॥ १ ॥athāto gomayacūrṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 12
गोमयचूर्णीयमिन्द्रियम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate| ॥ ३ ॥sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam|| 3 ||
।nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati| ॥ ४ ॥vikṛtyā na sa loke'smiṃściraṃ vasati mānavaḥ|| 4 ||
।yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam| ॥ ५ ॥ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati|| 5 ||
।yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham| ॥ ६ ॥yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam|| 6 ||
।vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| ॥ ७ ॥na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam|| 7 ||
।āhāramupayuñjāno bhiṣajā sūpakalpitam| ॥ ८ ॥yaḥ phalaṃ tasya nāpnoti durlabhaṃ tasya jīvitam|| 8 ||
।dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām| ॥ ९ ॥yāni dṛṣṭvā bhiṣak prājñaḥ pratyākhyāyādasaṃyamam|| 9 ||
।muktakeśo'thavā nagne rudatyaprayate'thavā| ॥ १० ॥bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet|| 10 ||
।supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati| ॥ ११ ॥āgacchanti bhiṣak teṣāṃ na bhartāramanuvrajet|| 11 ||
।juhvatyagniṃ tathā piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi| ॥ १२ ॥vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti prajighāṃsavaḥ|| 12 ||
।kathayatyapraśastāni cintayatyathavā punaḥ| ॥ १३ ॥vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām|| 13 ||
।mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi| ॥ १४ ॥apraśastāni cānyāni vaidye dūtā mumūrṣatām|| 14 ||
।vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak| ॥ १५ ॥dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret|| 15 ||
।dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṃ striyam| ॥ १६ ॥trīn vyākṛtīṃśca ṣaṇḍāṃśca dūtān vidyānmumūrṣatām|| 16 ||
।aṅgavyasaninaṃ dūtaṃ liṅginaṃ vyādhitaṃ tathā| ॥ १७ ॥saṃprekṣya cograkarmāṇaṃ na vaidyo gantumarhati|| 17 ||
।āturārthamanuprāptaṃ kharoṣṭrarathavāhanam| ॥ १८ ॥dūtaṃ dṛdṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam|| 18 ||
।palālabusamāṃsāsthikeśalomanakhadvijān| ॥ १९ ॥mārjanīṃ musalaṃ śūrpamupānaccarma vicyutam|| 19 ||
।tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṃ spṛśanto loṣṭamaśma ca| ॥ २० ॥tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām|| 20 ||
।yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| ॥ २१ ॥paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak|| 21 ||
।tathā vyasaninaṃ pretaṃ pretālaṅkārameva vā| ॥ २२ ॥bhinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā|| 22 ||
।raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| ॥ २३ ॥sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadaśubhaṃ bhavet|| 23 ||
।tatpūrvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| ॥ २४ ॥dūtānāṃ vyāhṛtaṃ śrutvā dhīro maraṇamādiśet|| 24 ||
।iti dūtādhikāro'yamuktaḥ kṛtsno mumūrṣatām| ॥ २५ ॥pathyāturakulānāṃ ca vakṣyāmyautpātikaṃ punaḥ|| 25 ||
।avakṣutamathotkruṣṭaṃ skhalanaṃ patanaṃ tathā| ॥ २६ ॥ākrośaḥ saṃprahāro vā pratiṣedho vigarhaṇam|| 26 ||
।vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam| ॥ २७ ॥vyasanaṃ darśanaṃ cāpi mṛtavyasanināṃ tathā|| 27 ||
।caityadhvajapatākānāṃ pūrṇānāṃ patanāni ca| ॥ २८ ॥hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiḥ|| 28 ||
।pathacchedo biḍālena śunā sarpeṇa vā punaḥ| ॥ २९ ॥mṛgādvijānāṃ krūrāṇāṃ giro dīptāṃ diśaṃ prati|| 29 ||
।śayanāsanayānānāmuttānānāṃ ca darśanam| ॥ ३० ॥ityetānyapraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ|| 30 ||
