Bharat Samhita

Chapter 7

उन्मादनिदानम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 24)

तत्र श्लोकः- संख्या निमित्तं प्राग्रूपं लक्षणं साध्यता न च। उन्मादानां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्॥

verse 24 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ni. 7/1

॥ १ ॥athāta unmādanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ni. 7/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ni. 7/3

; ॥ ३ ॥iha khalu pañconmādā bhavanti; tadyathā-vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ|| 3 ||

Ca. Ni. 7/4

; ॥ ४ ॥tatra doṣanimittāścatvāraḥ puruṣāṇāmevaṃvidhānāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyathā-bhīrūṇāmupakliṣṭasattvānāmutsannadoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyanucitānyāhārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣīṇadehānāṃ vyādhivegasamudbhramitānāmupahatamanasāṃ vā kāmakrodhalobhaharṣabhayamohāyāsaśokacintodvegādibhirbhūyo'bhighātābhyāhatānāṃ vā manasyupahate buddhau ca pracalitāyāmābhyudīrṇā doṣāḥ prakupitā hṛdayamupasṛtya manovahāni srotāṃsyāvṛtya janayantyunmādam|| 4 ||

Ca. Ni. 7/5

॥ ५ ॥unmādaṃ punarmanobuddhisaṃjñājñānasmṛtibhaktiśīlaceṣṭācāravibhramaṃ vidyāt|| 5 ||

Ca. Ni. 7/6

; , , , , , , , , , , , , , ( )॥ ६ ॥tasyemāni pūrvarūpāṇi; tadyathā-śirasaḥ śūnyatā, cakṣuṣorākulatā, svanaḥ karṇayoḥ, ucchvāsasyādhikyam, āsyasaṃsravaṇam, anannābhilāṣārocakāvipākāḥ, hṛdgrahaḥ, dhyānāyāsasaṃmohodvegāścāsthāne, satataṃ lomaharṣaḥ, jvaraścābhīkṣṇaṃ, unmattacittatvam, udarditvam, arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheḥ, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanaṃ bhrāntacalitānavasthitānāṃ rūpāṇāmapraśastānāṃ ca tilapīḍakacakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhiśconmathanaṃ nimajjanaṃ ca kaluṣāṇāmambhasāmāvarte cakṣuṣoścāpasarpaṇamiti (doṣanimittānāmunmādānāṃ pūrvarūpāṇi bhavanti)|| 6 ||

Ca. Ni. 7/7

। ; , , , , , , , , , , , , , ; ;tato'nantaramevamunmādābhinirvṛttireva| tatredamunmādaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-parisaraṇamajasram, akṣibhruvauṣṭhāsahanvagrahastapādāṅgavikṣepaṇamakasmāt, satatamaniyatānāṃ ca girāmutsargaḥ, phenāgamanamāsyāt, abhīkṣṇaṃ smitahasitanṛtyagītavāditrasaṃprayogāścāsthāne, vīṇāvaṃśaśaṅkhaśamyātālaśabdānukaraṇamasāmnā, yānamayānaiḥ, alaṅkaraṇamanalaṅkārikairdravyaiḥ, lobhaścābhyavahāryeṣvalabdheṣu, labdheṣu cāvamānastīvramātsaryaṃ ca, kārśyaṃ, pāruṣyam, utpiṇḍitāruṇākṣatā, vātopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti vātonmādaliṅgāni bhavanti;, , , , , , , , ; ;amarṣaḥ, krodhaḥ, saṃrambhaścāsthāne, śastraloṣṭrakaśākāṣṭhamuṣṭibhirabhihananaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā, abhidravaṇaṃ, pracchāyaśītodakānnābhilāṣaḥ, saṃtāpaścātivelaṃ, tāmraharitahāridrasaṃrabdhākṣatā, pittopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti pittonmādaliṅgāni bhavanti;, , , , , , , , , , , ; ;sthānamekadeśe, tūṣṇīṃbhāvaḥ, alpaśaścaṅkramaṇaṃ, lālāśiṅghāṇakasravaṇam, anannābhilāṣaḥ, rahaskāmatā, bībhatsatvaṃ, śaucadveṣaḥ, svapnanityatā, śvayathurānane, śuklastimitamalopadigdhākṣatvaṃ, śleṣmopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti śleṣonmādaliṅgāni bhavanti; ; ॥ ७ ॥tridoṣaliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ vidyāt; tamasādhyamācakṣate kuśalāḥ|| 7 ||

