जातिसूत्रीयं शारीरम्

अथातो जातिसूत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः॥ १ ॥athāto jātisūtrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

स्त्रीपुंसयोरव्यापन्नशुक्रशोणितगर्भाशययोः श्रेयसीं प्रजामिच्छतोस्तदर्थाभिनिर्वृत्तिकरं कर्मोपदेक्ष्यामः॥ ३ ॥strīpuṃsayoravyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayoḥ śreyasīṃ prajāmicchatostadarthābhinirvṛttikaraṃ karmopadekṣyāmaḥ|| 3 ||

अथाप्येतौ स्त्रीपुंसौ स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य,वमनविरेचनाभ्यां संशोध्य,क्रमेण प्रकृतिमापादयेत् ।athāpyetau strīpuṃsau snehasvedābhyāmupapādya,vamanavirecanābhyāṃ saṃśodhya,krameṇa prakṛtimāpādayet |संशुद्धौ चास्थापनानुवासनाभ्यामुपाचरेत्; उपाचरेच्च मधुरौषधसंस्कृताभ्यां घृतक्षीराभ्यां पुरुषं, स्त्रियं तु तैलमाषाभ्याम्॥ ४ ॥saṃśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret; upācarecca madhurauṣadhasaṃskṛtābhyāṃ ghṛtakṣīrābhyāṃ puruṣaṃ, striyaṃ tu tailamāṣābhyām|| 4 ||

ततः पुष्पात् प्रभृति त्रिरात्रमासीत ब्रह्मचारिण्यधःशायिनी, पाणिभ्यामन्नमजर्जरपात्राद्भुञ्जाना, न च काञ्चिन्मृजामापद्येत ।tataḥ puṣpāt prabhṛti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī, pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānā, na ca kāñcinmṛjāmāpadyeta |ततश्चतुर्थेऽहन्येनामुत्साद्य सशिरस्कं स्नापयित्वा शुक्लानि वासांस्याच्छादयेत् पुरुषं च ।tataścaturthe'hanyenāmutsādya saśiraskaṃ snāpayitvā śuklāni vāsāṃsyācchādayet puruṣaṃ ca |ततः शुक्लवाससौ स्रग्विणौ सुमनसावन्योन्यमभिकामौ संवसेयातां स्नानात् प्रभृति युग्मेष्वहःसु पुत्रकामौ, अयुग्मेषु दुहितृकामौ॥ ५ ॥tataḥ śuklavāsasau sragviṇau sumanasāvanyonyamabhikāmau saṃvaseyātāṃ snānāt prabhṛti yugmeṣvahaḥsu putrakāmau, ayugmeṣu duhitṛkāmau|| 5 ||

न च न्युब्जां पार्श्वगतां वा संसेवेत ।na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā saṃseveta |न्युब्जाया वातो बलवान् स योनिं पीडयति, पार्श्वगताया दक्षिणे पार्श्वे श्लेष्मा स च्युतः पिदधाति गर्भाशयं, वामे पार्श्वे पित्तं तदस्याः पीडितं विदहति रक्तं शुक्रं च, तस्मादुत्ताना बीजं गृह्णीयात्; तथाहि यथास्थानमवतिष्टन्ते दोषाः।nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati, pārśvagatāyā dakṣiṇe pārśve śleṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṃ, vāme pārśve pittaṃ tadasyāḥ pīḍitaṃ vidahati raktaṃ śukraṃ ca, tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt; tathāhi yathāsthānamavatiṣṭante doṣāḥ|पर्याप्ते चैनां शीतोदकेन परिषिञ्चेत् ।paryāpte caināṃ śītodakena pariṣiñcet |तत्रात्यशिता क्षुधिता पिपासिता भीता विमनाः शोकार्ता क्रुद्धाऽन्यं च पुमांसमिच्छन्ती मैथुने चातिकामा वा न गर्भं धत्ते, विगुणां वा प्रजां जनयति।tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhā'nyaṃ ca pumāṃsamicchantī maithune cātikāmā vā na garbhaṃ dhatte, viguṇāṃ vā prajāṃ janayati|अतिबालामतिवृद्धां दीर्घरोगिणीमन्येन वा विकारेणोपसृष्टां वर्जयेत्।atibālāmativṛddhāṃ dīrgharogiṇīmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāṃ varjayet|पुरुषेऽप्येत एव दोषाः ।puruṣe'pyeta eva doṣāḥ |अतः सर्वदोषवर्जितौ स्त्रीपुरुषौ संसृज्येयाताम्॥ ६ ॥ataḥ sarvadoṣavarjitau strīpuruṣau saṃsṛjyeyātām|| 6 ||

