॥ १ ॥athātaḥ śoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 6
शोषनिदानम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 17)
तत्र श्लोकः-समुत्थानं च लिङ्गं च यः शोषस्यावबुध्यते।पूर्वरूपं च तत्त्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति॥
verse 17 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
; ॥ ३ ॥iha khalu catvāri śoṣasyāyatanāni bhavanti; tadyathā-sāhasaṃ saṃdhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanamiti|| 3 ||
, , , , , , , , , ।tatra sāhasaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ-yadā puruṣo durbalo hi san balavatā saha vigṛhṇāti, atimahatā vā dhanuṣā vyāyacchati, jalpati vā'pyatimātram, atimātraṃ vā bhāramudvahati, apsu vā plavate cātidūram, utsādanapadāghātane vā'tipragāḍhamāsevate, atiprakṛṣṭaṃ vā'dhvānaṃ drutamabhipatati, abhihanyate vā, anyadvā kiṃcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vā vyāyāmajātamārabhate, tasyātimātreṇa karmaṇoraḥ kṣaṇyate| ।tasyoraḥ kṣatamupaplavate vāyuḥ| ।sa tatrāvasthitaḥ śleṣmāṇamuraḥsthamupasaṃgṛhya pittaṃ ca dūṣayan viharatyūrdhvamadhistiryak ca| , , , , ; , , ; ।tasya yo'ṃśaḥ śarīrasandhīnāviśati tenāsya jṛmbhā'ṅgamardo jvaraścopajāyate, yastvāmāśayamabhyupaiti tena rogā bhavanti urasyā arocakaśca, yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastenoddhvaṃsyate svaraścāvasīdati, yaḥ prāṇavahāni srotāṃsyanveti tena śvāsaḥ pratiśyāyaśca jāyate, yaḥ śirasyavatiṣṭhate śirastenopahanyate; tataḥ kṣaṇanāccaivoraso viṣamagatitvācca vāyoḥ kaṇṭhasya coddhvaṃsanāt kāsaḥ satatamasya saṃjāyate, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitāgamanāccāsya daurbalyamupajāyate; evamete sāhasaprabhavāḥ sāhasikamupadravāḥ spṛśanti| ।tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| ; , ॥ ४ ॥tasmāt puruṣo matimān balamātmanaḥ samīkṣya tadanurūpāṇi karmāṇyārabheta kartuṃ; balasamādhānaṃ hi śarīraṃ, śarīramūlaśca puruṣa iti|| 4 ||
- ।bhavati cātra- sāhasaṃ varjayet karma rakṣañjīvitamātmanaḥ| ॥ ५ ॥jīvan hi puruṣastviṣṭaṃ karmaṇaḥ phalamaśnute|| 5 ||
, ; , , , , , , ; ।saṃdhāraṇaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ-yadā puruṣo rājasamīpe bhartuḥ samīpe vā gurorvā pādamūle dyūtasabhamanyaṃ vā satāṃ samājaṃ strīmadhyaṃ vā samanupraviśya yānairvā'pyuccāvacairabhiyān bhayāt prasaṅgāddhrīmattvāddhṛṇitvādvā niruṇaddhyāgatān vātamūtrapurīṣavegān tadā tasya saṃdhāraṇādvāyuḥ prakopamāpadyate, sa prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau samudīryordhvamadhastiryak ca viharati; tataścāṃśaviśeṣeṇa pūrvavaccharīrāvayavaviśeṣaṃ praviśya śūlamupajanayati, bhinatti purīṣamucchoṣayati vā, pārśve cātirujati, aṃsāvavamṛdgāti, kaṇṭhamuraścāvadhamati, śiraścopahanti, kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; tataḥ sa upaśoṣaśairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| ; , ॥ ६ ॥tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śārīreṣveva yogakṣemakareṣu prayateta viśeṣeṇa; śarīraṃ hyasya mūlaṃ, śarīramūlaśca puruṣo bhavati|| 6 ||