Ca. Ni. 7/8

- , , ॥ ८ ॥sādhyānāṃ tu trayāṇāṃ sādhanāni - snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamananastaḥkarmadhūmadhūpanāñjanāvapīḍapradhamanābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavadhabandhanāvarodhanavitrāsanavismāpanavismāraṇāpatarpaṇaṭsirāvyadhanāni, bhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā, yaccānyadapi kiṃcinnidānaviparītamauṣadhaṃ kāryaṃ tadapi syāditi|| 8 ||

Ca. Ni. 7/9

- । प्रकीर्तितम्॥ ९ ॥bhavati cātra- unmādān doṣajān sādhyān sādhayedbhiṣaguttamaḥ| anena vidhiyuktena karmaṇā yat prakīrtitam|| 9 ||

Ca. Ni. 7/10

। । । , ; ॥ १० ॥yastu doṣanimittebhyaḥ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣasamanvito bhavatyunmādastamāgantukamācakṣate| kecit punaḥ pūrvakṛtaṃ karmāpraśastamicchanti tasya nimittam| tasya ca hetuḥ prajñāparādha eveti bhagavān punarvasurātreyaḥ| prajñāparādhāddhyayaṃ devarṣitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācaguruvṛddhasiddhācāryapūjyānavamatyāhitānyācarati, anyadvā kiṃcidevaṃvidhaṃ karmāpraśastamārabhate; tamātmanā hatamupaghnanto devādayaḥ kurvantyunmattam|| 10 ||

Ca. Ni. 7/11

; , , , , , ; ॥ ११ ॥tatra devādiprakopanimittenāgantukonmādena puraskṛtasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā-devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ, kopanatvaṃ, nṛśaṃsābhiprāyatā, aratiḥ, ojovarṇacchāyābalavapuṣāmupataptiḥ, svapne ca devādibhirabhibhartsanaṃ pravartanaṃ ceti; tato'nantaramunmādābhinirvṛttiḥ|| 11 ||

Ca. Ni. 7/12

; , , , , , , ॥ १२ ॥tatrāyamunmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādayiṣyatāmārambhaviśeṣo bhavati; tadyathā-avalokayanto devā janayantyunmādaṃ, guruvṛddhasiddhamaharṣayo'bhiśapantaḥ, pitaro darśayantaḥ, spṛśanto gandharvāḥ, samāviśanto yakṣāḥ, rākṣasāstvātmagandhamāghrāpayantaḥ, piśācāḥ punarāruhya vāhayantaḥ|| 12 ||

Ca. Ni. 7/13

; , ॥ १३ ॥tasyemāni rūpāṇi bhavanti; tadyathā-atyātmabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇajñānavacanavijñānāni, aniyataśconmādakālaḥ|| 13 ||