संजातहर्षौ मैथुने चानुकूलाविष्टगन्धं स्वास्तीर्णं सुखं शयनमुपकल्प्य मनोज्ञं हितमशनमशित्वा नात्यशितौ दक्षिणपादेन पुमानारोहेत् वामपादेन स्त्री॥ ७ ॥saṃjātaharṣau maithune cānukūlāviṣṭagandhaṃ svāstīrṇaṃ sukhaṃ śayanamupakalpya manojñaṃ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau dakṣiṇapādena pumānārohet vāmapādena strī|| 7 ||

तत्र मन्त्रं प्रयुञ्जीत - “अहिरसि आयुरसि सर्वतः प्रतिष्ठाऽसि धाता त्वा ददतु विधाता त्वा दधातु ब्रह्मवर्चसा भव”इति ।tatra mantraṃ prayuñjīta - “ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhā'si dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava”iti |“ब्रह्मा बृहस्पतिर्विष्णुः सोमः सूर्यस्तथाऽश्विनौ।“brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥ somaḥ sūryastathā'śvinau|भगोऽथ मित्रावरुणौ वीरं ददतु मे सुतम् ” इत्युक्त्वा सं वसेयाताम्॥ ८ ॥bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadatu me sutam ” ityuktvā saṃ vaseyātām|| 8 ||

सा चेदेवमाशासीत - बृहन्तमवदातं हर्यक्षमोजस्विनं शुचिं सत्त्वसंपन्नं पुत्रमिच्छेयमिति, शुद्धस्नानात् प्रभृत्यस्यै मन्थमवदातयवानां मधुसर्पिर्भ्यां संसृज्य श्वेताया गोः सरूपवत्सायाः पयसाऽऽलोड्य राजते कांस्ये वा पात्रे काले काले सप्ताहं सततं प्रयच्छेत् पानाय । प्रातश्च शालियवान्नविकारान् दधिमधुसर्पिर्भिः पयोभिर्वा संसृज्य भुञ्जीत, तथा सायमवदातशरणशयनासनपानवसनभूषणा च स्यात् ।सायं प्रातश्च शश्वच्छ्वेतं महान्तं वृषभमाजानेयं वा हरिचन्दनाङ्गदं पश्येत् ।sā cedevamāśāsīta - bṛhantamavadātaṃ haryakṣamojasvinaṃ śuciṃ sattvasaṃpannaṃ putramiccheyamiti, śuddhasnānāt prabhṛtyasyai manthamavadātayavānāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjya śvetāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasā''loḍya rājate kāṃsye vā pātre kāle kāle saptāhaṃ satataṃ prayacchet pānāya | prātaśca śāliyavānnavikārān dadhimadhusarpirbhiḥ payobhirvā saṃsṛjya bhuñjīta, tathā sāyamavadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt |sāyaṃ prātaśca śaśvacchvetaṃ mahāntaṃ vṛṣabhamājāneyaṃ vā haricandanāṅgadaṃ paśyet |सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूलाभिरुपासीत ।saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta |सौम्याकृतिवचनोपचारचेष्टांश्च स्त्रीपुरुषानितरानपि चेन्द्रियार्थानवदातान् पश्येत् ।saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāṃśca strīpuruṣānitarānapi cendriyārthānavadātān paśyet |सहचर्यश्चैनां प्रियहिताभ्यां सततमुपचरेयुस्तथा भर्ता ।sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyustathā bhartā |न च मिश्रीभावमापद्येयातामिति ।na ca miśrībhāvamāpadyeyātāmiti |अनेन विधिना सप्तरात्रं स्थित्वाऽष्टमेऽहन्याप्लुत्याद्भिः सशिरस्कं सह भर्त्रा अहतानि वस्त्राण्याच्छादयेदवदातानि, अवदाताश्च स्रजो भूषणानि च बिभृयात्॥ ९ ॥anena vidhinā saptarātraṃ sthitvā'ṣṭame'hanyāplutyādbhiḥ saśiraskaṃ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayedavadātāni, avadātāśca srajo bhūṣaṇāni ca bibhṛyāt|| 9 ||