।etāni pathi vaidyena paśyatā''turaveśmani| ॥ ३१ ॥śṛṇvatā ca na gantavyaṃ tadāgāraṃ vipaścitā|| 31 ||
।ityautpātikamākhyātaṃ pathi vaidyavigarhitam| ॥ ३२ ॥imāmapi ca budhyeta gṛhāvasthāṃ mumūrṣatām|| 32 ||
।praveśe pūrṇakumbhāgnimṛdvījaphalasarpiṣām| ॥ ३३ ॥vṛṣabrāhmaṇaratnānnadevatānāṃ ca nirgatim|| 33 ||
।agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca| ॥ ३४ ॥bhiṣaṅ mumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati|| 34 ||
।chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mṛditāni ca| ॥ ३५ ॥durbalāni ca sevante mumūrṣorvaiśmikā janāḥ|| 35 ||
।śayanaṃ vasanaṃ yānaṃ gamanaṃ bhojanaṃ rutam| ॥ ३६ ॥śrūyate'maṅgalaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam|| 36 ||
।śayanaṃ vasanaṃ yānamanyaṃ vā'pi paricchadam| ॥ ३७ ॥pretavadyasya kurvanti suhṛdaḥ preta eva saḥ|| 37 ||
।annaṃ vyāpadyate'tyarthaṃ jyotiścaivopaśāmyati| ॥ ३८ ॥nivāte sendhanaṃ yasya tasya nāsti cikitsitam|| 38 ||
।āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| ॥ ३९ ॥atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam|| 39 ||
- ।bhavanti cātra- yaddvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam| ॥ ४० ॥mumūrṣatāṃ manuṣyāṇāṃ lakṣaṇaṃ jīvitāntakṛt|| 40 ||
।tat samāsena vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam| ॥ ४१ ॥paryāyavacanaṃ hyarthavijñānāyopapadyate|| 41 ||
।atyarthaṃ punarṛveyaṃ vivakṣā no vidhīyate| ॥ ४२ ॥tasminnevādhikaraṇe yat pūrvamabhiśabditam|| 42 ||
।vasatāṃ caramaṃ kālaṃ śarīreṣu śarīriṇām| ॥ ४३ ॥abhyugrāṇāṃ vināśāya dehebhyaḥ pravivatsatām|| 43 ||
।iṣṭāṃstitikṣatāṃ prāṇān kāntaṃ vāsaṃ jihāsatām| ॥ ४४ ॥tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām|| 44 ||
।vināśāyeha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca| ॥ ४५ ॥bhavanti tāni vakṣyāmi yathoddeśaṃ yathāgamam|| 45 ||
।prāṇāḥ samupatapyante nijñānamuparudhyate| ॥ ४६ ॥vamanti balamaṅgāni ceṣṭā vyuparamanti ca|| 46 ||
।indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cetanā| ॥ ४७ ॥autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi|| 47 ||
।smṛtistyajati medhā ca hrīśriyau cāpasarpataḥ| ॥ ४८ ॥upaplavante pāpmāna ojastejaśca naśyati|| 48 ||
।śīlaṃ vyāvartate'tyarthaṃ bhaktiśca parivartate| ॥ ४९ ॥vikriyante praticchāyāśchāyāśca vikṛtiṃ prati|| 49 ||
।śukraṃ pracyavate sthānādunmārgaṃ bhajate'nilaḥ| ॥ ५० ॥kṣayaṃ māṃsāni gacchanti gacchatyasṛgapi kṣayam|| 50 ||
।ūṣmāṇaḥ pralayaṃ yānti viśleṣaṃ yānti sandhayaḥ| ॥ ५१ ॥gandhā vikṛtimāyānti bhedaṃ varṇasvarau tathā|| 51 ||
।vaivarṇyaṃ bhajate kāyaḥ kāyacchidraṃ viśuṣyati| ॥ ५२ ॥dhūmaḥ saṃjāyate mūrdhnī dāruṇākhyaśca cūrṇakaḥ|| 52 ||
।satataspandanā deśāḥ śarīre ye'bhilakṣitāḥ| ॥ ५३ ॥te stambhānugatāḥ sarve na calanti kathaṃcana|| 53 ||
।guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| ॥ ५४ ॥niparyāsena vartante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ|| 54 ||
।nakheṣu jāyate puṣpaṃ paṅko danteṣu jāyate| ॥ ५५ ॥jaṭāḥ pakṣmasu jāyante sīmantāścāpi mūrdhani|| 55 ||
।bheṣajāni na saṃvṛttiṃ prāpnuvanti yathāruci| ॥ ५६ ॥yāni cāpyupapadyante teṣāṃ vīryaṃ na sidhyati|| 56 ||
।nānāprakṛtayaḥ krūrā vikārā vividhauṣadhāḥ| ॥ ५७ ॥kṣipraṃ samabhivartante pratihatya balaujasī|| 57 ||
।śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaśceṣṭā vicintitam| ॥ ५८ ॥utpadyante'śubhānyeva pratikarmapravṛttiṣu|| 58 ||
।dṛśyante dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyate| ॥ ५९ ॥preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate|| 59 ||
।prakṛtirhīyate'tyarthaṃ vikṛtiścābhivardhate| ॥ ६० ॥kṛtsnamautpātikaṃ ghoramari(ni)ṣṭamupalakṣyate|| 60 ||
।ityetāni manuṣyāṇāṃ bhavanti vinaśiṣyatām| ॥ ६१ ॥lakṣaṇāni yathoddeśaṃ yānyuktāni yathāgamam|| 61 ||
