasyate raktapittasya paraṃ sā'tha pravakṣyate|| 64 ||

Ca. Ci. 4/65

।aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ| ॥ ६५ ॥madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ|| 65 ||

Ca. Ci. 4/66

।aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṃ mṛttikāñjane| ॥ ६६ ॥vinīya lodhraṃ kṣaudraṃ ca raktapittaharaṃ pibet|| 66 ||

Ca. Ci. 4/67

।padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dūrvāṃ vāstūkamutpalam| ॥ ६७ ॥nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet|| 67 ||

Ca. Ci. 4/68

।prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ madhu cāśvaśakṛdrase| ॥ ६८ ॥yavāsabhṛṅgarajasormūlaṃ vā gośakṛdrase|| 68 ||

Ca. Ci. 4/69

।vinīya raktapittaghnaṃ peyaṃ syāttaṇḍulāmbunā| ॥ ६९ ॥yuktaṃ vā madhusarpirbhyāṃ lihyādnośvaśakṛdrasam|| 69 ||

Ca. Ci. 4/70

।khadirasya priyaṅgūṇāṃ kovidārasya śālmaleḥ| ॥ ७० ॥puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ|| 70 ||

Ca. Ci. 4/71

।śṛṅgāṭakānāṃ lājānāṃ mustakharjūrayorapi| ॥ ७१ ॥lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṃ keśarasya ca|| 71 ||

Ca. Ci. 4/72

।dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām| ॥ ७२ ॥sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvataṃ śakṛt|| 72 ||

Ca. Ci. 4/73

।uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ| ॥ ७३ ॥pṛthak pṛthak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ|| 73 ||

Ca. Ci. 4/74

।raktaṃ sapittaṃ tamakaṃ pipāsāṃ dāhaṃ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ| ॥ ७४ ॥kirātatiktaṃ kramukaṃ samustaṃ prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca|| 74 ||

Ca. Ci. 4/75

।hrīberamūlāni paṭolapatraṃ durālabhā parpaṭako mṛṇālam|॥ ७५ ॥dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak|| 75 ||

Ca. Ci. 4/76

।tugālatāvetasataṇḍulīyaṃ sasārivaṃ mocarasaḥ samaṅgā| ॥ ७६ ॥pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena hitāni tatra|| 76 ||

Ca. Ci. 4/77

।niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā vā mṛditāḥ śṛtā vā| ॥ ७७ ॥ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṃ sapittaṃ śamayanti yogāḥ|| 77 ||

Ca. Ci. 4/78

।mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena| ॥ ७८ ॥balājale paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṃ sapittaṃ śamayantyudīrṇam|| 78 ||

Ca. Ci. 4/79

।vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṃ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām| ॥ ७९ ॥madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam|| 79 ||

Ca. Ci. 4/80

।uśīrapadmotpalacandanānāṃ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ| ॥ ८० ॥saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ|| 80 ||

Ca. Ci. 4/81

।priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam| ॥ ८१ ॥samṛtprasādaṃ saha yaṣṭikāmbunā saśarkaraṃ raktanibarhaṇaṃ param|| 81 ||

Ca. Ci. 4/82

।kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| ॥ ८२ ॥yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam|| 82 ||

Ca. Ci. 4/83

।chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā| ॥ ८३ ॥saśarkaraṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṃ vā|| 83 ||

Ca. Ci. 4/84

।drākṣāśṛtaṃ nāgarakaiḥ śṛtaṃ vā balāśṛtaṃ gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā| ॥ ८४ ॥sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṃ sitayā śṛtaṃ vā|| 84 ||

Ca. Ci. 4/85

।śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā śṛtaṃ payo vā'pyatha parṇinībhiḥ| ॥ ८५ ॥raktaṃ nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṃ prayāti|| 85 ||

Ca. Ci. 4/86

।viśeṣato viṭpathasaṃpravṛtte payo mataṃ mocarasena siddham| ॥ ८६ ॥vaṭāvarohairvaṭaśuṅgakairvā hrīberanīlotpalanāgarairvā|| 86 ||

Ca. Ci. 4/87

।kaṣāyayogān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn| ॥ ८७ ॥kaṣāyayogairathavā vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca|| 87 ||

Ca. Ci. 4/88

।vāsāṃ saśākhāṃ sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ| ॥pradāya kalkaṃ vipacedghṛtaṃ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam|| ।iti vāsāghṛtam|