तत ऋत्विक् प्रागुत्तरस्यां दिश्यगारस्य प्राग्प्रवणमुदक्प्रवणं वा प्रदेशमभिसमीक्ष्य, गोमयोदकाभ्यां स्थण्डिलमुपलिप्य, प्रोक्ष्य चोदकेन, वेदीमस्मिन् स्थापयेत्।tata ṛtvik prāguttarasyāṃ diśyagārasya prāgpravaṇamudakpravaṇaṃ vā pradeśamabhisamīkṣya, gomayodakābhyāṃ sthaṇḍilamupalipya, prokṣya codakena, vedīmasmin sthāpayet|तां पश्चिमेनाहतवस्त्रसंचये श्वेतार्षभे वाऽप्यजिन उपविशेद् ब्राह्मणप्रयुक्तः, राजन्यप्रयुक्तस्तु वैयाघ्रे चर्मण्यानडुहे वा, वैश्यप्रयुक्तस्तु रौरवे बास्ते वा।tāṃ paścimenāhatavastrasaṃcaye śvetārṣabhe vā'pyajina upaviśed brāhmaṇaprayuktaḥ, rājanyaprayuktastu vaiyāghre carmaṇyānaḍuhe vā, vaiśyaprayuktastu raurave bāste vā|तत्रोपविष्टः पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधूकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय, कुशैः परिस्तीर्य, परिधिभिश्च परिधाय, लाजैः शुक्लाभिश्च गन्धवतीभिः सुमनोभिरुपकिरेत्।tatropaviṣṭaḥ pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhūkībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya, kuśaiḥ paristīrya, paridhibhiśca paridhāya, lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanobhirupakiret|तत्र प्रणीयोदपात्रं पवित्रपूतमुपसंस्कृत्य सर्पिराज्यार्थं यथोक्तवर्णानाजानेयादीन् समन्ततः स्थापयेत्॥ १० ॥tatra praṇīyodapātraṃ pavitrapūtamupasaṃskṛtya sarpirājyārthaṃ yathoktavarṇānājāneyādīn samantataḥ sthāpayet|| 10 ||

ततः पुत्रकामा पश्चिमतोऽग्निं दक्षिणतो ब्राह्मणमुपविश्यान्वालभेत सह भर्त्रा यथेष्टं पुत्रमाशासाना।tataḥ putrakāmā paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamupaviśyānvālabheta saha bhartrā yatheṣṭaṃ putramāśāsānā|ततस्तस्या आशासानाया ऋत्विक् प्रजापतिमभिनिर्दिश्य योनौ तस्याः कामपरिपूरणार्थं काम्यामिष्टिं निर्वर्तयेद् ऽविष्णुर्योनिं कल्पयतुित्यनयर्चा।tatastasyā āśāsānāyā ṛtvik prajāpatimabhinirdiśya yonau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṃ kāmyāmiṣṭiṃ nirvartayed 'viṣṇuryoniṃ kalpayatuityanayarcā|ततश्चैवाज्येन स्थालीपाकमभिघार्य त्रिर्जुहुयाद्यथाम्नायम्।tataścaivājyena sthālīpākamabhighārya trirjuhuyādyathāmnāyam|मन्त्रोपमन्त्रितमुदपात्रं तस्यै दद्यात् सर्वोदकार्थान् कुरुष्वेति।mantropamantritamudapātraṃ tasyai dadyāt sarvodakārthān kuruṣveti|ततः समाप्ते कर्मणि पूर्वं दक्षिणपादमभिहरन्ती प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत् सह भर्त्रा।tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet saha bhartrā|ततो ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वाऽऽज्यशेषं प्राश्नीयात् पूर्वं पुमान्, पश्चात् स्त्री; न चोच्छिष्टमवशेषयेत्।tato brāhmaṇān svasti vācayitvā''jyaśeṣaṃ prāśnīyāt pūrvaṃ pumān, paścāt strī; na cocchiṣṭamavaśeṣayet|ततस्तौ सह संवसेयातामष्टरात्रं, तथाविधपरिच्छदावेव च स्यातां, तथेष्टपुत्रं जनयेताम्॥ ११ ॥tatastau saha saṃvaseyātāmaṣṭarātraṃ, tathāvidhaparicchadāveva ca syātāṃ, tatheṣṭaputraṃ janayetām|| 11 ||

