॥ १ ॥athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 4
प्रमेहविधानम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 53-55)
तत्र श्लोकाः-हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्।दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च॥
verse 53 →दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः।यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली॥
verse 54 →साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः।प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्॥
verse 55 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।tridoṣakopanimittā viṃśatiḥ pramehā bhavanti vikārāścāpare'parisaṃkhyeyāḥ| ॥ ३ ॥tatra yathā tridoṣaprakopaḥ pramehānabhinirvartayati tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ|| 3 ||
।iha khalu nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavanti| , , ; ; ॥ ४ ॥yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāḥ parasparaṃ nānubadhnantyathavā kālaprakarṣādabalīyāṃso'thavā'nubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttiḥ, cirādvā'pyabhinirvartante, tanavo vā bhavantyayathoktasarvaliṅgā vā; viparyaye viparītāḥ; iti sarvavikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣābhinirvṛttiheturbhavatyuktaḥ|| 4 ||
; , , , , , , , , ॥ ५ ॥tatreme trayo nidānādiviśeṣāḥ śleṣmanimittānāṃ pramehāṇāmāśvabhinirvṛttikarā bhavanti; tadyathā-hāyanakayavakacīnakoddālakanaiṣadhetkaṭamukundakamahāvrīhipramodakasugandhakānāṃ navānāmativelamatipramāṇena copayogaḥ, tathā sarpiṣmatāṃ navahareśumāṣasūpyānāṃ, grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ, śākatilapalalapiṣṭānnapāyasakṛśarāvilepīkṣuvikārāṇāṃ, kṣīranavamadyamandakadadhidravamadhurataruṇaprāyāṇāṃ copayogaḥ, mṛjāvyāyāmavarjanaṃ, svapnaśayanāsanaprasaṅgaḥ, yaśca kaścidvidhiranyo'pi śleṣmamedomūtrasaṃjananaḥ, sa sarvo nidānaviśeṣaḥ|| 5 ||
॥ ६ ॥bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣaḥ|| 6 ||
॥ ७ ॥bahvabaddhaṃ medo māṃsaṃ śarīrajakledaḥ śukraṃ śoṇitaṃ vasā majjā lasīkā rasaścaujaḥsaṃkhyāta iti dūṣyaviśeṣāḥ|| 7 ||
, ; , ; , ; , ; , ; , ; , ; , ॥ ८ ॥trayāṇāmeṣāṃ nidānādiviśeṣāṇāṃ sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, prāgatibhūyastvāt; sa prakupitaḥ kṣiprameva śarīre visṛptiṃ labhate, śarīraśaithilyāt; sa visarpañ śarīre medasaivādito miśrībhāvaṃ gacchati, medasaścaiva bahvabaddhatvānmedasaśca guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvāt; sa medasā miśrībhavan dūṣayatyenat, vikṛtatvāt; sa vikṛto duṣṭena medasopahitaḥ śarīrakledamāṃsābhyāṃ saṃsargaṃ gacchati, kledamāṃsayoratipramāṇābhivṛddhatvāt; sa māṃse māṃsapradoṣāt pūtimāṃsapiḍakāḥ śarāvikākacchapikādyāḥ saṃjanayati, aprakṛtibhūtatvāt; śarīrakledaṃ punardūṣayan mūtratvena pariṇamayati, mūtravahānāṃ ca srotasāṃ vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyate; tataḥ pramehāṃsteṣāṃ sthairyamasādhyatāṃ vā janayati, prakṛtivikṛtibhūtatvāt|| 8 ||
; , ॥ ९ ॥śarīrakledastu śleṣmamedomiśraḥ praviśan mūtrāśayaṃ mūtratvamāpadyamānaḥ ślaiṣmikairebhirdaśabhirguṇairupasṛjyate vaiṣamyayuktaiḥ; tadyathā-śvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandaiḥ, tatra yena guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti|| 9 ||
