॥ १ ॥athāto dantīdravantīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 12
दन्तीद्रवन्तीकल्पोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 106-107)
तत्र श्लोकौ-कल्पार्थः शोधनं संज्ञा पृथग्घेतुः प्रवर्तने।देशादीनां फलादीनां गुणा योगशतानि षट्॥
verse 106 →विकल्पहेतुर्नामानि तीक्ष्णमध्याल्पलक्षणम्।विधिश्चावस्थिको मानं स्नेहपाकश्च दर्शितः॥
verse 107 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।dantyudumbaraparṇī syānnikumbho'tha mukūlakaḥ| ॥dravantī nāmataścitrā nyagrodhī mūṣikāhvayā||( ।(tathā mūṣikaparṇī cāpyupacitrā ca śambarī| ॥)pratyakśreṇī sutaśreṇī dantī ra(ca)ṇḍā ca kīrtitā||)
।tayormūlāni saṃgṛhya sthirāṇi bahalāni ca| ॥ ४ ॥hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi buddhimān|| 4 ||
।pippalīmadhuliptāni svedayenmṛtkuśāntare| ॥ ५ ॥śoṣāyedātape'gnyarkau hato hyeṣāṃ vikāśitām|| 5 ||
।tīkṣṇoṣṇānyāśukārīṇi vikāśīni gurūṇi ca| ॥ ६ ॥vilāyayanti doṣau dvau mārutaṃ kopayanti ca|| 6 ||
।dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ| ॥ ७ ॥priyālakolabadarapīluśīdhubhireva ca|| 7 ||
।pibedgulmodarī doṣairabhikhinnaśca yo naraḥ| ॥ ८ ॥gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī|| 8 ||
।tayoḥ kalke kaṣāye ca daśamūlarasāyute| ॥ ९ ॥kakṣyālajīvisarpeṣu dāhe ca vipacedghṛtam|| 9 ||
।tailaṃ mehe ca gulme ca sodāvarte kaphānile| ॥ १० ॥catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṅgānilārtiṣu|| 10 ||
।rase dantyajaśṛṅgayośca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| ॥ ११ ॥lehaḥ siddho virekārthe dāhasaṃtāpamehanut|| 11 ||
।vātatarṣe jvare paitte syāt sa evājagandhayā| ॥ १२ ॥dantīdravantyormūlāni pacedāmalakīrase|| 12 ||
।trīṃstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca| ॥ १३ ॥tapte sarpiṣi taile vā bharjayettatra cāvapet|| 13 ||
।kalkaṃ dantīdravantyośca śyāmādīnāṃ ca bhāgaśaḥ| ॥ १४ ॥tatsiddhaṃ prāśayellehaṃ sukhaṃ tena viricyate|| 14 ||
।rase ca daśamūlasya tathā baibhītake rase| ॥ १५ ॥harītakīrase caiva lehānevaṃ pacet pṛthak|| 15 ||
।tayorbilvasamaṃ cūrṇaṃ tadraseneva bhāvitam| ॥ १६ ॥asṛṣṭe viśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ śubham|| 16 ||
।pāṭayitvekṣukāṇḍaṃ vā kalkenālipya cāntarā| ॥ १७ ॥svedayitvā tataḥ khādet sukhaṃ tena viricyate|| 17 ||
।mūlaṃ dantīdravantośca saha mudgairvipācayet| ॥ १८ ॥lāvavartīrakādyaiśca te rasāḥ syurvirecane|| 18 ||
।tayorvā'pi kaṣāyeṇa yavāgūṃ jāṅgalaṃ rasam| ॥ १९ ॥māṣayūṣaṃ ca saṃskṛtya dadyāttaiśca viricyate|| 19 ||
।tatkaṣāyāttrayo bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca| ॥ २० ॥eko godhūmacūrṇānāṃ kāryā cotkārikā śubhā|| 20 ||
।modako vā'sya kalpena kāryastacca virecanam| ॥ २१ ॥tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānyasyopakalpayet|| 21 ||
।dantīkvāthena cāloḍya dantītailena sādhitān| ॥ २२ ॥guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayennaraḥ|| 22 ||
।dantīṃ dravantīṃ maricaṃ yavānīmupakuñcikām| ॥ २३ ॥nāgaraṃ hemadugdhāṃ ca citrakaṃ ceti cūrṇitam|| 23 ||
।saptāhaṃ bhāvayenmūtre gavāṃ pāṇitalaṃ tataḥ| ॥ २४ ॥pibedghṛtena jeṇe tu viriktaścāpi tarpaṇam|| 24 ||
।sarvarogaharaṃ mukhyaṃ sarveṣvṛtuṣu yaugikam| ॥ २५ ॥cūrṇaṃ tadanapāyitvādbālavṛddheṣu pūjitam|| 25 ||
।durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhodareṣu ca| ॥ २६ ॥gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate|| 26 ||
।palaṃ citrakadantyośca harītakyāśca viṃśatiḥ| ॥ २७ ॥trivṛtpippalikarṣau dvau guḍasyāṣṭapalena tat|| 27 ||