या तु स्त्री श्यामं लोहिताक्षं व्यूढोरस्कं महाबाहुं च पुत्रमाशासीत, या वा कृष्णमृदुदीर्घकेशं शुक्लाक्षं शुक्लदन्तं तेजस्विनमात्मवन्तम्; एष एवानयोरपि होमविधिः।yā tu strī śyāmaṃ lohitākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ ca putramāśāsīta, yā vā kṛṣṇamṛdudīrghakeśaṃ śuklākṣaṃ śukladantaṃ tejasvinamātmavantam; eṣa evānayorapi homavidhiḥ|किन्तु परिबर्हो वर्णवर्जं स्यात्।kintu paribarho varṇavarjaṃ syāt|पुत्रवर्णानुरूपस्तु यथाशीरेव तयोः परिबर्होऽन्यः कार्यः स्यात्॥ १२ ॥putravarṇānurūpastu yathāśīreva tayoḥ paribarho'nyaḥ kāryaḥ syāt|| 12 ||

शूद्रा तु नमस्कारमेव कुर्यात् (देवाग्निद्विजगुरुतपस्विसिद्धेभ्यः) ॥ १३ ॥śūdrā tu namaskārameva kuryāt (devāgnidvijagurutapasvisiddhebhyaḥ) || 13 ||

या या च यथाविधं पुत्रमाशासीत तस्यास्तस्यास्तां तां पुत्राशिषमनुनिशम्य तांस्ताञ्जनपदान्मनसाऽनुपरिक्रामयेत्।yā yā ca yathāvidhaṃ putramāśāsīta tasyāstasyāstāṃ tāṃ putrāśiṣamanuniśamya tāṃstāñjanapadānmanasā'nuparikrāmayet|ततो या या येषां येषां जनपदानां मनुष्याणामनुरूपं पुत्रमाशासीत सा सा तेषां तेषां जनपदानां मनुष्याणामाहारविहारोपचारपरिच्छदाननुविधत्स्वेति वाच्या स्यात्।tato yā yā yeṣāṃ yeṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmanurūpaṃ putramāśāsīta sā sā teṣāṃ teṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmāhāravihāropacāraparicchadānanuvidhatsveti vācyā syāt|इत्येतत् सर्वं पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातं भवति॥ १४ ॥ityetat sarvaṃ putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātaṃ bhavati|| 14 ||

न खलु केवलमेतदेव कर्म वर्णवैशेष्यकरं भवति।na khalu kevalametadeva karma varṇavaiśeṣyakaraṃ bhavati|अपि तु तेजोधातुरप्युदकान्तरिक्षधातुप्रायोऽवदातवर्णकरो भवति, पृथिवीवायुधातुप्रायः कृष्णवर्णकरः, समसर्वधातुप्रायः श्यामवर्णकरः॥ १५ ॥api tu tejodhāturapyudakāntarikṣadhātuprāyo'vadātavarṇakaro bhavati, pṛthivīvāyudhātuprāyaḥ kṛṣṇavarṇakaraḥ, samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ|| 15 ||

सत्त्ववैशेष्यकराणि पुनस्तेषां तेषां प्राणिनां मातापितृसत्त्वान्यन्तर्वत्न्याः श्रुतयश्चाभीक्ष्णं स्वोचितं च कर्म सत्त्वविशेषाभ्यासश्चेति॥ १६ ॥sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṃ teṣāṃ prāṇināṃ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svocitaṃ ca karma sattvaviśeṣābhyāsaśceti|| 16 ||

यथोक्तेन विधिनोपसंस्कृतशरीरयोः स्त्रीपुरुषयोर्मिश्रीभावमापन्नयोः शुक्रं शोणितेन सह संयोगं समेत्याव्यापन्नमव्यापन्नेन योनावनुपहतायामप्रदुष्टे गर्भाशये गर्भमभिनिर्वर्तयत्येकान्तेन।yathoktena vidhinopasaṃskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayormiśrībhāvamāpannayoḥ śukraṃ śoṇitena saha saṃyogaṃ sametyāvyāpannamavyāpannena yonāvanupahatāyāmapraduṣṭe garbhāśaye garbhamabhinirvartayatyekāntena|यथा - निर्मले वाससि सुपरिकल्पिते रञ्जनं समुदितगुणमुपनिपातादेव रागमभिनिर्वर्तयति, तद्वत्; यथा वा क्षीरं दध्नाऽभिषुतमभिषवणाद्विहाय स्वभावमापद्यते दधिभावं, शुक्रं तद्वत्॥ १७ ॥yathā - nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṃ samuditaguṇamupanipātādeva rāgamabhinirvartayati, tadvat; yathā vā kṣīraṃ dadhnā'bhiṣutamabhiṣavaṇādvihāya svabhāvamāpadyate dadhibhāvaṃ, śukraṃ tadvat|| 17 ||

