॥ १ ॥athāto gulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 3
गुल्मनिदानम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 18)
तत्र श्लोकः-संख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च।दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्॥
verse 18 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
; , , , , ॥ ३ ॥iha khalu pañca gulmā bhavanti; tadyathā-vātagulmaḥ, pittagulmaḥ, śleṣmagulmo, nicayagulmaḥ, śoṇitagulma iti|| 3 ||
; ॥ ४ ॥evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca-kathamiha bhagavan pañcānāṃ gulmānāṃ viśeṣamabhijānīmahe; nahyaviśeṣavidrogāṇāmauṣadhavidapi bhiṣak praśamanasamartho bhavatīti|| 4 ||
! ॥ ५ ॥tamuvāca bhagavānātreyaḥ-samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣebhyo viśeṣavijñānaṃ gulmānāṃ bhavatyanyeṣāṃ ca rogāṇāmagniveśa! tattu khalu gulmeṣūcyamānaṃ nibodha|| 5 ||
, , , , , , , , , , , ॥ ६ ॥yadā puruṣo vātalo viśeṣeṇa jvaravamanavirecanātīsārāṇāmanyatamena darśanena karśito vātalamāhāramāharati, śītaṃ vā viśeṣeṇātimātram, asnehapūrve vā vamanavirecane pibati, anudīrṇāṃ vā chardimudīrayati, udīrṇan vātamūtrapurīṣavegānniruṇaddhi, atyaśito vā pibati navodakamatimātram, atisaṃkṣobhiṇā vā yānena yāti, ativyavāyavyāyāmamadyaśokarucirvā, abhighātamṛcchati vā, viṣamasanaśayanasthānacaṅkramaṇasevī vā bhavati, anyadvā kiṃcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vyāyāmajātamārabhate, tasyāpacārādvātaḥ prakopamāpadyate|| 6 ||
; , , ; , ; , , ; , , , , ; ; , , ॥ ७ ॥sa prakupito vāyurmahāsroto'nupraviśya raukṣyāt kaṭhinībhūtamāplutya piṇḍito'vasthānaṃ karoti hṛdi bastau pārśvayornābhyāṃ vā; sa śūlamupajanayati granthīṃścānekavidhān, piṇḍitaścāvatiṣṭhate, sa piṇḍitatvād 'gulma' ityabhidhīyate; sa muhurādhamati, muhuralpatvamāpadyate; aviyatavupulāṇuvedanaśca bhavati calatvādvāyoḥ, muhuḥ pipīlikāsaṃpracāra ivāṅgeṣu, todabhedasphuraṇāyāmasaṅkocasuptiharṣapralayodayabahulaḥ; tadāturaḥ sūcyeva śaṅkuneva cābhisaṃviddhamātmānaṃ manyate, api ca divasānte jvaryate, śuṣyati cāsyāsyam, ucchvāsaścoparudhyate, hṛṣyanti cāsya romāṇi vedanāyāḥ prādurbhāve; plīhāṭopāntrakūjanāvipākodāvartāṅgamardamanyāśiraḥśaṅkhaśūlabradhnarogāścainamupadravanti; kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti vātagulmaḥ|| 7 ||
॥ ८ ॥taireva tu karśanaiḥ karśitasyāmlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇaśuktavyāpannamadyaharitakaphalāmlānāṃ vidāhināṃ ca śākadhānyamāṃsādīnāmupayogādajīrṇādhyaśanādraukṣyānugate cāmāśaye vamanamativelaṃ saṃdhāraṇaṃ vātātapau cātisevamānasya pittaṃ saha mārutena prakopamāpadyate|| 8 ||
, ; ; , ; ; ; , ॥ ९ ॥tat prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya tāneva vedanāprakārānupajanayati, ya uktā vātagulme; pittaṃ tvenaṃ vidahati kukṣau hṛdyurasi kaṇṭhe ca; sa vidahyamānaḥ sadhūmamivodgāramudgiratyamlānvitaṃ, gulmāvakāśaścāsya dahyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyati klidyati śithila iva sparśāsaho'lparomāñcaśca bhavati; jvarabhramadavathupipāsāgalatālumukhaśoṣapramohaviḍbhedāścainamupadravanti; haritahāridratvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati; nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītānyupaśerata iti pittagulmaḥ|| 9 ||
॥ १० ॥taireva tu karśanaiḥ karśitasyātyaśanādatisnigdhagurumadhuraśītāśanāt piṣṭekṣukṣīratilamāṣaguḍavikṛtisevanānmandakamadyātipānāddharitakātipraṇanayādānūpaudakagrāmyamāṃsātibhakṣaṇāt saṃdhāraṇādabubhukṣasya cātipragāḍhamudapānāt saṃkṣobhaṇādvā śarīrasya śleṣmā saha mārutena prakopamāpadyate|| 10 ||
; , , , , , ॥ ११ ॥taṃ prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya tāneva vedanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulme; śleṣmā tvasya śītajvararocakāvipākāṅgamardaharṣahṛdrogacchardinidrālasyastaimityagauravaśirobhitāpānupajanayati, api ca gulmasya sthairyagauravakāṭhinyāvagāḍhasuptatāḥ, tathā kāsaśvāsapratiśyāyān rājayakṣmāṇaṃ cātipravṛddhaḥ, śvaityaṃ tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣeṣūpajanayati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti śleṣmagulmaḥ|| 11 ||
।triḍoṣadetuliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ gulmamupadiśanti kuśalāḥ| ॥ १२ ॥sa vipratiṣiddhopakramatvādasādhyo nicayagulmaḥ|| 12 ||
, ।śoṇitagulmastu khalu striyā eva bhavati na puruṣasya, garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt| ॥ १३ ॥pāratantryādavaiśāradyāt satatamupacārānurodhādvā vegānudīrṇānuparundhatyā āmagarbhe vā'pyacirapatite'thavā'pyaciraprajātāyā ṛtau vā vātaprakopaṇānyāsevamānāyāḥ kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate|| 13 ||
, ।sa prakupito yonimukhamanupraviśyārtavamuparuṇaddhi, māsi māsi tadārtavamuparudhyamānaṃ kukṣimabhivardhayati| , , , , , , , , , , , , ॥ १४ ॥tasyāḥ śūlakāsātīsāracchardyarocakāvipākāṅgamardanidrālasyastaimityakaphaprasekāḥ samupajāyante, stanayośca stanyam, auṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyam, atyarthaṃ glāniścakṣuṣoḥ, mūrccha, hṛllāsaḥ, dohadaḥ, śvayathuśca pādayoḥ, īṣaccodgamo romarājyāḥ, yonyāścāṭālatvam, api ca yonyā daurgandhyamāsrāvaścopajāyate, kevalaścāsyā gulmaḥ piṇḍita eva spandate, tāmagarbhāṃ garbhiṇīmityāgurmūḍhāḥ|| 14 ||
; , , , , , , , , , , ॥ १५ ॥eṣāṃ tu khalu pañcānāṃ gulmānāṃ prāgabhinevṛtterimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā-anannābhilaṣaṇam, arocakāvipākau, agnivaiṣamyaṃ, vidāho bhuktasya, pākakāle cāyuktyā chardyudgārau, vātamūtrapurīṣavegānāṃ cāprādurbhāvaḥ, prādurbhūtānāṃ cāpravṛttirīṣadāgamanaṃ vā, vātaśūlāṭopāntrakūjanāpariharṣaṇātivṛttapurīṣatāḥ, abubhukṣā, daurbalyaṃ, sauhityasya cāsahatvamiti|| 15 ||
।sarveṣvapi khalveteṣu gulmeṣu na kaścidvātādṛte saṃbhavati gulmaḥ| , , ।teṣāṃ sānnipātikamasādhyaṃ jñātvā naivopakrameta, ekadoṣaje tu yathāsvamārambhaṃ praṇayet, saṃsṛṣṭāṃstu sādhāraṇena karmaṇopacaret| , ।yaccānyadapyaviruddhaṃ manyeta tadapyavacārayedvibhajya gurulāghavamupadravāṇāṃ, gurūnupadravāṃstvaramāṇaścikitsejjaghanyamitarān| , ; ।tvaramāṇastu viśeṣamanupalabhamāno gulmeṣvātyayike karmaṇi vātacikitsitaṃ praṇayet, snehasvedau vātaharau snehopasaṃhitaṃ ca mṛdu virecanaṃ bastīṃśca; amlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyā'vacārayet| ॥ १६ ॥mārute hyupaśānte svalpenāpi prayatnena śakyo'nyo'pi doṣo niyantuṃ gulmeṣviti|| 16 ||
-bhavati cātra- ।gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo bidhivadācaritavyā| ॥ १७ ॥mārute gyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt|| 17 ||
-tatra ślokaḥ- ।saṃkhyā nimittaṃ rūpāṇi pūrvarūpamathāpi ca| ॥ १८ ॥diṣṭaṃ nidāne gulmānāmekadeśaśca karmaṇām|| 18 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||