।vinīya modakān kuryāddaśaikaṃ bhakṣayettataḥ| ॥ २८ ॥uṣṇāmbu ca pibeccānu daśame daśame'hni ca|| 28 ||
।ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvaroganibarhaṇāḥ|॥ २९ ॥grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkaṇḍūkoṭhānilāpahāḥ|| 29 ||
।dantīdvipalaniryūho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ| ॥ ३० ॥virecanaṃ pittakāse pāṇḍuroge ca śasyate|| 30 ||
।dantīkalkaṃ samaguḍaṃ śītavāriyutaṃ pibet| ॥ ३१ ॥virecanaṃ mukhyatamaṃ kāmalāharamuttamam|| 31 ||
।śyāmādantīrase gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ|॥ ३२ ॥lipte'riṣṭo'nilaśleṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ|| 32 ||
।tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| ॥ ३३ ॥gauḍaḥ kāryo''jaśṛṅgyā vā sa vai sukhavirecanaḥ|| 33 ||
।taccūrṇakvāthamāṣāmbukiṇvatoyasamudbhavā| ॥ ३४ ॥madirā kaphagulmālpavahnipārśvakaṭigrahe|| 34 ||
।ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake| ॥ ३५ ॥surākampillake yogau lodhravacca tayoḥ smṛtau|| 35 ||
-tatra ślokāḥ-( ।(dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayo rase| ॥ ३६ ॥sneheṣu vai trayo lehyāḥ ṣaṭ cūrṇe tveka eva ca|| 36 ||
।ikṣāvekastathā mudgamāṃsānāṃ ca rasāstrayaḥ| ॥ ३७ ॥yavāgvādau trayaścaiva ukta utkārikāvidhau|| 37 ||
।ekaśca modake madye caikastatkvāthatailake| ॥ ३८ ॥cūrṇamekaṃ punaścaiko modakaḥ pañca cāsave|| 38 ||
।ekaḥ sauvīrake'thaiko yogaḥ syāttu tuṣodake| ॥)ekā suraikaḥ kampille tathā pañca ghṛte smṛtāḥ||)
।dantīdravantīkalpe'smin proktāḥ ṣoḍaśakāstrayaḥ| ॥ ४० ॥nānāvidhānāṃ yogānāṃ bhaktidoṣāmayānprati|| 40 ||
।triśataṃ pañcapañcāśadyogānāṃ vamane smṛtam| ॥ ४१ ॥dve śate navakāḥ pañca yogānāṃ tu virecane|| 41 ||
।ūrdhvānulomabhāgānāmityuktāni śatāni ṣaṭ| ॥ ४२ ॥prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca|| 42 ||
-bhavanti cātra- ।yaddhi yena pradhānena dravyaṃ samupasṛjyate| ॥ ४३ ॥tatsaṃjñakaḥ sa yogo vai bhavatīti viniścayaḥ|| 43 ||
।phalādīnāṃ pradhānānāṃ guṇabhūtāḥ surādayaḥ| ॥ ४४ ॥te hi tānyanuvartante manujendramivetare|| 44 ||
।viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakam| ॥ ४५ ॥adhikaṃ tulyavīrye hi kriyāsāmarthyamiṣyate|| 45 ||
।iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṃ prati cāmayam| ॥ ४६ ॥ato viruddhavīryāṇāṃ prayoga iti niścitam|| 46 ||
।bhūyaścaiṣāṃ balādhānaṃ kāryaṃ svarasabhāvanaiḥ| ॥ ४७ ॥subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt|| 47 ||
।svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayet| ॥ ४८ ॥alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām|| 48 ||
।kuryāt saṃyogaviśleṣkālasaṃskārayuktibhiḥ| ॥ ४९ ॥pradeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam|| 49 ||
।svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet| ॥ ५० ॥bahudravyavikalpatvādyogasaṃkhyā na vidyate|| 50 ||
।tīkṣṇamadhyamṛdūnāṃ tu teṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam| ॥ ५१ ॥sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate|| 51 ||
।nātiglānikaraṃ pāyau hṛdaye na ca rukkaram| ॥ ५२ ॥antarāśayamakṣiṇvan kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati|| 52 ||
।virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet| ॥ ५३ ॥jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam|| 53 ||
।īṣanmātrādhikairyuktaṃ tulyavīryaiḥ subhāvitam| ॥ ५४ ॥snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam|| 54 ||