एवमभिनिर्वर्तमानस्य गर्भस्य स्त्रीपुरुषत्वे हेतुः पूर्वमुक्तः ।evamabhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ |यथा हि बीजमनुपतप्तमुप्तं स्वां स्वां प्रकृतिमनुविधीयते व्रीहिर्वा व्रीहित्वं यवो वा यवत्वं तथा स्त्रीपुरुषावपि यथोक्तं हेतुविभागमनुविधीयेते॥ १८ ॥yathā hi bījamanupataptamuptaṃ svāṃ svāṃ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṃ yavo vā yavatvaṃ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete|| 18 ||

तयोः कर्मणा वेदोक्तेन विवर्तनमुपदिश्यते प्राग्व्यक्तीभावात् प्रयुक्तेन सम्यक्। कर्मणां हि देशकालसंपदुपेतानां नियतमिष्टफलत्वं, तथेतरेषामितरत्वम्।tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate prāgvyaktībhāvāt prayuktena samyak| karmaṇāṃ hi deśakālasaṃpadupetānāṃ niyatamiṣṭaphalatvaṃ, tathetareṣāmitaratvam|तस्मादापन्नगर्भां स्त्रियमभिसमीक्ष्य प्राग्व्यक्तीभावाद्गर्भस्य पुंसवनमस्यै दद्यात्।tasmādāpannagarbhāṃ striyamabhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṃsavanamasyai dadyāt|गोष्ठे जातस्य न्यग्रोधस्य प्रागुत्तराभ्यां शाखाभ्यां शुङ्गे अनुपहते आदाय द्वाभ्यां धान्यमाषाभ्यां संपदुपेताभ्यां गौरसर्षपाभ्यां वा सह दध्नि प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्, तथैवापराञ्जीवकर्षभकापामार्गसहचरकल्कांश्च युगपदेकैकशो यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य पयसा, कुड्यकीटकं मत्स्यकं वोदकाञ्जलौ प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्, तथा कनकमयान् राजतानायसांश्च पुरुषकानग्निवर्णानणुप्रमाणान् दध्नि पयस्युदकाञ्जलौ वा प्रक्षिप्य पिबेदनवशेषतः पुष्येण, पुष्येणैव च शालिपिष्टस्य पच्यमानस्योष्माणमुपाघ्राय तस्यैव च पिष्टस्योदकसंसृष्टस्य रसं देहल्यामुपनिधाय दक्षिणे नासापुटे स्वयमासिञ्चेत् पिचुना। यच्चान्यदपि ब्राह्मणा ब्रूयुराप्ता वा स्त्रियः पुंसवनमिष्टं तच्चानुष्ठेयम्।goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṃ śākhābhyāṃ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṃ dhānyamāṣābhyāṃ saṃpadupetābhyāṃ gaurasarṣapābhyāṃ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathaivāparāñjīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṃśca yugapadekaikaśo yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya payasā, kuḍyakīṭakaṃ matsyakaṃ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathā kanakamayān rājatānāyasāṃśca puruṣakānagnivarṇānaṇupramāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibedanavaśeṣataḥ puṣyeṇa, puṣyeṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇamupāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṃsṛṣṭasya rasaṃ dehalyāmupanidhāya dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā| yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṃsavanamiṣṭaṃ taccānuṣṭheyam|इति पुंसवनानि॥ १९ ॥iti puṃsavanāni|| 19 ||

अत ऊर्ध्वं गर्भस्थापनानि व्याख्यास्यामः-ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथा शिवाऽरिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ता चेत्यासामोषधीनां शिरसा दक्षिणेन वा पाणिना धारणं, एताभिश्चैव सिद्धस्य पयसः सर्पिषो वा पानम्, एताभिश्चैव पुष्ये पुष्ये स्नानं, सदा च ताः समालभेत।ata ūrdhvaṃ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ-aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryā'moghā'vyathā śivā'riṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā cetyāsāmoṣadhīnāṃ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇaṃ, etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam, etābhiścaiva puṣye puṣye snānaṃ, sadā ca tāḥ samālabheta|तथा सर्वासां जीवनीयोक्तानामोषधीनां सदोपयोगस्तैस्तैरुपयोगविधिभिः।tathā sarvāsāṃ jīvanīyoktānāmoṣadhīnāṃ sadopayogastaistairupayogavidhibhiḥ|इति गर्भस्थापनानि व्याख्यातानि भवन्ति॥ २० ॥iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti|| 20 ||

गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा-उत्कटविषमकठिनासनसेविन्या वातमूत्रपुरीषवेगानुपरुन्धत्या दारुणानुचितव्यायामसेविन्यास्तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेविन्याः प्रमिताशनसेविन्या गर्भो म्रियतेऽन्तः कुक्षेः, अकाले वा स्रंसते, शोषी वा भवति; तथाऽभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातदेशावलोकनैर्वाऽभीक्ष्णं मातुः प्रपतत्यकाले गर्भः, तथाऽतिमात्रसंक्षोभिभिर्यानैर्यानेन, अप्रियातिमात्रश्रवणैर्वा ।garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā-utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā vātamūtrapurīṣavegānuparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasevinyāstīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ, akāle vā sraṃsate, śoṣī vā bhavati; tathā'bhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanairvā'bhīkṣṇaṃ mātuḥ prapatatyakāle garbhaḥ, tathā'timātrasaṃkṣobhibhiryānairyānena, apriyātimātraśravaṇairvā |प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टयति, विवृतशायिनी नक्तंचारिणी चोन्मत्तं जनयति, अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला, व्यवायशीला दुर्वपुषमह्रीकं स्त्रैणं वा, शोकनित्या भीतमपचितमल्पायुषं वा, अभिध्यात्री परोपतापिनमीर्ष्युं स्त्रैणं वा, स्तेना त्वायासबहुलमतिद्रोहिणमकर्मशीलं वा, अमर्षिणी चण्डमौपधिकमसूयकं वा, स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुधमल्पाग्निं वा, मद्यनित्या पिपासालुमल्पस्मृतिमनवस्थितचित्तं वा, गोधामांसप्राया शार्करिणमश्मरिणं शनैर्मेहिणं वा, वराहमांसप्राया रक्ताक्षं क्रथनमतिपरुषरोमाणं वा, मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा, मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा, अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा, लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा, कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा, तिक्तनित्या शोषिणमबलमनुपचितं वा, कषायनित्या श्यावमानाहिनमुदावर्तिनं वा, यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर्निदानमुक्तं तत्तदासेवमानाऽन्तर्वत्नी तन्निमित्तविकारबहुलमपत्यं जनयति।pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati, vivṛtaśāyinī naktaṃcāriṇī conmattaṃ janayati, apasmāriṇaṃ punaḥ kalikalahaśīlā, vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā, śokanityā bhītamapacitamalpāyuṣaṃ vā, abhidhyātrī paropatāpinamīrṣyuṃ straiṇaṃ vā, stenā tvāyāsabahulamatidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā, amarṣiṇī caṇḍamaupadhikamasūyakaṃ vā, svapnanityā tandrālumabudhamalpāgniṃ vā, madyanityā pipāsālumalpasmṛtimanavasthitacittaṃ vā, godhāmāṃsaprāyā śārkariṇamaśmariṇaṃ śanairmehiṇaṃ vā, varāhamāṃsaprāyā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā, matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā, madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā, amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā, lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khālityarogiṇaṃ vā, kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā, tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṃ vā, kaṣāyanityā śyāvamānāhinamudāvartinaṃ vā, yadyacca yasya yasya vyādhernidānamuktaṃ tattadāsevamānā'ntarvatnī tannimittavikārabahulamapatyaṃ janayati|पितृजास्तु शुक्र दोषामातृजैरपचारैर्व्याख्याताः।pitṛjāstu śukra doṣāmātṛjairapacārairvyākhyātāḥ|इति गर्भोपघातकरा भावा भवन्त्युक्ताः ।iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ |तस्मादहितानाहारविहारान् प्रजासंपदमिच्छन्ती स्त्री विशेषेण वर्जयेत्।साध्वाचारा चात्मानमुपचरेद्धिताभ्यामाहारविहाराभ्यामिति॥ २१ ॥tasmādahitānāhāravihārān prajāsaṃpadamicchantī strī viśeṣeṇa varjayet|sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyāmāhāravihārābhyāmiti|| 21 ||