Ca. Ni. 7/14

; , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ॥ १४ ॥unmādayiṣyatāmapi khalu devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācānāṃ guruvṛddhasiddhānāṃ vā eṣvantareṣvabhigamanīyāḥ puruṣā bhavanti; tadyathā-pāpasya karmaṇaḥ samārambhe, pūrvakṛtasya vā karmaṇaḥ pariṇāmakāle, ekasya vā śūnyagṛhavāse catuṣpathādhiṣṭhāne vā, sandhyāvelāyāmaprayatabhāve vā parvasandhiṣu vā mithunībhāve, rajasvalābhigamane vā, viguṇe vā'dhyayanabalimaṅgalahomaprayoge, niyamavratabrahmacaryabhaṅge vā, mahāhave vā, deśakulapuravināśe vā, mahāgrahopagamane vā, striyā vā prajananakāle, vividhabhūtāśubhāśucisparśane vā, vamanavirecanarudhirasrāve, aśuceraprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā, māṃsamadhutilaguḍamadyocchiṣṭe vā, digvāsasi vā, niśi nagaranigamacatuṣpathopavanaśmaśānāghātanābhigamane vā, dvijagurusurayatipūjyābhidharṣaṇe vā, dharmākhyānavyatikrame vā, anyasya vā karmaṇo'praśastasyārambhe, ityabhighātakālā vyākhyātā bhavanti|| 14 ||

Ca. Ni. 7/15

; , , । । , , , , , ; ॥ १५ ॥trividhaṃ tu khalūnmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādane prayojanaṃ bhavati; tadyathā-hiṃsā, ratiḥ, abhyarcanaṃ ceti| teṣāṃ taṃ prayojanaviśeṣamunmattācāraviśeṣalakṣaṇairvidyāt| tatra hiṃsārthinonmādyamāno'gniṃ praviśati, apsu nimajjati, sthalācchvabhre vā patati, śastrakaśākāṣṭhaloṣṭamuṣṭibhirhantyātmānam, anyacca prāṇavadhārthamārabhate kiñcit, tamasādhyaṃ vidyāt; sādhyau punardvāvitarau|| 15 ||

Ca. Ni. 7/16

॥ १६ ॥tayoḥ sādhanāni-mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamavrataprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādīni|| 16 ||

Ca. Ni. 7/17

॥ १७ ॥evamete pañconmādā vyākhyātā bhavanti|| 17 ||

Ca. Ni. 7/18

। । , । , । ॥ १८ ॥te tu khalu nujāgantuviśeṣeṇa sādhyāsādhyaviśeṣeṇa ca pravibhajyamānāḥ pañca santo dvāveva bhavataḥ| tau ca parasparamanubadhnītaḥ kadācidyathoktahetusaṃsargāt| tayoḥ saṃsṛṣṭameva pūrvarūpaṃ bhavati, saṃsṛṣṭameva ca liṅgam| tatrāsādhyasaṃyogaṃ sādhyāsādhyasaṃyogaṃ cāsādhyaṃ vidyāt, sādhyaṃ tu sādhyasaṃyogam| tasya sādhanaṃ sādhanasaṃyogameva vidyāditi|| 18 ||

Ca. Ni. 7/19

- । ॥ १९ ॥bhavanti cātra- naiva devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ| na cānye svayamakliṣṭamupakliśnanti mānavam|| 19 ||

Ca. Ni. 7/20

। ॥ २० ॥ye tvenamanuvartante kliśyamānaṃ svakarmaṇā| na sa taddhetukaḥ kleśo na hyasti kṛtakṛtyatā|| 20 ||

Ca. Ni. 7/21

। ॥ २१ ॥prajñāparādhāt saṃbhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṃsedbudho devānna pitṝnnāpi rākṣasān|| 21 ||

Ca. Ni. 7/22

। ॥ २२ ॥ātmānameva manyeta kartāraṃ sukhaduḥkhayoḥ| tasmācchreyaskaraṃ mārgaṃ pratipadyeta no traset|| 22 ||

Ca. Ni. 7/23

। ॥ २३ ॥devādīnāmapacitirhitānāṃ copasevanam| te ca tebhyo virodhaśca sarvamāyattamātmani|| 23 ||

Ca. Ni. 7/24

- । ॥ २४ ॥tatra ślokaḥ- saṃkhyā nimittaṃ prāgrūpaṃ lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| unmādānāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam|| 24 ||

Ca. Ni. 7

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne unmādanidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||