॥ १ ॥athātaḥ śarīrasaṃkhyāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 7
शरीरसंख्याशारीरम्
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 19-20)
तत्र श्लोकौ -शरीरसंख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक् ।तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते ॥
verse 19 →अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते ।निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः ॥
verse 20 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smaha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
॥ ३ ॥śarīrasaṃkhyāmavayavaśaḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ pravibhajya sarvaśarīrasaṃkhyānapramāṇajñānahetorbhagavantamātreyamagniveśaḥ papraccha || 3 ||
- ! । ; - , ; । ॥ ४ ॥tamuvāca bhagavānātreyaḥ - śṛṇu matto'gniveśa ! sarvaśarīramācakṣāṇasya yathāpraśnamekamanā yathāvat | śarīre ṣaṭ tvacaḥ ;tadyathā - udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvasṛgdharā,tṛtīyā sidhmakilāsasaṃbhavādhiṣṭhānā,catethī dadrūkuṣṭhasaṃbhavādhiṣṭhānā,pañcamī tvalajīvidradhisaṃbhavādhiṣṭhānā,ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇāraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca ; iti ṣaṭ tvacaḥ | etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti || 4 ||
- ॥ ५ ॥tatraayaṃ śarīrasyāṅgavibhāgaḥ;tadyathā -dvau bāhū,dve sakthinī,śirogrīvam,antaradhiḥ,iti ṣaḍaṅgamaṅgam || 5 ||
- , ; ॥ ६ ॥trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakhena tadyathā - dvātriṃśaddantāḥ,dvātriṃśaddantolūkhalāni,viṃśatirnakhāḥ,ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyāsthīni,viṃśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ, catvāri pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni,dve pārṣṇyorasthinī,catvāraḥ pādayorgulphāḥ,dvau maṇikau hastayoḥ,catvāryaratyorasthīni,catvāri jaṅghayoḥ,dve jānunī,dve jānukapālike,dvāvūrunalakau,dvau bāhunalakau,dvāvaṃsau,dve aṃsaphalake,dvāvakṣakau,ekaṃ jatru,dve tāluke,dve śroṇiphalake,ekaṃ bhagāsthi,paṅcacatvāriṃśat pṛṣṭhagatānyasthīni,pañcadaśa grīvāyāṃ,caturdaśorasi,dvayoḥ pārśvayoścaturviṃśatiḥ parśukāḥ,tāvanti sthālakāni,tāvanti caiva sthālakārbudāni,ekaṃ hanvasthi,dve hanumūlabandhane,ekāsthi nāsikāgaṇḍalalāṭaṃ,dvau śaṅkhau,catvāri śiraḥkapālānīti; evaṃ trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha datolūkhalanakhenaiti || 6 ||
; - ।pañcendriyādhiṣṭhānāni; tadyathā - tvag,jihvā,nāsikā,asṣiṇī,karṇau ca | - ।pañca buddhīndriyāṇi;tadyathā - sparśanaṃ,rasanaṃ,ghrāṇaṃ,darśanaṃ,śrotramiti | ; - ॥ ७ ॥pañca karmendriyāṇi ; tadyathā - hastau,pādau,pāyuḥ,upsthaḥ,jihvā ceti || 7 ||
॥ ८ ॥hṛdayaṃ cetanādhiṣṭhānamekam || 8 ||
; - ।daśa prāṇāyatanāni; tadyathā - mūrdhā,kaṇṭhaḥ,hṛdayaṃ,nābhiḥ,gudaṃ,bastiḥ,ojaḥ,śukraṃ,śoṇitaṃ,māṃsamiti| ॥ ९ ॥teṣu ṣaṭ pūrvāṇi marmasaṃkhyātāni|| 9 ||
; - ॥ १० ॥pañcadaśa koṣṭhāṅgāni; tadyathā - nābhiśca,hṛdayaṃ ca,kloma ca,yakṛcca,plīhā ca,vṛkkau ca,bastiśca,purīṣādhāraśca,āmāśayaśca,pakvāśayaśca,uttaragudaṃ ca,adharagudaṃ ca,kṣudrāntraṃ ca,sthūlāntraṃ ca,vapāvahanaṃ ceti|| 10 ||
।ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni,ṣaṭsvaṅgeṣūpanibaddhāni,yānyaparisaṃkhyātāni pūrvamaṅgeṣu parisaṃkhyāyamāneṣu,tānyanyaiḥ paryāyairiha prakāśyāni bhavanti| - , ॥ ११ ॥tadyathā - dve jaṅghāpiṇḍike,dve ūrupiṇḍike,dvau sphicau,dvau vṛṣaṇau,ekaṃ śephaḥ,dve ukhe,dvau vaṅghaṇau,dvau kukundarau,ekaṃ bastiśīrṣam,ekamudaraṃ,dvau stanau,dvau śleṣmabhuvau, dve bāhupiṇḍike,cibukamekaṃ,dvāvoṣṭhau,dve sṛkkaṇyau,dvau dantaveṣṭakau,ekaṃ tālu,ekā galaśuṇḍikā,dve upajihvike,ekāgojihvikā,dvau gaṇḍau,dve karṇaśaṣkulike,dvau karṇaputrakau,dve akṣikūṭe,catvāryakṣivartmāni,dve akṣikanīnike,dve bhruvau,ekāvaṭuḥ,catvāri pāṇipādahṛdayāni|| 11 ||
- ॥ १२ ॥nava mahanti chidrāṇi - sapta śirasi,dve cādhaḥ|| 12 ||
॥ १३ ॥etāvaddṛśyaṃ śakyamapi nirdeṣṭum || 13 ||
।anirdeśyamataḥ paraṃ tarkyameva | - , , , , , , , ।tadyathā - nava snāyuśatāni, sapta sirāśatāni, dve dhamanīśate, catvāri peśīśatāni, saptottaraṃ marmaśataṃ, dve sandhiśate, ekonatriṃśatsahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni sirādhamanīnāmaṇuśaḥ pravibhajyamānānāṃ mukhāgraparimāṇaṃ, tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti | , ।etadyathāvatsaṃkhyātaṃ tvakprabhṛti dṛśyaṃ, tarkyamataḥ param | , ॥ १४ ॥etadubhayamapi na vikalpate, prakṛtibhāvāccharīrasya || 14 ||
; , , । - , , , , , ; , ; , , , , , , , , , । ॥ १५ ॥yattvañjalisaṃkhyeyaṃ tadupadekṣyāmaḥ; tat paraṃ pramāṇamabhijñeyaṃ, tacca vṛddhihrāsayogi, tarkyameva | tadyathā - daśodakasyāñjalayaḥ śarīre svenāñjalipramāṇena, yattu pracyavamānaṃ purīṣam anubadhnātyatiyogena tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīradhātūn, yattu sarvaśarīracaraṃ bāhyā tvagbibharti, yattu tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdaṃ labhate, yaccaoṣmaṇānubaddhaṃ lomakūpebhyo niṣpatat svedaśabdamavāpnoti, tadudakaṃ daśāñjalipramāṇaṃ; navāñjalayaḥ pūrvasyāhārapariṇāmadhātoḥ, yaṃ 'rasa' ityācakṣate; aṣṭau śoṇitasya, sapta purīṣasya, ṣaṭ śleṣmaṇaḥ, pañca pittasya, catvāro mūtrasya, trayo vasāyāḥ, dvau medasaḥ, eko majjāyāḥ, mastiṣkasyārdhāñjaliḥ, śukrasya tāvadeva pramāṇaṃ,tāvadeva ślaiṣmikasyaujasa iti| etaccharīratattvamuktam || 15 ||
; ; ; ; ; ।tatra yadviśeṣataḥ sthūlaṃ sthiraṃ mūrtimadgurukharakaṭhinamaṅgaṃ nakhāsthidantamāṃsacarmavarcaḥkeśaśmaśrulomakaṇḍarādi tat pārthivaṃ gandho ghrāṇaṃ ca; yaddravasaramandasnigdhamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca; yat pittamūṣmā ca yo yā ca bhāḥ śarīre tat sarvamāgneyaṃ rūpaṃ darśanaṃ ca; yaducchvāsapraśvāsonmeṣanimeṣākuñcanaprasāraṇagamanapreraṇadhāraṇādi tadvāyavīyaṃ sparśaḥ sparśanaṃ ca; yadviviktaṃ yaducyate mahānti cāṇūni srotāṃsi tadāntarīkṣaṃ śabdaḥ śrotraṃ ca; yat prayoktṛ tat pradhānaṃ buddhirmanaśca| ॥ १६ ॥iti śarīrāvayavasaṃkhyā yathāsthūlabhedenāvayavānāṃ nirdiṣṭā || 16 ||
, ।śarīrāvayavāstu paramāṇubhedenāparisaṃkhyeyā bhavanti, atibahutvādatisaukṣmyādatīndriyatvācca | ॥ १७ ॥teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ kāraṇaṃ vāyuḥ karmasvabhāvaśca || 17 ||
, ।tadetaccharīraṃ saṃkhyātamanekāvayavaṃ dṛṣṭamekatvena saṅgaḥ, pṛthaktvenāpavargaḥ | ॥ १८ ॥tatra pradhānamasaktaṃ sarvasattānivṛttau nivartate iti || 18 ||
-tatra ślokau - ।śarīrasaṃkhyāṃ yo veda sarvāvayavaśo bhiṣak | ॥ १९ ॥tadajñānanimittena sa mohena na yujyate || 19 ||
।amūḍho mohamūlaiśca na doṣairabhibhūyate | ॥ २० ॥nirdoṣo niḥspṛhaḥ śāntaḥ praśāmyatyapunarbhavaḥ || 20 ||
॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīrasaṃkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||