-bhavati cātra- ।sarvamanyat parityajya śarīramanupālayet| ॥ ७ ॥tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām|| 7 ||
, , , , ; , ;kṣayaḥ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ-yadā puruṣo'timātraṃ śokacintāparigatahṛdayo bhavati, īrṣyotkaṇṭhābhayakrodhādibhirvā samāviśyate, kṛśo vā san rūkṣānnapānasevī bhavati, durblaprakṛtiranāhāro'lpāhāro vā bhavati, tadā tasya hṛdayasthāyī rasaḥ kṣayamupaiti; sa tasyopakṣayācchoṣaṃ prāpnoti, apratīkārāccānubadhyate yakṣmaṇā yathopadekṣyamāṇarūpeṇa; , ।yadā vā puruṣo'tiharṣādatiprasaktabhāvaḥ strīṣvatiprasaṅgamārabhate, tasyātimātraprasaṅgādretaḥ kṣayameti| , , , ।kṣayamapi copagacchati retasi yadi manaḥ strībhyo naivāsya nivartate, tasya cātipraṇītasaṅkalpasya maithunamāpadyamānasya na śukraṃ pravartate'timātropakṣīṇaretastvāt, tathā'sya vāyurvyāyacchamānaśarīrasyaiva dhamanīranupraviśya śoṇitavāhinīstābhyaḥ śoṇitaṃ pracyāvayati, tacchukrakṣayādasya punaḥ śukramārgeṇa śoṇitaṃ pravartate vātānusṛtaliṅgam| , , , ; , , , , , , , ; , , ।athāsya śukrakṣayācchoṇitapravartanācca sandhayaḥ śithilībhavanti, raukṣyamupajāyate, bhūyaḥ śarīraṃ daurbalyamāviśati, vāyuḥ prakopamāpadyate; sa prakupito vaśikaṃ śarīramanusarpannudīrya śleṣmapitte pariśoṣayati māṃsaśoṇite, pracyāvayati śleṣmapitte, saṃrujati pārśve, avamṛdgātyaṃsau, kaṇṭhamuddhvaṃsati, śiraḥ śleṣmāṇamupatkleśya pratipūrayati śleṣmaṇā, sandhīṃśca prapīḍayan karotyaṅgamardamarocakāvipākau ca, pittaśleṣmotkleśāt pratilomagatvācca vāyurjvaraṃ kāsaṃ śvāsaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate, tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| ।tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śarīramanurakṣañchukramanurakṣet| ॥ ८ ॥parā hyeṣā phalanirvṛttirāhārasyeti|| 8 ||
-bhavati cātra- ।śāhārasya paraṃ dhāma śukraṃ tadrakṣyamātmanaḥ| ॥ ९ ॥kṣayo hyasya bahūn rogānmaraṇaṃ vā niyacchati|| 9 ||
, , ; ; , ; ।viṣamāśanaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ, tadanuvyākhyāsyāmaḥ-yadā puruṣaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogān prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayaviṣamānāsevate, tadā tasya tebhyo vātapittaśleṣmāṇo vaiṣamyamāpadyante; te viṣamāḥ śarīramanusṛtya yadā srotasāmayanamukhāni prativāryāvatiṣṭhante tadā janturyadyadāhārajātamāharati tattadasya mūtrapurīṣamevopajāyate bhūyiṣṭhaṃ nānyastathā śarīradhātuḥ; sa purīṣopaṣṭambhādvartayati, tasmācchuṣyato viśeṣaṇa purīṣamanurakṣyaṃ tathā'nyeṣāmatikṛśadurbalānāṃ; tasyānāpyāyamānasya viṣamāśanopacitā doṣāḥ pṛthak pṛthagupadravaiyuñjanto bhūyaḥ śarīramupaśoṣayanti| ; ; , , ।tatra vātaḥ śūlamaṅgamardaṃ kaṇṭhoddhvaṃsanaṃ pārśvasaṃrujanamaṃsāvamardaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; pittaṃ jvaramatīsāramantardāhaṃ ca; śleṣmā tu pratiśyāyaṃ śiraso gurutvamarocakaṃ kāsaṃ ca, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ niṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate| ।evamete viṣamāśanopacitāstrayo doṣā rājayakṣmāṇamabhivirvartayanti| ।sa tairupaśoṣaṇairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanaiḥ śuṣyati| ॥ १० ॥tasmāt puruṣo matimām prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayādaviṣamamāhāramāharet|| 10 ||
-bhavati cātra- ।hitāśī syānmitāśī syātkālabhojī jitendriyaḥ| ॥ ११ ॥paśyan rogān bahūn kaṣṭān buddhimān viṣamāśanāt|| 11 ||
।etaiścaturbhiḥ śoṣasyāyatanairupasevitairvātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyate| ।te prakupitā nānāvidhairupadravaiḥ śarīramupaśoṣayanti| ; ॥ १२ ॥taṃ sarvarogāṇāṃ kaṣṭatamatvādrājayakṣmāṇamācakṣate bhiṣajaḥ; yasmādvā pūrvamāsīdbhagavataḥ somasyoḍurājasya tasmādrājayakṣmeti|| 12 ||
; , , , , , , , , , , , , , , , , ( )॥ १३ ॥tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā-pratiśyāyaḥ, kṣavathurabhīkṣṇaṃ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryam, anannābhilāṣaḥ, annakāle cāyāsaḥ, doṣadarśanamadoṣeṣvalpadoṣeṣu vā bhāveṣu pātrodakānnasūpāpūpopadaṃśapariveśakeṣu, bhuktavataścāsya hṛllāsaḥ, tathollekhanamapyāhārasyāntarāntarā, mukhasya pādayośca śophaḥ, pāṇyoścāvekṣaṇamatyartham, akṣṇoḥ śvetāvabhāsatā cātimātraṃ, bāhvośca pramāṇajijñāsā, strīkāmatā, nirghṛṇitvaṃ, bībhatsadarśanatā cāsya kāye, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanamanudakānāmudakasthānānāṃ śūnyānāṃ ca grāmanagaranigamajanapadānāṃ śuṣkadagdhabhagnānāṃ ca vanānāṃ kṛkalāsamayūravānaraśukasarpakākolūkādibhiḥ saṃsparśanamadhirohaṇaṃ yānaṃ vā śvoṣṭrakharavarāhaiḥ keśāsthibhasmatuṣāṅgārarāśīnāṃ cādhirohaṇamiti (śoṣapūrvarūpāṇi bhavanti)|| 13 ||
; , , , , , , , , , , ॥ १४ ॥ata ūrdhvamekādaśarūpāṇi tasya bhavanti; tadyathā-śirasaḥ paripūrṇatvaṃ, kāsaḥ, śvāsaḥ, svarabhedaḥ, śleṣmaṇaśchardanaṃ, śoṇitaṣṭhīvanaṃ, pārśvasaṃrojanam, aṃsāvamardaḥ, jvaraḥ, atīsāraḥ, arocakaśceti|| 14 ||
।tatrāparikṣīṇabalamāṃsaśoṇito balavānajātāriṣṭaḥ sarvairapi śoṣaliṅgairupadrutaḥ sādhyo jñeyaḥ| ॥ १५ ॥balavānupacito hi sahatvādvyādhyauṣadhabalasya kāmaṃ subahuliṅgo'pyalpaliṅga eva mantavyaḥ|| 15 ||
, ; , , ॥ १६ ॥durbalaṃ tvatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitamalpaliṅgamajātāriṣṭamapi bahuliṅgaṃ jātāriṣṭaṃ ca vidyāt, asahatvāhvyādhyauṣadhabalasya; taṃ parivarjayet, kṣaṇenaiva hi prādurbhavantyariṣṭāni, animittaścāriṣṭaprādurbhāva iti|| 16 ||
-tatra ślokaḥ- ।samutthānaṃ ca liṅgaṃ ca yaḥ śoṣasyāvabudhyate| ॥ १७ ॥pūrvarūpaṃ ca tattvena sa rājñaḥ kartumarhati|| 17 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||