॥ १ ॥athāto'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 2
अतुल्यगोत्रीयं शारीरम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 48)
तत्र श्लोकः।इहाग्निवेशस्य महार्थयुक्तं षट्त्रिंशकं प्रश्नगणं महर्षिः।अतुल्यगोत्रे भगवान् यथावन्निर्णीतनाम् ज्ञानविवर्धनार्थं॥
verse 48 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
। ॥ ३ ॥atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṃ mithunīkṛtasya| kiṃ syāccatuṣpātprabhavaṃ ca ṣaḍbhyo yat strīṣu garbhatvamupaiti puṃsaḥ|| 3 ||
।śukraṃ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya| ॥ ४ ॥vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya|| 4 ||
।saṃpūrṇadehaḥ samaye sukhaṃ ca garbhaḥ kathaṃ kena ca jāyate strī| ॥ ५ ॥garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ|| 5 ||
। ॥ ६ ॥śukrāsṛgātmāśayakālasaṃpad yasyopacāraśca hitaistathā'nnaiḥ| garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṃ ca saṃjāyate saṃparipūrṇadehaḥ|| 6 ||
।yonipradoṣānmanaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt| ॥ ७ ॥akālayogādbalasaṃkṣayācca garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi|| 7 ||
।asṛṅniruddhaṃ pavanena nāryā garbhaṃ vyavasyantyabudhāḥ kadācit| ॥ ८ ॥garbhasya rūpaṃ hi karoti tasyāstadasṛgasrāvi vivardhamānam|| 8 ||
।tadagnisūryaśramaśokarogairuṣṇānnapānairathavā pravṛttam| ॥ ९ ॥dṛṣṭvā'sṛgekaṃ na ca garbhasaṃjñaṃ kecinnarā bhūtahṛtaṃ vadanti|| 9 ||
।ojośanānāṃ rajanīcarāṇāmāhārahetorna śarīramiṣṭam| ॥ १० ॥garbhaṃ hareyuryadi te na māturlabdhāvakāśā na hareyurojaḥ|| 10 ||
।kanyāṃ sutaṃ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayāṃn bahūn vā| ॥ ११ ॥kasmāt prasūte sucireṇa garbhameko'bhivṛddhiṃ ca yame'bhyupaiti|| 11 ||
॥ १२ ॥raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa tena dvividhīkṛtena bījena kanyāṃ ca sutaṃ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena|| 12 ||
।śukrādhikaṃ dvaidhamupaiti bījaṃ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte| ॥ १३ ॥raktādhikaṃ vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte|| 13 ||
।bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṃ vāyuratipravṛddhaḥ| ॥ १४ ॥tāvantyapatyāni yathāvibhāhaṃ karmātmakānyasvavaśāt prasūte|| 14 ||
।āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṃ samāpnoti parisrutiṃ vā| ॥ १५ ॥taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt|| 15 ||
।karmātmakatvādviṣamāṃśabhedācchukrāsṛjorvṛddhimupaiti kukṣau| ॥ १६ ॥eko'dhiko nyūnataro dvitīya evaṃ yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ || 16 ||
।kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṃskāravāhī naranāriṣaṇḍau| ॥ १७ ॥vakrī tatherṣyābhiratiḥ kathaṃ vā saṃjāyate vātikaṣaṇḍako vā|| 17 ||
।bījāt samāṃśādupataptabījāt strīpuṃsaliṅgī bhavati dviretāḥ| ॥ १८ ॥śukrāśayaṃ garbhagatasya hatvā karoti vāyuḥ pavanendriyatvan|| 18 ||
।śukrāśayadvāravighṭṭanena saṃskāravāhaṃ kurute'nilaśca| ॥ १९ ॥mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya|| 19 ||
।māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca| ॥ २० ॥īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīrṣyāratereva vadanti hetum|| 20 ||
।vāyvagnidoṣādvṛṣaṇau tu yasya nāśaṃ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ| ॥ २१ ॥ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ karmātmakānāmupalakṣaṇīyaḥ|| 21 ||
।garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpuṃnapuṃsāmudarasthitānām| ? ॥ २२ ॥kiṃ lakṣaṇaṃ? kāraṇamiṣyate kiṃ sarūpatāṃ yena ca yātyapatyam|| 22 ||
।niṣṭhīvikā gauravamaṅgasādastandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca| ॥ २३ ॥tṛptiśca bījagrahaṇaṃ ca yonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam|| 23 ||
।savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| ॥ २४ ॥savyāttagarbhā na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte|| 24 ||
।putraṃ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṃ tṛtīyām| ॥ २५ ॥garbhopapattau tu manaḥ striyā yaṃ jantuṃ vrajettatsadṛśaṃ prasūte|| 25 ||
।garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsaṃbhavāni| ॥ २६ ॥āhārajānyātmakṛtāni caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe|| 26 ||
।teṣāṃ viśeṣādbalavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni| ॥ २७ ॥tāni vyavasyet sadṛśatvahetuṃ sattvaṃ yathānūkamapi vyavasyet|| 27 ||
।kasmāt prajāṃ strī vikṛtāṃ prasūte hīnādhikāṅgīṃ vikalendriyāṃ vā| ॥ २८ ॥dehāt kathaṃ dehamupaiti cānyamātmā sadā kairanubadhyate ca || 28 ||
।bījātmakarmāśayakāladoṣairmātustathā''hāravihāradoṣaiḥ| ॥ २९ ॥kurvanti doṣā vividhāni duṣṭāḥ saṃsthānavarṇendriyavaikṛtāni|| 29 ||
।varṣāsu kāṣṭhāśmaghanāmbuvegāstaroḥ saritsrotasi saṃsthitasya| ॥ ३० ॥yathaiva kuryurvikṛtiṃ tathaiva garbhasya kukṣau viyatasya doṣāḥ|| 30 ||
।bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt| ॥ ३१ ॥karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṃ divyaṃ vinā darśanamasti rūpam|| 31 ||
।sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ| ॥ ३२ ॥sa cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva || 32 ||
।rasātmamātāpitṛsaṃbhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe| ॥ ३३ ॥catvāri tatrātmani saṃśritāni sthitastathā''tmā ca caturṣu teṣu|| 33 ||
।bhūtāni mātāpitṛsaṃbhavāni rajaścaśukraṃ ca vadanti garbhe| ॥ ३४ ॥āpyāyyate śukramasṛk ca bhūtairyaistāni bhūtāni rasodbhavāni|| 34 ||
।bhūtāni catvāri tu karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham| ॥ ३५ ॥sa bījadharmā hyaparāparāṇi dehāntarāṇyātmani yāti yāti|| 35 ||
।rūpāddhi rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṃ manaso manastaḥ| ॥ ३६ ॥bhavanti ye tvākṛtibuddhibhedā rajastamastatra ca karma hetuḥ|| 36 ||
।atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktarūpaḥ| ॥ ३७ ॥na karmaṇā naiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ|| 37 ||
।rajastamobhyāṃ hi mano'nubaddhaṃ jñānaṃ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ| ॥ ३८ ॥gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma|| 38 ||
।rogāḥ kutaḥ saṃśamanaṃ kimeṣāṃ harṣasya śokasya ca kiṃ nimittam| ॥ ३९ ॥śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ|| 39 ||
।prajñāparādho viṣamāstathā'rthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ| ॥ ४० ॥sarvāmayānāṃ trividhā ca śāntirjñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ|| 40 ||
।dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktāstato'nyathā śokavaśaṃ nayanti| ॥ ४१ ॥śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ|| 41 ||
।rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit| ॥ ४२ ॥tayoravṛttiḥ kriyate parābhyāṃ dhṛtismṛtibhyāṃ parayā dhiyā ca|| 42 ||
।satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṃ gadebhyaḥ pratikarma nityam| ॥ ४३ ॥jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam|| 43 ||
।daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam| ॥ ४४ ॥pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva|| 44 ||
।haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmakamabhrakāle| ॥ ४५ ॥ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu || 45 ||
।naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| ॥ ४६ ॥dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ|| 46 ||
।matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ| ॥ ४७ ॥jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti rogāḥ|| 47 ||
।tatra ślokaḥ| ।ihāgniveśasya mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ| ॥ ४८ ॥atulyagotre bhagavān yathāvannirṇītanām jñānavivardhanārthaṃ|| 48 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||