Ca. Ci. 4/89

।palāśavṛntasvarasena siddhaṃ tasyaiva kalkena madhudraveṇa| ॥ ८९ ॥lihyādghṛtaṃ vatsakakalkasiddhaṃ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham|| 89 ||

Ca. Ci. 4/90

।syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre| ॥ ९० ॥sarpīṃṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte|| 90 ||

Ca. Ci. 4/91

।abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma| ॥ ९१ ॥śīto vidhirbastividhānamagryaṃ pittajvare yat praśamāya diṣṭam|| 91 ||

Ca. Ci. 4/92

।tadraktapitte nikhilena kāryaṃ kālaṃ ca mātrāṃ ca purā samīkṣya| ॥ ९२ ॥sarpirguḍā ye ca hītāḥ kṣatebhyaste raktapittaṃ śamayanti sadyaḥ|| 92 ||

Ca. Ci. 4/93

।kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ| ॥ ९३ ॥yuktasya yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya|| 93 ||

Ca. Ci. 4/94

।mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṃ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ| ॥ ९४ ॥tathā madhūkasya tathā'sanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena|| 94 ||

Ca. Ci. 4/95

।śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṃ kākolimede madhukaṃ vidārīm| ॥ ९५ ॥piṣṭvā ca mūlaṃ phalapūrakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ jñaḥ|| 95 ||

Ca. Ci. 4/96

।kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanyāt| ॥yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṃ ghṛtaṃ tacca tadarthakāri|| ।iti śatāvaryādighṛtam|

Ca. Ci. 4/97

।kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ| ॥ ९७ ॥ghrāṇāt pravṛttaṃ rudhiraṃ sapittaṃ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam|| 97 ||

Ca. Ci. 4/98

।rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ| ॥ ९८ ॥raktaṃ sapūyaṃ kuṇapaśca gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ|| 98 ||

Ca. Ci. 4/99

।nīlotpalaṃ gairikaśaṅkhayuktaṃ sacandanaṃ syāttu sitājalena| ॥ ९९ ॥nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ|| 99 ||

Ca. Ci. 4/100

।drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṃ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva| ॥ १०० ॥yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṃ nasyaṃ tathā dāḍimapuṣpatoyam|| 100 ||

Ca. Ci. 4/101

।priyālatailaṃ madhukaṃ payaśca siddhaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājikaṃ vā| ॥ १०१ ॥āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṃ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca|| 101 ||

Ca. Ci. 4/102

।bhadraśriyaṃ lohitacandanaṃ ca prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca| ॥ १०२ ॥uśīravānīrajalaṃ mṛṇālaṃ sahasravīryā madhukaṃ payasyā|| 102 ||

Ca. Ci. 4/103

।śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṃ nalānāṃ kuśakāśayośca| ॥ १०३ ॥kucandanaṃ śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ|| 103 ||

Ca. Ci. 4/104

।mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṃ pralepanaṃ puṣkariṇīmṛdaśca| ॥ १०४ ॥udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāṃśca sarve|| 104 ||

Ca. Ci. 4/105

।pradehakalpe pariṣecane ca tathā'vagāhe ghṛtatailasiddhau| ॥ १०५ ॥raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt|| 105 ||

Ca. Ci. 4/106

।dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vanaṃ ca ramyaṃ jalavātaśītam| ॥ १०६ ॥vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṃ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ|| 106 ||

Ca. Ci. 4/107

।patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṃ kṣaumaṃ ca śītaṃ kadalīdalāni| ॥ १०७ ॥pracchādanārthaṃ śayanāsanānāṃ padmotpalānāṃ ca dalāḥ praśastāḥ|| 107 ||

Ca. Ci. 4/108

।priyaṅgukācandanarūṣitānāṃ sparśāḥ priyāṇāṃ ca varāṅganānām| ॥ १०८ ॥dāhe praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṃ ca kalāpavātāḥ|| 108 ||

Ca. Ci. 4/109

।sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām| ॥ १०९ ॥mano'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṃ śamayanti pittam|| 109 ||

Ca. Ci. 4/110

-tatra ślokau- ।hetuṃ vṛddhiṃ saṃjñāṃ sthānaṃ liṅgaṃ pṛthak praduṣṭasya| ॥ ११० ॥mārgau sādhyamasādhyaṃ yāpyaṃ kāryakramaṃ caiva|| 110 ||

Ca. Ci. 4/111

।pānānnamiṣṭameva ca varjyaṃ saṃśodhanaṃ ca śamanaṃ ca| ॥ १११ ॥gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya|| 111 ||

Ca. Ci. 4

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||