।maraṇāyeha rūpāṇi paśyatā'pi bhiṣagvidā| ॥ ६२ ॥apṛṣṭena na vaktavyaṃ maraṇaṃ pratyupasthitam|| 62 ||
।pṛṣṭenāpi na vaktavyaṃ tatra yatropaghātakam| ॥ ६३ ॥āturasya bhavedduḥkhamathavā'nyasya kasyacit|| 63 ||
।abruvanmaraṇaṃ tasya nainamiccheccikitsitum| ॥ ६४ ॥yasya paśyedvināśāya liṅgāni kuśalo bhiṣak|| 64 ||
।liṅgebhyo maraṇākhyebhyo viparītāni paśyatā| ॥ ६५ ॥liṅgānyārogyamāgantu vaktavyaṃ bhiṣajā dhruvam|| 65 ||
।dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ|॥ ६६ ॥āturācāraśīleṣṭadravyasaṃpattilakṣaṇaiḥ|| 66 ||
।svācāraṃ hṛṣṭamavyaṅgaṃ yaśasyaṃ śuklavāsasam| ॥ ६७ ॥amuṇḍamajaṭaṃ dūtaṃ jātiveśakriyāsamam|| 67 ||
।anuṣṭrakharayānasthamasandhyāsvagraheṣu ca| ॥ ६८ ॥adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu ca|| 68 ||
।vinā caturthīṃ navamīṃ vinā riktāṃ caturdaśīm| ॥ ६९ ॥madhyāhnamardharātraṃ ca bhūkampaṃ rāhudarśanam|| 69 ||
।vinā deśamaśastaṃ cāśastautpātikalakṣaṇam| ॥ ७० ॥dūtaṃ praśastamavyagraṃ nirdiśedāgataṃ bhiṣak|| 70 ||
॥ ७१ ॥dadhyakṣatadvijātīnāṃ vṛṣabhāṇāṃ nṛpasya ca|| 71 ||
।ratnānāṃ pūrṇakumbhānāṃ sitasya turagasya ca| ॥ ७२ ॥suradhvajapatākānāṃ phalānāṃ yāvakasya ca|| 72 ||
।kanyāpuṃvardhamānānāṃ baddhasyaikapaśostasthā| ॥ ७३ ॥pṛthivyā uddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca|| 73 ||
।modakānāṃ sumanasāṃ śuklānāṃ candanasya ca| ॥ ७४ ॥manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca|| 74 ||
।nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍavāyāḥ striyāstathā|॥ ७५ ॥jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām|| 75 ||
।haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ cāṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| ॥ ७६ ॥matsyājadvijaśaṅkhānāṃ priyaṅgūnāṃ ghṛtasya ca|| 76 ||
।rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| ॥ ७७ ॥gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklo madhuro rasaḥ|| 77 ||
।mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ praśastāśca giraḥ śubhāḥ|॥ ७८ ॥chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ|| 78 ||
।bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ| ॥ ७९ ॥vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ|| 79 ||
।pathi veśmapraveśe tu vidyādārogyalakṣaṇam| ॥ ८० ॥maṅgalācārasaṃpannaḥ sāruto vaiśmiko janaḥ|| 80 ||
।śraddadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṃgrahaḥ| ॥ ८१ ॥dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhena ca|| 81 ||
।dravyāṇāṃ tatra yogyānāṃ yojanā siddhireva ca| ॥ ८२ ॥gṛhaprāsādaśailānāṃ nāgānāmṛṣabhasya ca|| 82 ||
।hayānāṃ puruṣāṇāṃ ca svapne samadhirohaṇam| ॥ ८३ ॥somārkāgnidvijātīnāṃ gavāṃ nṝṇāṃ payāsvinām|| 83 ||
।arṇavānāṃ prataraṇaṃ vṛddhiḥ saṃbādhaniḥsṛtiḥ| ॥ ८४ ॥svapne devaiḥ sapitṛbhiḥ prasannaiścābhibhāṣaṇam|| 84 ||
।darśanaṃ śuklavastrāṇāṃ hradasya vimalasya ca|॥ ८५ ॥māṃsamatsyaviṣāmedhyacchatrādarśaparigrahaḥ|| 85 ||
।svapne sumanasāṃ caiva śuklānāṃ darśanaṃ śubham| ।aśvagorathayānaṃ ca yānaṃ pūrvottareṇa ca| ॥ ८६ ॥rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam|| 86 ||
।sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu| ॥ ८७ ॥sādhyatvaṃ na ca nirvedastadārogyasya lakṣaṇaṃ|| 87 ||
।ārogyādbalamāyuśca sukhaṃ ca labhate mahat| ॥iṣṭāṃścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ śubhalakṣaṇaḥ|| -tatra ślokau -
।uktaṃ gomayacūrṇīye maraṇārogyalakṣaṇam|॥ ८९ ॥dūtasvapnāturotpātayuktisiddhivyapāśrayam|| 89 ||
।itīdamuktaṃ prakṛtaṃ yathātathaṃ tadanvavekṣyaṃ satataṃ bhiṣagvidā| ॥ ९० ॥tathā hi siddhiṃ ca yaśaśca śāśvataṃ sa siddhakarmā labhate dhanāni ca|| 90 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||