Bharat Samhita

Chapter 8

अपस्मारनिदानम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 42-44)

तत्र श्लोकाः-हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा।संप्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्॥

verse 42 →

ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च।पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः॥

verse 43 →

हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च।निदानस्थानमेतावत् संग्रहेणोपदिश्यते॥

verse 44 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Ni. 8/1

॥ १ ॥athāto'pasmāranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Ni. 8/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Ni. 8/3

॥ ३ ॥iha khalu catvāro'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ|| 3 ||

Ca. Ni. 8/4

; , ।ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyatā-rajastamobhyāmupahatacetasāmudbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā doṣāḥ prakupitārajastamobhyāmupahatacetasāmantarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante, tathendriyāyatanāni ca| , ॥ ४ ॥tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasā'bhipūrayanti, tadā janturapasmarati|| 4 ||

Ca. Ni. 8/5

॥ ५ ॥apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasaṃplavādbībhatsaceṣṭamāvasthikaṃ tamaḥpraveśamācakṣate|| 5 ||

Ca. Ni. 8/6

; ॥ ६ ॥tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā-bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ lālāsiṅghāṇaprasravaṇamanannābhilaṣaṇamarocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti|| 6 ||

Ca. Ni. 8/7

॥ ७ ॥tato'nantaramapasmārābhinirvṛttireva|| 7 ||

Ca. Ni. 8/8

; , , , , , , , , , , , , ॥tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā-abhīkṣṇamapasmarantaṃ, kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam, utpiṇḍitākṣam, asāmnā vilapantam, udvamantaṃ phenam, atīvādhmātagrīvam, āviddhaśiraskaṃ, viṣamavinatāṅgulim, anavasthitapāṇipādam, aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam, anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ, vātalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca vātenāpasmarantaṃ vidyāt||, , , , , , , ॥abhīkṣṇamapasmarantaṃ, kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam, avakūjantam, āsphālayantaṃ bhūmiṃ, haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ, rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ, pittalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt||, , , , , , , , ॥cirādapasmarantaṃ, cirācca saṃjñāṃ pratilabhamānaṃ, patantam, anativikṛtaceṣṭaṃ, lālāmudvamantaṃ, śuklanakhanayanavadanatvacaṃ, śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ, śleṣmalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca śleṣmaṇā'pasmarantaṃ vidyāt|| , ॥samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāt, tamasādhyamācakṣate|| ॥ ८ ॥iti catvāro'pasmārā vyākhyātāḥ|| 8 ||

Ca. Ni. 8/9

, । ॥ ९ ॥teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit, tamuttarakālabhupadekṣyāmaḥ|tasya viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiñcit|| 9 ||

Ca. Ni. 8/10

, ॥ १० ॥hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ, mantrādīni cāgantusaṃyoge|| 10 ||

Ca. Ni. 8/11

, , , , , , ॥ ११ ॥tasmin hi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu vidravatāmabhidraṛvaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyairdehavikṣobhaṇaiḥ purā gulmotpattirabhūt, haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṃ, bhayatrāsaśokairunmādānāṃ, vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ, jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ, tatsaṃtāpādraktapittam, ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti|| 11 ||

Ca. Ni. 8/12

-bhavanti cātra- ।apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca| ॥ १२ ॥caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ|| 12 ||

Ca. Ni. 8/13

।sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhyanti samāhitāḥ| ॥ १३ ॥tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva yathāsvaṃ śamanairapi|| 13 ||

Ca. Ni. 8/14

।yadā doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ| ॥ १४ ॥tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ|| 14 ||

Ca. Ni. 8/15

।sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ| ॥ १५ ॥bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṃ nigacchati|| 15 ||

Ca. Ni. 8/16

।ityetadakhilenoktaṃ nidānasthānamuttamam| ॥ १६ ॥nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate|| 16 ||

Ca. Ni. 8/17

।tadyathā-jvarasaṃtāpādraktapittamudīryate| ॥ १७ ॥raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate|| 17 ||

