Bharat Samhita

Chapter 1

कतिधापुरुषीयं शारीरम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verse 156)

तत्र श्लोकः-प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः।कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना॥

verse 156 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Śā. 1/1

॥ १ ॥athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Śā. 1/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātryaḥ|| 2 ||

Ca. Śā. 1/3

! ।katidhā puruṣo dhīman ! dhātubhedena bhidyate| , ॥ ३ ॥puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt, prabhavaḥ puruṣasya kaḥ|| 3 ||

Ca. Śā. 1/4

, ।kimajño jñaḥ, sa nityaḥ kiṃ kimanityo nidarśitaḥ| , , ॥ ४ ॥prakṛtiḥ kā, vikārāḥ ke, kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca|| 4 ||

Ca. Śā. 1/5

।niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum| ॥ ५ ॥vadantyātmānamātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā|| 5 ||

Ca. Śā. 1/6

! ।niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan ! vidyate katham| ॥ ६ ॥svatantraścedaniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate|| 6 ||

Ca. Śā. 1/7

।vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate balāt| ॥ ७ ॥sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ|| 7 ||

Ca. Śā. 1/8

।na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskṛtam| ॥ ८ ॥kṣetrajñaḥ kṣetramathavā kiṃ pūrvamiti saṃśayaḥ|| 8 ||

Ca. Śā. 1/9

।jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajñaḥ hi na yujyate| ॥ ९ ॥kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syādaśāśvataḥ|| 9 ||

Ca. Śā. 1/10

।sākṣibhūtaśca kasyāyaṃ kartā hyanyo na vidyate| ॥ १० ॥syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ|| 10 ||

Ca. Śā. 1/11

।atha cārtasya bhagavaṃstisṛṇāṃ kāṃ cikitsati| ॥ ११ ॥atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm|| 11 ||

Ca. Śā. 1/12

।bhaviṣyantyā asaṃprāptiratītāyā anāgamaḥ| ॥ १२ ॥sāṃpratikyā api sthānaṃ nāstyarteḥ saṃśayo hyataḥ|| 12 ||

Ca. Śā. 1/13

।kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ,kimadhiṣṭhānamucyate| ॥ १३ ॥kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ|| 13 ||

Ca. Śā. 1/14

।sarvavit sarvasaṃnyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ| ॥ १४ ॥ekaḥ praśānto bhūtātmā kairliṅgairupalabhyate|| 14 ||

Ca. Śā. 1/15

।ityagniveśasya vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ| ॥ १५ ॥sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ|| 15 ||

Ca. Śā. 1/16

।khādayaścetanāṣaṣṭā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| ॥ १६ ॥cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ|| 16 ||

Ca. Śā. 1/17

।punaśca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ| ॥ १७ ॥mano daśendriyāṇyarthāḥ prakṛtiścāṣṭadhātukī|| 17 ||

Ca. Śā. 1/18

।lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca| ॥ १८ ॥sati hyātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate|| 18 ||

Ca. Śā. 1/19

।vaivṛttyānmanaso jñānaṃ sānnidhyāttacca vartate| ॥ १९ ॥aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau|| 19 ||

Ca. Śā. 1/20

।cintyaṃ vicāryamūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṃkalpyameva ca| ॥ २० ॥yatkiṃcinmanaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hyarthasaṃjñakam|| 20 ||

Ca. Śā. 1/21

।indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ| ॥ २१ ॥ūho vicāraśca,tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate|| 21 ||

Ca. Śā. 1/22

।indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate| ॥ २२ ॥kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā|| 22 ||

Ca. Śā. 1/23

।jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā| ॥ २३ ॥vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam|| 23 ||

Ca. Śā. 1/24

।ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu| ॥ २४ ॥pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate|| 24 ||

Ca. Śā. 1/25

।hastau pādau gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca| ॥ २५ ॥karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi|| 25 ||

Ca. Śā. 1/26

।pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe| वागिन्द्रियं ॥ २६ ॥jihvā vāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā|| 26 ||

Ca. Śā. 1/27

।mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā| ॥ २७ ॥śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ|| 27 ||

Ca. Śā. 1/28

।teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare| ॥ २८ ॥pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ|| 28 ||

Ca. Śā. 1/29

।kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām| ॥ २९ ॥ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam|| 29 ||

Ca. Śā. 1/30

।lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram| ॥ ३० ॥sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ|| 30 ||

Ca. Śā. 1/31

।guṇāḥ śarīre guṇināṃ nirdiṣṭāścihnameva ca | ॥ ३१ ॥arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ|| 31 ||

Ca. Śā. 1/32

।yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate | ॥ ३२ ॥yāti sā tena nirdeśaṃ manasā ca manobhavā|| 32 ||

Ca. Śā. 1/33

कार्येन्द्रियार्थानां ।bhedāt kāryendriyārthānāṃ bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ| ॥ ३३ ॥ātmendriyamanorthānāmekaikā sannikarṣajā|| 33 ||

Ca. Śā. 1/34

।aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhodbhavaḥ| ॥ ३४ ॥dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā saṃyogajā tathā|| 34 ||

Ca. Śā. 1/35

।buddhīndriyamanorthānāṃ vidyādyogadharaṃ param| ॥ ३५ ॥caturviṃśatiko hyeṣa rāśiḥ puruṣasaṃjñakaḥ|| 35 ||

Ca. Śā. 1/36

।rajastamobhyāṃ yuktasya saṃyogo'yamanantavān| ॥ ३६ ॥tābhyāṃ nirākṛtābhyāṃ tu sattvavṛddhyā nirvartate|| 36 ||

Ca. Śā. 1/37

।atra karma phalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| ॥ ३७ ॥atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā|| 37 ||

Ca. Śā. 1/38

।evaṃ yo veda tattvena sa veda pralayodayau| ॥ ३८ ॥pāraṃparyaṃ cikitsāṃ ca jñātavyaṃ yacca kiṃcana|| 38 ||

Ca. Śā. 1/39

।bhāstamaḥ satyamanṛtaṃ vedāḥ karma śubhāśubham| ॥ ३९ ॥na syuḥ kartā ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi|| 39 ||

Ca. Śā. 1/40

।nāśrayo na sukhaṃ nārtirna gatirnāgatirna vāk| ॥ ४० ॥na vijñānaṃ na śāstrāṇi na janma maraṇaṃ na ca|| 40 ||

Ca. Śā. 1/41

।na bandho na ca mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi| ॥ ४१ ॥kāraṇaṃ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhṛtaḥ|| 41 ||

Ca. Śā. 1/42

कारणमात्मा ।na cet kāraṇamātmā syādbhādayaḥ syurahetukāḥ| ज्ञानं प्रयोजनम्॥ ४२ ॥na caiṣu saṃbhavej jñānaṃ na ca taiḥ syāt prayojanam|| 42 ||

Ca. Śā. 1/43

।kṛtaṃ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam| ॥ ४३ ॥kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham|| 43 ||

Ca. Śā. 1/44

।yo vadet sa vadeddehaṃ saṃbhūya karaṇaiḥ kṛtam| ॥ ४४ ॥vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ|| 44 ||

Ca. Śā. 1/45

॥kāraṇaṃ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate|| ॥ ४५ ॥yebhyaḥ prameyaṃ sarvebhya āgamebhyaḥ pramīyate|| 45 ||

Ca. Śā. 1/46

।na te tatsadṛśāstvanye pāraṃparyasamutthitāḥ| ॥ ४६ ॥sārūpyādye ta eveti nirdiśyante navā navāḥ|| 46 ||

Ca. Śā. 1/47

।bhāvāsteṣāṃ samudayo nirīśaḥ sattvasaṃjñakaḥ| ॥ ४७ ॥kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ|| 47 ||

Ca. Śā. 1/48

।teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā bhāvairnavāḥ phalam| ॥ ४८ ॥bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṃ yairātmā nopadiśyate|| 48 ||

Ca. Śā. 1/49

।karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu| ॥ ४९ ॥kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṃ sarvakarmaṇām|| 49 ||

Ca. Śā. 1/50

।nimeṣakālādbhāvānāṃ kālaḥ śīghrataro'tyaye| ॥ ५० ॥bhagnānāṃ na punarbhāvaḥ kṛtaṃ nānyamupaiti ca|| 50 ||

Ca. Śā. 1/51

।mataṃ tattvavidāmetadyasmāttasmāt sa kāraṇam| ॥ ५१ ॥kriyopabhoge bhūtānāṃ nityaḥ puruṣasaṃjñakaḥ|| 51 ||

Ca. Śā. 1/52

।ahaṅkāraḥ phalaṃ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ| ॥ ५२ ॥vidyate sati bhūtānāṃ kāraṇe dehamantarā|| 52 ||

Ca. Śā. 1/53

।prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ| ॥ ५३ ॥puruṣo rāśisaṃjñastu mohecchādveṣakarmajaḥ|| 53 ||

Ca. Śā. 1/54

ज्ञानं ।ātmā jñaḥ karaṇairyogāj jñānaṃ tvasya pravartate| ॥ ५४ ॥karaṇānāmavaimalyādayogādvā na vartate|| 54 ||

Ca. Śā. 1/55

।paśyato'pi yathā''darśe saṃkliṣṭe nāsti darśanam| ॥ ५५ ॥tattvaṃ jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā|| 55 ||

Ca. Śā. 1/56

।karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca| ॥ ५६ ॥kartuḥ saṃyogajaṃ karma vedanā buddhireva ca|| 56 ||

Ca. Śā. 1/57

।naikaḥ pravartate kartuṃ bhūtātmā nāśnute phalam| ॥ ५७ ॥saṃyogādvartate sarvaṃ tamṛte nāsti kiñcana|| 57 ||

Ca. Śā. 1/58

।na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ| ॥ ५८ ॥śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvo na vyativartate|| 58 ||

Ca. Śā. 1/59

।anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ| ॥ ५९ ॥sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetujamanyathā|| 59 ||

Ca. Śā. 1/60

।tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatva na kutaścana| ॥ ६० ॥bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā|| 60 ||

Ca. Śā. 1/61

।avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ|, ॥ ६१ ॥tasmādyadanyattadvyaktaṃ, vakṣyate cāparaṃ dvayam|| 61 ||

Ca. Śā. 1/62

।vyaktamaindriyakaṃ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ| पुनरव्यक्तं ॥ ६२ ॥ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam|| 62 ||

Ca. Śā. 1/63

।khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ| ॥ ६३ ॥bhūtaprakṛtiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣoḍaśa|| 63 ||

Ca. Śā. 1/64

।buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca| ॥ ६४ ॥samanaskāśca pañcārthā vikārā iti saṃjñitāḥ|| 64 ||

Ca. Śā. 1/65

।iti kṣetraṃ samuddiṣṭaṃ sarvamavyaktavarjitam| ॥ ६५ ॥avyaktamasya kṣetrasya kṣetrajñamṛṣayo viduḥ|| 65 ||

Ca. Śā. 1/66

।jāyate buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyate| ॥ ६६ ॥paraṃ khādīnyahaṅkārādutpadyante yathākramam|| 66 ||

Ca. Śā. 1/67

।tataḥ saṃpūrṇasarvāṅgo jāto'bhyudita ucyate| ॥ ६७ ॥puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate|| 67 ||

Ca. Śā. 1/68

।avyaktādvyaktatāṃ yāti vyaktādavyaktatāṃ punaḥ| ॥ ६८ ॥rajastamobhyāmāviṣṭaścakravat parivartate|| 68 ||

Ca. Śā. 1/69

।yeṣāṃ dvandve parā saktirahaṅkāraparāśca ye| ॥ ६९ ॥udayapralayau teṣāṃ na teṣāṃ ye tvato'nyathā|| 69 ||

Ca. Śā. 1/70

।prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṃ manaso gatiḥ| ॥ ७० ॥indriyāntarasaṃcāraḥ preraṇaṃ dhāraṇaṃ ca yat|| 70 ||

Ca. Śā. 1/71

।deśāntaragatiḥ svapne pañcatvagrahaṇaṃ tathā| ॥ ७१ ॥dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā|| 71 ||

Ca. Śā. 1/72

।icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| ॥ ७२ ॥buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ|| 72 ||

Ca. Śā. 1/73

।yasmāt samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ| ॥ ७३ ॥na mṛtasyātmaliṅgāni tasmādāhurmaharṣayaḥ|| 73 ||

Ca. Śā. 1/74

शून्यागारमचेतनम्।śarīraṃ hi gate tasmiñ śūnyāgāramacetanam| ॥ ७४ ॥pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṃgatamucyate|| 74 ||

Ca. Śā. 1/75

।acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| ॥ ७५ ॥yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ|| 75 ||

Ca. Śā. 1/76

।cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate| ॥ ७६ ॥acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate|| 76 ||

Ca. Śā. 1/77

।yathāsvenātmanā''tmānaṃ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu| ॥ ७७ ॥prāṇaistantrayate prāṇī nahyanyo'styasya tantrakaḥ|| 77 ||

Ca. Śā. 1/78

कुरुते कृत्वा ।vaśī tat kurute karma yat kṛtvā phalamaśnute| ॥ ७८ ॥vaśī cetaḥ samādhatte vaśī sarvaṃ nirasyati|| 78 ||

Ca. Śā. 1/79

।dehī sarvagato'pyātmā sve sve saṃsparśanendriye| ॥ ७९ ॥sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'to vetti vedanāḥ|| 79 ||

Ca. Śā. 1/80

।vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān| ॥ ८० ॥manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtam|| 80 ||

Ca. Śā. 1/81

।nityānubandhaṃ manasā dehakarmānupātinā| ॥ ८१ ॥sarvayonigataṃ vidyādekayonāvapi sthitam|| 81 ||

Ca. Śā. 1/82

।ādirnāstyātmanaḥ kṣetrapāraṃparyamanādikam| ॥ ८२ ॥atastayoranāditvāt kiṃ pūrvamiti nocyate|| 82 ||

Ca. Śā. 1/83

।jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ| ॥ ८३ ॥sarve bhāvā hi sarveṣāṃ bhūtānāmātmasākṣikāḥ|| 83 ||

Ca. Śā. 1/84

।naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyate| ॥ ८४ ॥viśeṣo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate|| 84 ||

Ca. Śā. 1/85

।saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ| ॥ ८५ ॥vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ|| 85 ||

Ca. Śā. 1/86

।cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti| ॥ ८६ ॥yayā yuktyā vadantyeke sā yuktirupadhāryatām|| 86 ||

Ca. Śā. 1/87

।punastacchirasaḥ śūlaṃ jvaraḥ sa punarāgataḥ| ॥ ८७ ॥punaḥ sa kāso balavāṃśchardiḥ sā punarāgatā|| 87 ||

Ca. Śā. 1/88

।ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṃ matam| ॥ ८८ ॥kālaścāyamatītānāmartīnāṃ punarāgataḥ|| 88 ||

Ca. Śā. 1/89

।tamartikālamuddiśya bheṣajaṃ yat prayujyate| ॥ ८९ ॥atītānāṃ praśamanaṃ vedanānāṃ taducyate|| 89 ||

Ca. Śā. 1/90

।āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṃ purā hatam| ॥ ९० ॥yathā prakriyate setuḥ pratikarma tathā''śraye|| 90 ||

Ca. Śā. 1/91

।pūrvarūpaṃ vikārāṇāṃ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām| yā kriyā kriyate sā ca vedanāṃ hantyanāgatām

Ca. Śā. 1/92

।pāraṃparyānubandhastu duḥkhānāṃ vinivartate| ॥ ९२ ॥sukhahetūpacāreṇa sukhaṃ cāpi pravartate|| 92 ||

Ca. Śā. 1/93

।na samā yānti vaiṣamyaṃ viṣamāḥ samatāṃ na ca | ॥ ९३ ॥hetubhiḥ sadṛśā nityaṃ jāyante dehadhātavaḥ|| 93 ||

Ca. Śā. 1/94

।yuktimetāṃ puraskṛtya trikālāṃ vedanāṃ bhiṣak| hantītyuktaṃ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām

Ca. Śā. 1/95

।upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ| ॥ ९५ ॥tyāgaḥ sarvopadhānāṃ ca sarvaduḥkhavyapohakaḥ|| 95 ||

Ca. Śā. 1/96

।koṣakāro yathā hyaṃśūnupādatte vadhapradān| ॥ ९६ ॥upādatte tathā'rthebhyastṛṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ|| 96 ||

Ca. Śā. 1/97

।yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate| ॥ ९७ ॥anārambhādasaṃyogāttaṃ duḥkhaṃ nopatiṣṭhate|| 97 ||

Ca. Śā. 1/98

।dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ saṃprāptiḥ kālakarmaṇām| ॥ ९८ ॥asātmyārthāgamaśceti jñātavyā duḥkhahetavaḥ|| 98 ||

Ca. Śā. 1/99

।viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite| ॥ ९९ ॥jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ samaṃ buddhirhi paśyati|| 99 ||

Ca. Śā. 1/100

।viṣayapravaṇaṃ sattvaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| ॥ १०० ॥niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā|| 100 ||

Ca. Śā. 1/101

।tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ| bhraśyate sa smṛtibhraṃśaḥ smartavyaṃ hi smṛtau sthitam

Ca. Śā. 1/102

कुरुतेऽशुभम्।dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yat kurute'śubham| सर्वदोषप्रकोपणम्॥ १०२ ॥prajñāparādhaṃ taṃ vidyāt sarvadoṣaprakopaṇam|| 102 ||

Ca. Śā. 1/103

।udīraṇaṃ gatimatāmudīrṇānāṃ ca nigrahaḥ| ॥ १०३ ॥sevanaṃ sāhasānāṃ ca nārīṇāṃ cātisevanam|| 103 ||

Ca. Śā. 1/104

।karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām| ॥ १०४ ॥vinayācāralopaśca pūjyānāṃ cābhidharṣaṇam|| 104 ||

Ca. Śā. 1/105

।jñātānāṃ svayamarthānāmahitānāṃ niṣevaṇam| ॥ १०५ ॥paramaunmādikānāṃ ca pratyayānāṃ niṣevaṇam|| 105 ||

Ca. Śā. 1/106

।akālādeśasaṃcārau maitrī saṃkliṣṭakarmabhiḥ| ॥ १०६ ॥indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam|| 106 ||

Ca. Śā. 1/107

।īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ| क्लिष्टं ॥ १०७ ॥tajjaṃ vā karma yat kliṣṭaṃ kliṣṭaṃ yaddehakarma ca|| 107 ||

Ca. Śā. 1/108

।yaccānyadīdṛśaṃ karma rajomohasamutthitam| ॥ १०८ ॥prajñāparādhaṃ taṃ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam|| 108 ||

Ca. Śā. 1/109

।buddhyā viṣamavijñānaṃ viṣamaṃ ca pravartanam| ॥ १०९ ॥prajñāparādhaṃ jānīyānmanaso gocaraṃ hi tat|| 109 ||

Ca. Śā. 1/110

।nirdiṣṭā kālasaṃprāptirvyādhīnāṃ vyādhisaṃgrahe| ॥ ११० ॥cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathā purā|| 110 ||

Ca. Śā. 1/111

।mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ| ॥ १११ ॥jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca yā|| 111 ||

Ca. Śā. 1/112

।pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca ye| ॥ ११२ ॥eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ|| 112 ||

Ca. Śā. 1/113

।anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau| ॥ ११३ ॥sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ|| 113 ||

Ca. Śā. 1/114

।ete cānye ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ| ॥ ११४ ॥anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā|| 114 ||

Ca. Śā. 1/115

।kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ

Ca. Śā. 1/116

।nirdiṣṭaṃ daivaśabdena karma yat paurvadehikam| ॥ ११६ ॥hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate|| 116 ||

Ca. Śā. 1/117

किञ्चित् ।na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate| kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ praśamaṃ yānti tatkṣayāt

Ca. Śā. 1/118

।atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca | ॥ ११८ ॥śabdānāṃ cātihīnānāṃ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ|| 118 ||

Ca. Śā. 1/119

।paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ| ॥ ११९ ॥śabdaiḥ śravaṇasaṃyogo mithyāsaṃyoga ucyate|| 119 ||

Ca. Śā. 1/120

।asaṃsparśo'tisaṃsparśo hīnasaṃsparśa eva ca | ॥ १२० ॥spṛśyānāṃ saṃgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ|| 120 ||

Ca. Śā. 1/121

।yo bhūtaviṣavātānāmakālenāgataśca yaḥ| snehaśītoṣṇasaṃsparśo mithyāyogaḥ sa ucyate

Ca. Śā. 1/122

।rūpāṇāṃ bhāsvatāṃ dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt| ॥ १२२ ॥darśanāccātisūkṣmāṇāṃ sarvaśaścāpyadarśanāt|| 122 ||

Ca. Śā. 1/123

।dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ mithyāsaṃyoga ucyate

Ca. Śā. 1/124

।atyādānamanādānamokasātmyādibhiśca yat| ॥ १२४ ॥rasānāṃ viṣamādānamalpādānaṃ ca dūṣaṇam|| 124 ||

Ca. Śā. 1/125

।atimṛdvatitīkṣṇānāṃ gandhānāmupasevanam| ॥ १२५ ॥asevanaṃ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam|| 125 ||

Ca. Śā. 1/126

।pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ| ॥ १२६ ॥tairgandhairghrāṇasaṃyogo mithyāyogaḥ sa ucyate|| 126 ||

Ca. Śā. 1/127

।ityasātmyārthasaṃyogastrividho doṣakopanaḥ| asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām

Ca. Śā. 1/128

।mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate| ॥ १२८ ॥śabdādīnāṃ sa vijñeyo vyādhiraindriyako budhaiḥ|| 128 ||

Ca. Śā. 1/129

।vedanānāmaśāntānāmityete hetavaḥ smṛtāḥ| ॥ १२९ ॥sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ|| 129 ||

Ca. Śā. 1/130

।nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ| ॥ १३० ॥hetustu sukhaduḥkhasya yogo dṛṣṭaścaturvidhaḥ|| 130 ||

Ca. Śā. 1/131

।santīndriyāṇi santyarthā yogo na ca na cāsti ruk| , ॥ १३१ ॥na sukhaṃ, kāraṇaṃ tasmādyoga eva caturvidhaḥ|| 131 ||

Ca. Śā. 1/132

।nātmendriyaṃ mano buddhiṃ gocaraṃ karma vā vinā|, ॥ १३२ ॥sukhaduḥkhaṃ, yathā yacca boddhavyaṃ tattathocyate|| 132 ||

Ca. Śā. 1/133

।sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca | ॥ १३३ ॥dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ|| 133 ||

Ca. Śā. 1/134

प्रवर्तते।icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate| ॥ १३४ ॥tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṃ kāraṇaṃ punarucyate|| 134 ||

Ca. Śā. 1/135

।upādatte hi sā bhāvān vedanāśrayasaṃjñakān| ॥ १३५ ॥spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ|| 135 ||

Ca. Śā. 1/136

।vedanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ|॥ १३६ ॥keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā|| 136 ||

Ca. Śā. 1/137

।yoge mokṣe ca sarvāsāṃ vedanānāmavartanam| ॥ १३७ ॥mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo mokṣapravartakaḥ|| 137 ||

Ca. Śā. 1/138

प्रवर्तते।ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| ॥ १३८ ॥sukhaduḥkhamanārambhādātmasthe manasi sthire|| 138 ||

Ca. Śā. 1/139

।nivartate tadubhayaṃ vaśitvaṃ copajāyate| ॥ १३९ ॥saśarīrasya yogajñāstaṃ yogamṛṣayo viduḥ|| 139 ||

Ca. Śā. 1/140

।āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā| ॥ १४० ॥dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam|| 140 ||

Ca. Śā. 1/141

।ityaṣṭavidhamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram| ॥ १४१ ॥śuddhasattvasamādhānāttat sarvamupajāyate|| 141 ||

Ca. Śā. 1/142

।mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṃkṣayāt| ॥ १४२ ॥viyogaḥ sarvasaṃyogairapunarbhava ucyate|| 142 ||

Ca. Śā. 1/143

।satāmupāsanaṃ samyagasatāṃ parivarjanam| ॥ १४३ ॥vratacaryopavāsau ca niyamāśca pṛthagvidhāḥ|| 143 ||

Ca. Śā. 1/144

।dhāraṇaṃ darmaśāstrāṇāṃ vijñānaṃ vijane ratiḥ| ॥ १४४ ॥viṣayeṣvaratirmokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ|| 144 ||

Ca. Śā. 1/145

।karmaṇāmasamārambhaḥ kṛtānāṃ ca parikṣayaḥ| ॥ १४५ ॥naiṣkramyamanahaṅkāraḥ saṃyoge bhayadarśanam|| 145 ||

Ca. Śā. 1/146

।manobuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam| ॥ १४६ ॥tattvasmṛterupasthānāt sarvametat pravartate|| 146 ||

Ca. Śā. 1/147

।smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate| smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhāt pramucyate

Ca. Śā. 1/148

।vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate| ॥ १४८ ॥nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt saviparyayāt|| 148 ||

Ca. Śā. 1/149

।sattvānubandhādabhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt| स्मृतिरुच्यते॥ १४९ ॥dṛṣṭaśrutānubhūtānāṃ smaraṇāt smṛtirucyate|| 149 ||

Ca. Śā. 1/150

।etattadekamayanaṃ muktairmokṣasya darśitam|, ॥ १५० ॥tattvasmṛtibalaṃ, yena gatā na punarāgatāḥ|| 150 ||

Ca. Śā. 1/151

।ayanaṃ punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ| ॥ १५१ ॥saṃkhyātadharmaiḥ sāṃkhyaiśca muktairmokṣasya cāyanam|| 151 ||

Ca. Śā. 1/152

।sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvaṃ cānityameva ca| ॥ १५२ ॥na cātmakṛtakaṃ taddhi tatra cotpadyate svatā|| 152 ||

Ca. Śā. 1/153

।yāvannotpadyate satyā buddhirnaitadahaṃ yayā| ॥ १५३ ॥naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvamativartate|| 153 ||

Ca. Śā. 1/154

।tasmiṃścaramasaṃnyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ| ॥ १५४ ॥sasaṃjñājñānavijñānā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ|| 154 ||

Ca. Śā. 1/155

।ataḥ paraṃ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate| ॥niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṃ yasya na vidyate||। ( ।)।| (gatirbrahmavidāṃ brahma taccākṣaramalakṣaṇam)(by gaṅgādhara ed|)| ॥ १५५ ॥jñānaṃ brahmavidāṃ cātra nājñastajjñātumarhati|| 155 ||

Ca. Śā. 1/156

-tatra ślokaḥ- ।praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṃśatiruttamāḥ|॥ १५६ ॥katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā|| 156 ||

Ca. Śā. 1

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||