; , , , , , , , , , ॥ १० ॥te tu khalvime daśa pramehā nāmaviśeṣeṇa bhavanti; tadyathā-udakamehaśca, ikṣuvālikārasamehaśca, sāndramehaśca, sāndraprasādamehaśca, śuklamehaśca, śukramehaśca, śītamehaśca, sikatāmehaśca, śanairmehaśca, ālālamehaśceti|| 10 ||
; , , ॥ ११ ॥te daśa pramehāḥ sādhyāḥ; samānaguṇamehaḥsthānakatvāt, kaphasya prādhānyāt, samakriyatvācca|| 11 ||
-॥ १२ ॥tatra ślokāḥ śleṣmapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-|| 12 ||
।acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam| ॥ १३ ॥śleṣmakopānnaro mūtramudamehī pramehati|| 13 ||
।atyarthamadhuraṃ śītamīṣatpicchilamāvilam| ॥ १४ ॥kāṇḍekṣurasasaṅkāśaṃ śleṣmakopāt pramehati|| 14 ||
।yasya paryuṣitaṃ mūtraṃ sāndrībhavati bhājane| ॥ १५ ॥puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ sāndramehinam|| 15 ||
।yasya saṃhanyate mūtraṃ kiṃcit kiṃcit prasīdati| ॥ १६ ॥sāndraprasādamehīti tamāhuḥ śleṣmakopataḥ|| 16 ||
।śuklaṃ piṣṭanibhaṃ mūtramabhīkṣṇaṃ yaḥ pramehati| ॥ १७ ॥puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ śuklamehinam|| 17 ||
।śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā mururmehati yo naraḥ| ॥ १८ ॥śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ|| 18 ||
।atyarthamadhuraṃ śītaṃ mūtraṃ mehati yo bhṛśam| ॥ १९ ॥śītamehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ|| 19 ||
।mūrtānmūtragatān doṣānaṇūnamehati yo naraḥ| ॥ २० ॥sikatāmehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ|| 20 ||
।mandaṃ mandamavegaṃ tu kṛcchraṃ yo mūtrayecchanaiḥ| ॥ २१ ॥śanairmehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ|| 21 ||
।tantubaddhamivālālaṃ picchilaṃ yaḥ pramehati| ॥ २२ ॥ālālamehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ|| 22 ||
॥ २३ ॥ityete daśa pramehāḥ śleṣmaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti|| 23 ||
, ॥ २४ ॥uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanopasevinastathā'titīkṣṇātapāgnisaṃtāpaśramakrodhaviṣamāhāropasevinaśca tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ pittaṃ prakopamāpadyate, tattu prakupitaṃ tayaivānupūrvyā pramehānimān ṣaṭ kṣiprataramabhinirvartayati|| 24 ||
; , , , , , ॥ २५ ॥teṣāmapi tu khalu pittaguṇaviśeṣeṇaiva nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā-kṣāramehaśca, kālamehaśca, nīlamehaśca, lohitamehaśca, māñjiṣṭhamehaśca, hāridramehaśceti|| 25 ||
॥ २६ ॥te ṣaḍbhireva kṣārāmlalavaṇakaṭukavisroṣṇaiḥ pittaguṇaiḥ pūrvavadyuktā bhavanti|| 26 ||
, ॥ २७ ॥sarva eva te yāpyāḥ, saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācceti|| 27 ||
-॥ २८ ॥tatra ślokāḥ pittapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-|| 28 ||
।gandhavarṇarasasparśairyathā kṣārastathāvidham| ॥ २९ ॥pittakopānnaro mūtraṃ kṣāramehī pramehati|| 29 ||
।masīvarṇamajasraṃ yo mūtramuṣṇaṃ pramehati| ॥ ३० ॥pittasya parikopeṇa taṃ vidyāt kālamehinam|| 30 ||
।cāṣapakṣanibhaṃ mūtramamlaṃ mehati yo naraḥ| ॥ ३१ ॥pittasya parikopeṇa taṃ vidyānnīlamehinam|| 31 ||
।visraṃ lavaṇamuṣṇaṃ ca raktaṃ mehati yo naraḥ| ॥ ३२ ॥pittasya parikopeṇa taṃ vidyādraktamehinam|| 32 ||
।mañjiṣṭhodakasaṃkāśaṃ bhṛśaṃ visraṃ pramehati| ॥ ३३ ॥pittasya parikopāttaṃ vidyānmāñjiṣṭhamehinam|| 33 ||
।haridrodakasaṅkāśaṃ kaṭukaṃ yaḥ pramehati| ॥ ३४ ॥pittasya parikopāttaṃ vidyāddhāridramehinam|| 34 ||
॥ ३५ ॥ityete ṣaṭ pramehāḥ pittaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti|| 35 ||
॥ ३६ ॥kaṣāyakaṭutiktarūkṣalaghuśītavyavāyavyāyāmavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogasaṃdhāraṇānaśanābhighātātapodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsānupasevamānasya tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate|| 36 ||
; ; , , ; , ॥ ३७ ॥sa prakupitastathāvidhe śarīre visarpan yadā vasāmādāya mūtravahāni srotāṃsi pratipadyate tadā vasāmehamabhinirvartayati; yadā punarmajjānaṃ mūtrabastāvākarṣati tadā majjamehamabhinirvartayati; yadā tu lasīkāṃ mūtrāśaye'bhivahanmūtramanubandhaṃ cyotayati lasīkātibagutvādvikṣepaṇācca vāyoḥ khalvasyātimūtrapravṛttisaṅgaṃ karoti, tadā sa matta iva gajaḥ kṣaratyajasraṃ mūtramavegaṃ, taṃ hastimehinamācakṣate; aujaḥ punarmadhurasvabhāvaṃ, tad yadā raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṃsṛjya mūtrāśaye'bhivahati tadā madhumehaṃ karoti|| 37 ||
, ॥ ३८ ॥imāṃścaturaḥ pramehān vātajānasādhyānācakṣate bhiṣajaḥ, mahātyayikatvādviruddhopakramatvācceti|| 38 ||
; , , , ॥ ३९ ॥teṣāmapi pūrvavadguṇaviśeṣeṇa nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā-vasāmehaśca, majjamehaśca, hastimehaśca, madhumehaśceti|| 39 ||
-॥ ४० ॥tatra ślokā vātapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-|| 40 ||
।vasāmiśraṃ vasābhaṃ vā muhurmehati yo naraḥ| ॥ ४१ ॥vasāmehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ|| 41 ||
।majjānaṃ saha mūtreṇa muhurmehati yo naraḥ| ॥ ४२ ॥majjamehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ|| 42 ||
।hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ kṣarati yo bhṛśam| ॥ ४३ ॥hastimehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ|| 43 ||
।kaṣāyamadhuraṃ pāṇḍu rūkṣaṃ mehati yo naraḥ| ॥ ४४ ॥vātakopādasādhyaṃ taṃ pratīyānmadhumehinam|| 44 ||
॥ ४५ ॥ityete catvāraḥ pramehā vātaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti|| 45 ||
॥ ४६ ॥evaṃ tridoṣaprakopanimittā viṃśatiḥ pramehā vyākhyātā bhavanti|| 46 ||
; , , , , , , , , , , , , , ॥ ४७ ॥trayastu khalu doṣāḥ prakupitāḥ pramehānabhinirvartayiṣyanta imāni pūrvarūpāṇi darśayanti; tadyathā-jaṭilībhāvaṃ keśeṣu, mādhuryamāsyasya, karapādayoḥ suptatādāhau, mukhatālukaṇṭhaśoṣaṃ, pipāsām, ālasyaṃ, malaṃ kāye, kāyacchidreṣūpadehaṃ, paridāhaṃ suptatāṃ cāṅgeṣu, ṣaṭpadapipīlikābhiśca śarīramūtrābhisaraṇaṃ, mūtre ca mūtradoṣān, visraṃ śarīragandhaṃ, nidrāṃ, tandrā ca sarvakālamiti|| 47 ||
॥ ४८ ॥upadravāstu khalu pramehiṇāṃ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ pūtimāṃsapiḍakālajīvidradhyādayaśca tatprasaṅgādbhavanti|| 48 ||
॥ ४९ ॥tatra sādhyān pramehān saṃśodhanopaśamanairyathārhamupapādayaṃścikitsediti|| 49 ||
- ।bhavanti cātra- gṛdhnumabhyavahāryeṣu snānacaṅkramaṇadviṣam| ॥ ५० ॥pramehaḥ kṣipramabhyeti nīḍadrumamivāṇḍajaḥ|| 50 ||
।mandotsāhamatisthūlamatisnigdhaṃ mahāśanam| ॥ ५१ ॥mṛtyuḥ prameharūpeṇa kṣipramādāya gacchati|| 51 ||
।yastvāhāraṃ śarīrasya dhātusāmyakaraṃ naraḥ| ॥ ५२ ॥sevate vividhāścānyāśceṣṭāḥ sa sukhamaśnute|| 52 ||
-tatra ślokāḥ- ।heturvyādhiviśeṣāṇāṃ pramehāṇāṃ ca kāraṇam| ॥ ५३ ॥doṣadhātusamāyogo rūpaṃ vividhameva ca|| 53 ||
।daśa śleṣmakṛtā yasmāt pramehāḥ ṣaṭ ca pittajāḥ| ॥ ५४ ॥yathā ca vāyuścaturaḥ pramehān kurute balī|| 54 ||
।sādhyāsādhyaviśeṣāśca pūrvarūpāṇyupadravāḥ| ॥ ५५ ॥pramehāṇāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam|| 55 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne pramehavidhānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||