।kiṃcidebhirguṇairhīnaṃ pūrvoktairmātrayā tathā| ॥ ५५ ॥snigdhasvinnasya vā samyaṅmadhyaṃ bhavati bheṣajam|| 55 ||
।mandavīryaṃ virūkṣasya hīnamātraṃ tu bheṣajam| ॥ ५६ ॥atulyabīryaiḥ saṃyuktaṃ mṛdu syānmandavegavat|| 56 ||
।akṛtsnadoṣaharaṇādaśuddhī te balīyasām| ॥ ५७ ॥madhyāvarabalānāṃ tu prayojye siddhimicchatā|| 57 ||
।tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| ॥ ५८ ॥tīkṣṇādīni balāvekṣī bheṣajānyeṣu yojayet|| 58 ||
।deyaṃ tvanirhṛte pūrvaṃ pīte paścāt punaḥ punaḥ| ॥ ५९ ॥bheṣajaṃ vamanārthīyaṃ prāya āpittadarśanāt|| 59 ||
।balatraividhyamālakṣya doṣāṇāmāturasya ca| ॥ ६० ॥punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṃ sarvaśo vā vivarjayet|| 60 ||
।nirhṛte vā'pi jīrṇe vā doṣanirharaṇe budhaḥ| ॥ ६१ ॥bheṣaje'nyatprayuñjīta prārthayansiddhimuttamām|| 61 ||
।apakvaṃ vamanaṃ doṣaṃ pacyamānaṃ virecanam| ॥ ६२ ॥nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet|| 62 ||
।pīte prasraṃsane doṣānna nirhatya jarāṃ gate| ॥ ६३ ॥vamite cauṣadhe dhīraḥ pāyayedauṣadhaṃ punaḥ|| 63 ||
।dīptāgniṃ bahudoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇaṃ naram| ॥ ६४ ॥duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvobhūte pāyayet punaḥ|| 64 ||
।durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yo naraḥ| ॥ ६५ ॥viricyate śanairbhojyairbhūyastamanusārayet|| 65 ||
।vamanaiśca virekaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ| ॥ ६६ ॥bhojanāntarapānābhyāṃ doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet|| 66 ||
।durbalaṃ śodhitaṃ pūrvamalpadoṣaṃ ca mānavam| ॥ ६७ ॥aparijñātakoṣṭhaṃ ca pāyayetauṣadhaṃ mṛdu|| 67 ||
।śreyo mṛdvasakṛtpītamalpabādhaṃ niratyayam| ॥ ६८ ॥na cātitīkṣṇaṃ yat kṣipraṃ janayetprāṇasaṃśayam|| 68 ||
।durbalo'pi mahādoṣo virecyo bahuśo'lpaśaḥ| ॥ ६९ ॥mṛdubhirbheṣajairdoṣā hanyurhyenamanirhṛtāḥ|| 69 ||
।yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| ॥ ७० ॥vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam|| 70 ||
।vibaddhe'lpe cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam| ॥ ७१ ॥tenādhmānaṃ tṛṣā cchardirvibandhaścaiva śāmyati|| 71 ||
।bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| ॥ ७२ ॥sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ ca svedaṃ tatrāvacārayet|| 72 ||
।suvirikte tu sodgāramāśvevauṣadhamullikhet| ॥ ७३ ॥atipravartanaṃ jīrṇe suśītaiḥ stambhayedbhiṣak|| 73 ||
।kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| ॥ ७४ ॥kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tatpravartate|| 74 ||
।rūkṣānāhārayorjīrṇe viṣṭabhyordhvaṃ gate'pi vā| ॥ ७५ ॥vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet|| 75 ||
।tṛṇmohabhramamūrcchāyāḥ syuścejjīryati bheṣaje| ॥ ७६ ॥pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate|| 76 ||
।lālāhṛllāsaviṣṭambhalomaharṣāḥ kaphāvṛte| ॥ ७७ ॥bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam|| 77 ||
।susnigdhaṃ krūrakoṣṭhaṃ ca laṅghayedavirecitam| ॥ ७८ ॥tenāsya snehajaḥ śleṣmā saṅgaścaivopaśāmyati|| 78 ||
।rūkṣabahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśālinām| ॥ ७९ ॥dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati|| 79 ||
।tebhyo bastiṃ purā dattvā pañcāddadyādvirecanam| ॥ ८० ॥bastipravartitaṃ doṣaṃ harecchīghraṃ virecanam|| 80 ||
।rūkṣāśanāḥ karmanityā ye narā dīptapāvakāḥ| ॥ ८१ ॥teṣāṃ doṣāḥ kṣayaṃ yānti karmavātātapāgnibhiḥ|| 81 ||
।viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te| ॥ ८२ ॥snehyāste mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśodhayet|| 82 ||
।nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| ॥ ८३ ॥snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ dadyādvirecanam|| 83 ||
।evaṃ jñātvā vidhiṃ dhīro deśakālapramāṇavit| ॥ ८४ ॥virecanaṃ virecyebhyaḥ prayacchannāparādhyati|| 84 ||
।vibhraṃśo viṣavadyasya prayacchānnāparādhyati| ॥ ८५ ॥kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ ca tasmādyatnāt prayojayet|| 85 ||
।dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasminmadhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu| ॥ ८६ ॥tanmūlamālambya bhavedvikalpyaṃ teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ|| 86 ||
।ṣaḍ dhvaṃśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| ॥ ८७ ॥aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam|| 87 ||
।dhīnyamāṣo bhavedeko dhānyamāṣadvayaṃ yavaḥ| ॥ ८८ ॥aṇḍikā te tu catvārastāścatasrastu māṣakaḥ|| 88 ||
।hemaśca dhānyakaścokto bhavecchāṇastu te trayaḥ| ॥ ८९ ॥śāṇau dvau draṅkṣaṇaṃ vidyāt kolaṃ badarameva ca|| 89 ||
।vidyāddvau drakṣaṇau karṣaṃ suvarṇaṃ cākṣameva ca| ॥ ९० ॥biḍālapadakaṃ caiva picuṃ pāṇitalaṃ tathā|| 90 ||
।tindukaṃ ca vijānīyāt kavalagrahameva ca| ॥ ९१ ॥dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā tathā|| 91 ||
।dve palārdhe palaṃ muṣṭiḥ prakuñco'tha caturthikā| ॥ ९२ ॥bilvaṃ ṣoḍaśikā cāmraṃ dve pale prasṛtaṃ vidhuḥ|| 92 ||
।aṣṭamānaṃ tu vijñeyaṃ kuḍavau dvau tu mānikā| ॥ ९३ ॥palaṃ caturguṇaṃ vidyādañjaliṃ kuḍavaṃ tathā|| 93 ||
।catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam| ॥ ९४ ॥pātraṃ tadeva vijñeyaṃ kaṃsaḥ prasthāṣṭakaṃ tathā|| 94 ||
।kaṃsaścaturguṇo droṇaścārmaṇaṃ nalvaṇaṃ ca tat| ॥ ९५ ॥sa eva kalaśaḥ khyāto ghaṭamunmānameva ca|| 95 ||
।droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca| ॥ ९६ ॥goṇīṃ śūrpadvayaṃ vidyāt khārīṃ bhāraṃ tathaiva ca|| 96 ||
।dvātriṃśataṃ vijānīyādvāhaṃ śūrpāṇi buddhimān| ॥ ९७ ॥tulāṃ śatapalaṃ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ|| 97 ||
।śuṣkadravyeṣvidaṃ mānamevamādi prakīrtitam| ॥ ९८ ॥dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭaṃ tathā sadyoddhṛteṣu ca|| 98 ||
।yaddhi mānaṃ tulā proktā palaṃ vā tat prayojayet| ॥ ९९ ॥anukte parimāṇe tu tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam|| 99 ||
।dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam| ॥ १०० ॥yataśca pādanirdeśaścāturbhāgastataśca saḥ|| 100 ||
।jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam| ॥ १०१ ॥tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam|| 101 ||
।snehapākastridhā jñeyo mṛdurmadhyaḥ kharastathā| ॥ १०२ ॥tulye kalkena niryāse bheṣajānāṃ mṛduḥ smṛtaḥ|| 102 ||
।saṃyāva iva niryāse madhyo darvīṃ vimuñcati| ॥ १०३ ॥śīryamāṇe tu niryāse vartamāne kharastathā|| 103 ||
, ।kharo'bhyaṅge smṛtaḥ kāko, mṛdurnastaḥkriyāsu ca| ॥ १०४ ॥madhyapākaṃ tu pānārthe bastau ca viniyojayet|| 104 ||
।mānaṃ ca dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā| ॥ १०५ ॥kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamevaṃ mānavido viduḥ|| 105 ||
-tatra ślokau- ।kalpārthaḥ śodhanaṃ saṃjñā pṛthagghetuḥ pravartane| ॥ १०६ ॥deśādīnāṃ phalādīnāṃ guṇā yogaśatāni ṣaṭ|| 106 ||
।vikalpaheturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam| ॥ १०७ ॥vidhiścāvasthiko mānaṃ snehapākaśca darśitaḥ|| 107 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||