Ca. Ni. 8/18

।plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca| ॥ १८ ॥arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate|| 18 ||

Ca. Ni. 8/19

।pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ| ॥ १९ ॥kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate|| 19 ||

Ca. Ni. 8/20

।te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaṃ| ॥ २० ॥ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ|| 20 ||

Ca. Ni. 8/21

।kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati| ॥ २१ ॥na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ kurute'pi ca|| 21 ||

Ca. Ni. 8/22

।evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ| ॥ २२ ॥prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasaṃbhavāt|| 22 ||

Ca. Ni. 8/23

।prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'yamanyamudīrayet| , ॥ २३ ॥nāsau viśuddhaḥ, śuddhastu śamayedyo na kopayet|| 23 ||

Ca. Ni. 8/24

।eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi| ॥ २४ ॥vyādherekasya cāneko bahūnāṃ bahavo'pi ca|| 24 ||

Ca. Ni. 8/25

।jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ| ॥ २५ ॥rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate|| 25 ||

Ca. Ni. 8/26

।hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet| ॥ २६ ॥rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ saṃbhavanti hi|| 26 ||

Ca. Ni. 8/27

।liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya lakṣyate| ॥ २७ ॥bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni ca|| 27 ||

Ca. Ni. 8/28

।viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ| ॥ २८ ॥jvarasyaikasya cāpyekaḥ saṃtāpo liṅgamucyate|| 28 ||

Ca. Ni. 8/29

।viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate| ॥ २९ ॥liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ|| 29 ||

Ca. Ni. 8/30

।ekā śāntiranekasya tathaivaikasya lakṣyate| ॥ ३० ॥vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca|| 30 ||

Ca. Ni. 8/31

।śāntirāmāśayotthānāṃ vyādhīnāṃ laṅghanakriyā| ॥ ३१ ॥jvarasyaikasya cāpyekā śāntirlaṅghanamucyate|| 31 ||

Ca. Ni. 8/32

।tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ| ॥ ३२ ॥etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṃ praśāntayaḥ|| 32 ||

Ca. Ni. 8/33

।sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate| ॥ ३३ ॥sādhyate kṛcchrasādhyastu yatnena mahatā cirāt|| 33 ||

Ca. Ni. 8/34

।yāti nāśeṣatāṃ vyādhirasādhyo yāpyasaṃjñītaḥ| ॥ ३४ ॥paro'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo'tivartate|| 34 ||

Ca. Ni. 8/35

।nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām| ॥ ३५ ॥pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṃ gadāḥ|| 35 ||

Ca. Ni. 8/36

।vṛddhisthānakṣayāvasthāṃ rogāṇāmupalakṣayet| ॥ ३६ ॥susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām|| 36 ||

Ca. Ni. 8/37

।vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ| ॥ ३७ ॥tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ catuḥśreyaḥ prapadyate|| 37 ||

Ca. Ni. 8/38

।prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram| ॥ ३८ ॥teṣu na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām|| 38 ||

Ca. Ni. 8/39

।prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṃ vā koṣṭhamānayet| ॥ ३९ ॥jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān yathāsannaṃ haredbudhaḥ|| 39 ||

Ca. Ni. 8/40

।jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṃgrahe| ॥ ४० ॥vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ|| 40 ||

Ca. Ni. 8/41

।vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ| ॥ ४१ ॥taddhetuvaśagaṃ hetorabhāvānnānuvartate|| 41 ||

Ca. Ni. 8/42

-tatra ślokāḥ- ।hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| ॥ ४२ ॥saṃprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt|| 42 ||

Ca. Ni. 8/43

।jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca| ॥ ४३ ॥pṛthagekaikaśaścoktā hetuliṅgopaśāntayaḥ|| 43 ||

Ca. Ni. 8/44

।hetuparyāyanāmāni vyādhīnāṃ lakṣaṇasya ca| ॥ ४४ ॥nidānasthānametāvat saṃgraheṇopadiśyate|| 44 ||

Ca. Ni. 8

।ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne apasmāranidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ|