Bharat Samhita

Chapter 3

खुड्डीकागर्भावक्रान्तिशारीरम्

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 26-27)

तत्र श्लोकौ-हेतुर्गर्भस्य निर्वृत्तौ वृद्धौ जन्मनि चैव यः।पुनर्वसुमतिर्या च भरद्वाजमतिश्च या॥

verse 26 →

प्रतिज्ञाप्रतिषेधश्च विशदश्चात्मनिर्णयः।गर्भावक्रान्तिमुद्दिश्य खुड्डीकां तत्प्रकाशितम्॥

verse 27 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Śā. 3/1

॥ १ ॥athātaḥ khuḍḍikāṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyādhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Śā. 3/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Śā. 3/3

, , , , ॥ ३ ॥puruṣasyānupahataretasaḥ striyāścāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati saṃsargaḥ ṛtukāle, yadā cānayostathāyukte saṃsarge śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ jīvo'vakrāmati sattvasaṃprayogāttadā garbho'bhinirvartate, sa sātmyarasopayogādarogo'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ, tataḥ prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro balavarṇasattvasaṃhananasaṃpadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṃ bhāvānāṃ-mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca, asti ca khalu sattvamaupapādukamiti hovāca bhagavānātreyaḥ|| 3 ||

Ca. Śā. 3/4

, , ॥neti bharadvājaḥ, kiṃ kāraṇaṃ-na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṃ na pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṃ janayanti, na ca paralokādetya garbhaṃ sattvamavakrāmati|| , , , ॥yadi hi mātāpitarau garbhaṃ janayetāṃ, bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṃsaśca bhūyāṃsaḥ putrakāmāḥ, te sarve putrajanmābhisandhāya maithunadharmamāpadyamānāḥ putrāneva janayeyurduhitṝrvā duhitṛkāmāḥ, na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā nirapatyāḥ syurapatyakāmā vā parideveran|| ।na cātmā''tmānaṃ janayati| , ।yadi hyātmā''tmānaṃ janayejjāto vā janayedāyamānamajāto vā, taccobhayathā'pyayuktam| , , ।na hi jāto janayati sattvāt, va cājāto janayatyasattvāt, tasmādubhayathā'pyanupapattiḥ| ।tiṣṭhatu tāvadetat| , ; ॥yadyayamātmā''tmānaṃ śakto janayituṃ syāt, na tvenamiṣṭāsveva kathaṃ yoniṣu janayedvaśinamapratihatagatiṃ kāmarūpiṇaṃ tejobalajavavarṇasattvasaṃhananasamuditamajaramarujamamaram; evaṃvidhaṃ hyātmā''tmānamicchatyato vā bhūyaḥ|| ।asātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| , , , ॥yadi hi sātmyajaḥ syāt, tarhi sātmyasevināmevaikāntena prajā syāt, asātmyasevinaśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatraiva dṛśyate|| ।arasajaścāyaṃ garbhaḥ| , , ; , , , ॥yadi hi rasajaḥ syāt, na kecit strīpuruṣeṣvanapatyāḥ syuḥ, na hi kaścidastyeṣāṃ yo rasānnopayuḍkte; śreṣṭharasopayogināṃ cedgarbhājāyanta ityabhipretamiti, evaṃ satyājaurabhramārgamāyūragokṣīradadhighṛtamadhutailasaindhavekṣurasamudgaśālibhṛtānāmevaikāntena prajā syāt, śyāmākavarakoddālakakoradūṣakakandamūlabhakṣāśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatra dṛśyate|| ; , , ॥na khalvapi paralokādetya sattvaṃ garbhamavakrāmati; yadi hyenamavakrāmet, nāsya kiñcit paurvadehikaṃ syādaviditamaśrutamadṛṣṭaṃ vā, sa ca tacca na kiñcidapi smarati|| , )॥ ४ ॥tasmādetadbrūmahe-amātṛjaścāyaṃ garbho'pitṛjaścānātmajaścāsātmyajaścārasajaśca, na cāsti sattvamaupapādukamiti(hovāca bharadvājaḥ)|| 4 ||

Ca. Śā. 3/5

, ॥ ५ ॥neti bhagavānātreyaḥ, sarvebhya ebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbho'bhinirvartate|| 5 ||

Ca. Śā. 3/6

।mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ| , ।na hi māturvinā garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| , , ; ()॥ ६ ॥yāni khalvasya garbhasya mātṛjāni, yāni cāsya mātṛtaḥ saṃbhavataḥ saṃbhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-tvak ca lohitaṃ ca māṃsaṃ ca medaśca nābhiśca hṛdayaṃ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca purīṣādhānaṃ cāmāśayaśca pakvāśayaścottaragudaṃ cādharagudaṃ ca kṣudrāntraṃ ca sthūlāntraṃ ca vapā ca vapāvahanaṃ ceti (mātṛjāni)|| 6 ||

Ca. Śā. 3/7

।pitṛjaścāyaṃ garbhaḥ| , ।nahi piturṛte garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| , , ; ()॥ ७ ॥yāni khalvasya garbhasya pitṛjāni, yāni cāsya pitṛtaḥ saṃbhavataḥ saṃbhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-keśaśmaśrunakhalomadantāsthisirāsnāyudhamanyaḥ śukraṃ ceti (pitṛjāni)|| 7 ||

Ca. Śā. 3/8

।ātmajaścāyaṃ garbhaḥ| , ।garbhātmā hyantarātmā yaḥ, taṃ 'jīva' ityācakṣate śāśvatamarujamajaramamaramakṣayamabhedyamacchedyamaloḍyaṃ viśvarūpaṃ viśvakarmāṇamavyaktamanādimanidhanamakṣaramapi| , ।sa garbhāśayamanupraviśya śukraśoṇitābhyāṃ saṃyogametya garbhatvena janayatyātmanā''tmānam, ātmasaṃjñā hi garbhe| , , ; , , , ; , ।tasya punarātmano janmānāditvānnopapadyate, tasmānna jāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, ajāto hyayamajātaṃ garbhaṃ janayati; sa caiva garbhaḥ kālāntareṇa bālayuvasthavirabhāvān prāpnoti, sa yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ vartate tasyāṃ tasyāṃ jāto bhavati, yā tvasya puraskṛtā tasyāṃ janiṣyamāṇaśca, tasmāt sa eva jātaścājātaśca yugapadbhavati; yasmiṃścaitadubhayaṃ saṃbhavati jātatvaṃ janiṣyamāṇatvaṃ ca sa jāto janyate, sa caivānāgateṣvavasthāntareṣvajāto janyayatyātmanā''tmanam| ; , ; , ; ॥ ८ ॥sato hyavasthāntaragamanamātrameva hi janma cocyate tatra tatra vayasi tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ; yathāsatāmeva śukraśoṇitajīvānāṃ prāk saṃyogādgarbhatvaṃ na bhavati, tacca saṃyogādbhavati; yathāsatastasyaiva puruṣasya prāgapatyāt pitṛtvaṃ na bhavati, taccāpatyādbhavati; tathā satastasyaiva garbhasya tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jātatvamajātatvaṃ cocyate|| 8 ||

Ca. Śā. 3/9

; , , , ।na khalu garbhasya na ca māturna piturna cātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritvamasti; te kiṃcit svavaśāt kurvanti, kiṃcit karmavaśāt, kvaciccaiṣāṃ karaṇaśaktirbhavati, kvacinna bhavati| , ।yatra sattvādikaraṇasaṃpattatra yathābalameva yatheṣṭakāritvam, ato'vyathā viparyayaḥ | , ।na ca karaṇadoṣādakaraṇamātmā saṃbhavati garbhajanane, dṛṣṭaṃ ceṣṭā yoniraiśvaryaṃ mokṣaścātmavidbhirātmāyattam| ।nahyanyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā | , ॥ ९ ॥na cānyato garbho jāyate jāyamānaḥ, nāṅkurotpattirabījāt|| 9 ||

Ca. Śā. 3/10

, , ; )॥ १० ॥yāni tu khalvasya garbhasyātmajāni, yāni cāsyātmataḥ saṃbhavataḥ saṃbhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-tāsu tāsu yoniṣūtpattirāyurātmajñānaṃ mana indriyāṇi prāṇāpānau preraṇaṃ dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau cetanā dhṛtirbuddhiḥ smṛtirahaṅkāraḥ prayatnaśceti(ātmajāni)|| 10 ||

Ca. Śā. 3/11

।sātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| , ।nahyasātmyasevitvamantareṇa strīpuruṣayorvandhyatvamasti, garbheṣu vā'pyaniṣṭo bhāvaḥ| , ।yāvāt khalvasātmyasevināṃ strīpuruṣāṇāṃ trayo doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpanto na śukraśoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante, tāvat samarthā garbhajananāya bhavanti| ।sātmyasevināṃ punaḥ strīpuruṣāṇāmanupahataśukraśoṇitagarbhāśayānāmṛtukāle sannipatitānāṃ jīvasyānavakramaṇādgarbhā na prādurbhavanti| , ।nati kevalaṃ sātmyaja evāyaṃ garbhaḥ, samudayo'tra kāraṇamucyate| , , ; ()॥ ११ ॥yāni khalvasya garbhasya sātmyajāni, yāni cāsya sātmyataḥ saṃbhavataḥ saṃbhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-ārogyamanālasyamalolupatvamindriyaprasādaḥ svaravarṇabījasaṃpat praharṣabhūyastvaṃ ceti (sātmyajāni)|| 11 ||

Ca. Śā. 3/12

।rasajaścāyaṃ garbhaḥ| , ।na hi rasādṛte mātuḥ prāṇayātrā'pi syāt, kiṃ punargarbhajanma| , , ।na caivāsamyagupayujyamānā rasā garbhamabhinirvartayanti, na ca kevalaṃ samyagupayogādeva rasānāṃ garbhābhinirvṛttirbhavati, samudāyo'pyatra kāraṇamucyate| , , ; ()॥ १२ ॥yāni tu khalvasya garbhasya rasajāni, yāni cāsya rasataḥ saṃbhavataḥ saṃbhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-śarīrasyābhinirvṛttirabhivṛddhiḥ prāṇānubandhastṛptiḥ puṣṭirutsāhaśceti (rasajāni)|| 12 ||

Ca. Śā. 3/13

; , , , , , , , ; , , ।asti khalu sattvamaupapādukaṃ; yajjīvaṃ spṛkśarīreṇābhisaṃbadhnāti, yasminnapagamanapuraskṛte śīlamasya vyāvartate, bhaktirviparyasyate, sarvendriyāṇyupatapyante, balaṃ hīyate, vyādhaya āpyāyyante, yasmāddhīnaḥ prāṇāñjahāti, yadindriyāṇāmabhigrāhakaṃ ca 'mana' ityabhidhīyate; tattrividhamākhyāyate-śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| , ; , ।yenāsya khalu mano bhūyiṣṭhaṃ, tena dvitīyāyāmājātau saṃprayogo bhavati; yadā tu tenaiva śuddhena saṃyujyate, tadā jāteratikrāntāyā api smarati| , ।smārtaṃ hi jñānamātmanastasyaiva manaso'nubandhādanuvartate, yasyānuvṛttiṃ puraskṛtya puruṣo 'jātismara' ityucyate| , , ; , ।yāni khalvasya garbhasya sattvajāni, yānyasya sattvataḥ saṃbhavataḥ saṃbhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo mātsaryaṃ śauryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaścānye, te sattvavikārā yānuttarakālaṃ sattvabhedamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ| , , , ॥ १३ ॥nānāvidhāni khalu sattvāni, tāni sarvāṇyekapuruṣe bhavanti, na ca bhavantyekakālam, ekaṃ tu prāyovṛttyā''ha || 13 ||

Ca. Śā. 3/14

; , ; ; , , , , )॥ १४ ॥evamayaṃ nānāvidhānāmeṣāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ; yathā-kūṭāgāraṃ nānādravyasamudāyāt, yathā vāratho nānārathāṅgasamudāyāt; tasmādetadavocāma-mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ; pitṛjaśca, ātmajaśca, sātmyajaśca, rasajaśca, asti ca sattvamaupapādukamiti(hovāca bhagavānātreyaḥ)|| 14 ||

Ca. Śā. 3/15

, , ; , , ; ।bharadvāja uvāca-yadyayameṣāṃ nānāvidhānāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ kathamayaṃ sandhīyate, yadi cāpi sandhīyate kasmāt samudāyaprabhavaḥ sam garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate; tatra cediṣṭametadyasmānmanuṣyo manuṣyaprabhavastasmādeva manuṣyavigraheṇa jāyate, yathāgaurgoprabhavaḥ, yathācāśvo'śvaprabhava iti; evaṃ sati yaduktamagre samudayātmaka iti tadayuktam| , ।yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmājjaḍāndhakubjamūkavāmanamimminavyaṅgonmattakuṣṭhikilāsibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā na bhavanti| , , , , , ।athātrāpi buddhirevaṃ syāt-svenaivāyamātmā cakṣuṣā rūpāṇi vetti, śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, rasanena rasān, sparśanena sparśān, buddhyā boddhavyamityanena hetunā na jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśā bhavanti| , ; , ।atrāpi pratijñāhānidoṣaḥ syāt, evamukte hyātmā satsvindriyeṣu jñaḥ syādasatkhajñaḥ; yatra caitadubhayaṃ saṃbhavati jñatvamajñatvaṃ ca, savikāraścātmā | , , , )॥ १५ ॥yadi ca darśanādibhirātmā viṣayān vetti, nirindriyo darśanādivirahādajñaḥ syāt, ajñatvādakāraṇam, akāraṇatvācca nātmeti vāgnastumātrametadvacanamanarthaṃ syāditi(hovāca bharadvājaḥ)|| 15 ||

Ca. Śā. 3/16

।ātreya uvāca-purastādetat pratijñātaṃ-sattvaṃ jīvaṃ spṛkśarīreṇābhisaṃbadhnātīti| , , ।yasmāttu samudāyaprabhavaḥ san sa garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyo manuṣyaprabhava ityucyate, tadvakṣyāmaḥbhūtānāṃ caturvidhā yonirbhavati-jarāyvaṇḍasvedodbhidaḥ| , ।tāsāṃ khalu catasṛṇāmapi yonīnāmekaikā yoniraparisaṃkhyeyabhedā bhavati, bhūtānāmākṛtiviśeṣāparisaṃkhyeyatvāt| , ; , , ; , ॥ १६ ॥tatra jarāyujānāmaṇḍajānāṃ ca prāṇināmete garbhakarā bhāvā yāṃ yāṃ yonimāpadyante, tasyāṃ tasyāṃ yonau tathātathārūpā bhavanti; yathā-kanakarajatatāmratrapusīsakānyāsicyamānāni teṣu teṣu madhūcchiṣṭavigraheṣu, tāni yadā manuṣyabimbamāpadyante tadā manuṣyavigraheṇa jāyante, tasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate; manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate, tadyonitvāt|| 16 ||

Ca. Śā. 3/17

, ; , , ; ।yaccoktaṃ-yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmānna jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavantīti; tatrocyate-yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bījabhāga upatapto bhavati, tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate, nopajāyate cānupatāpāt; tasmādubhayopapattirapyatra| , ; ॥ १७ ॥sarvasya cātmajānīndriyāṇi, teṣāṃ bhāvābhāvaheturdaivaṃ; tasmānnaikāntato jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavanti|| 17 ||

Ca. Śā. 3/18

, ; , ॥ १८ ॥na cātmā satsvindriyeṣu jñaḥ, asatsu vā bhavatyajñaḥ; na hyasattvaḥ kadācidātmā, sattvaviśeṣāccopalabhyate jñānaviśeṣa iti|| 18 ||

Ca. Śā. 3/19

- ।bhavanti cātra- na karturindriyābhāvāt kāryajñānaṃ pravartate| ॥ १९ ॥yā kriyā vartate bhāvaiḥ sā vinā tairna vartate || 19 ||

Ca. Śā. 3/20

।jānannapi mṛdo'bhāvāt kumbhakṛnna pravartate| ॥ २० ॥śrūyatāṃ cedamadhyātmamātmajñānabalaṃ mahat || 20 ||

Ca. Śā. 3/21

।indriyāṇi ca saṃkṣipya manaḥ saṃkṣipya cañcalam | ॥ २१ ॥praviśyādhyātmamātmajñaḥ sve jñāne paryavasthitaḥ|| 21 ||

Ca. Śā. 3/22

।sarvatrāvahitajñānaḥ sarvabhāvān parīkṣate| ॥ २२ ॥gṛhṇīṣva ce(ve)damaparaṃ bharadvāja vinirṇayam|| 22 ||

Ca. Śā. 3/23

।nivṛttendriyavākceṣṭaḥ suptaḥ svapnagato yadā | ॥ २३ ॥viṣayān sukhaduḥkhe ca vetti nājño'pyataḥ smṛtaḥ|| 23 ||

Ca. Śā. 3/24

।nātmajñānādṛte caikaṃ jñānaṃ kiñcit pravartate| ॥ २४ ॥na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ|| 24 ||

Ca. Śā. 3/25

।tasmājjñaḥ prakṛtiścātmā draṣṭā kāraṇameva ca | ॥ २५ ॥sarvametadbharadvāja nirṇītaṃ jahi saṃśayam|| 25 ||

Ca. Śā. 3/26

-tatra ślokau- ।heturgarbhasya nirvṛttau vṛddhau janmani caiva yaḥ| ॥ २६ ॥punarvasumatiryā ca bharadvājamatiśca yā|| 26 ||

Ca. Śā. 3/27

।pratijñāpratiṣedhaśca viśadaścātmanirṇayaḥ| ॥ २७ ॥garbhāvakrāntimuddiśya khuḍḍīkāṃ tatprakāśitam|| 27 ||

Ca. Śā. 3

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||