व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखसुकुमारप्रायैरौषधाहारोपचारैरुपचरेत्, न चास्या वमनविरेचनशिरोविरेचनानि प्रयोजयेत्, न रक्तमवसेचयेत्, सर्वकालं च नास्थापनमनुवासनं वा कुर्यादन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः।vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyairauṣadhāhāropacārairupacaret, na cāsyā vamanavirecanaśirovirecanāni prayojayet, na raktamavasecayet, sarvakālaṃ ca nāsthāpanamanuvāsanaṃ vā kuryādanyatrātyayikādvyādheḥ|अष्टमं मासमुपादाय वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेष्वात्ययिकेषु मृदुभिर्वमनादिभिस्तदर्थकारिभिर्वोपचारः स्यात्।aṣṭamaṃ māsamupādāya vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣvātyayikeṣu mṛdubhirvamanādibhistadarthakāribhirvopacāraḥ syāt|पूर्णमिव तैलपात्रमसंक्षोभयताऽन्तर्वत्नी भवत्युपचर्या॥ २२ ॥pūrṇamiva tailapātramasaṃkṣobhayatā'ntarvatnī bhavatyupacaryā|| 22 ||

सा चेदपचाराद् द्वयोस्त्रिषु वा मासेषु पुष्पं पष्येन्नास्या गर्भः स्थास्यतीति विद्यात्; अजातसारो हि तस्मिन् काले भवति गर्भः॥ २३ ॥sā cedapacārād dvayostriṣu vā māseṣu puṣpaṃ paṣyennāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt; ajātasāro hi tasmin kāle bhavati garbhaḥ|| 23 ||

सा चेच्चतुष्प्रभृतिषु मासेषु क्रोधशोकासूयेर्ष्याभयत्रासव्यवायव्यायामसंक्षोभसंधारणविषमाशनशयनस्थानक्षुत्पिपासातियोगात् कदाहाराद्वा पुष्पं पश्येत्, तस्या गर्भस्थापनविधिमुपदेक्ष्यामः।sā ceccatuṣprabhṛtiṣu māseṣu krodhaśokāsūyerṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṃkṣobhasaṃdhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyogāt kadāhārādvā puṣpaṃ paśyet, tasyā garbhasthāpanavidhimupadekṣyāmaḥ|पुष्पदर्शनादेवैनां ब्रूयात्-शयनं तावन्मृदुसुखशिशिरास्तरणसंस्तीर्णमीषदवनतशिरस्कं प्रतिपद्यस्वेति।puṣpadarśanādevaināṃ brūyāt-śayanaṃ tāvanmṛdusukhaśiśirāstaraṇasaṃstīrṇamīṣadavanataśiraskaṃ pratipadyasveti|ततो यष्टीमधुकसर्पिर्भ्यां परमशिशिरवारिणि संस्थिताभ्यां पिचुमाप्लाव्योपस्थसमीपे स्थापयेत्तस्याः, तथा शतधौतसहस्रधौताभ्यां सर्पिर्भ्यामधोनाभेः सर्वतः प्रदिह्यात्, सर्वतश्च गव्येन चैनां पयसा सुशीतेन मधुकाम्बुना वा न्यग्रोधादिकषायेण वा परिषेचयेदधो नाभेः, उदकं वा सुशीतमवगाहयेत्, क्षीरिणां कषायद्रुमाणां च स्वरसपरिपीतानि चेलानि ग्राहयेत्, न्यग्रोधादिशुङ्गासिद्धयोर्वा क्षीरसर्पोषोः पिचुं ग्राहयेत्, अतश्चैवाक्षमात्रं प्राशयेत्, प्राशयेद्वा केवलं क्षीरसर्पिः, पद्मोत्पलकुमुदकिञ्जल्कांश्चास्यै समधुशर्करान् लेहार्थं दद्यात्, शृङ्गाटकपुष्करबीजकशेरुकान् भक्षणार्थं, गन्धप्रियङ्ग्वसितोत्पलशालूकोदुम्बरशलाटुन्यग्रोधशुङ्गानि वा पाययेदेनामाजेन पयसा, पयसा चैनां बलातिबलाशालिषष्टिकेक्षुमूलकाकोलीशृतेन समधुशर्करं रक्तशालीनामोदनं मृदुसुरभिशीतलं भोजयेत्, लावकपिञ्जलकुरङ्गशम्वरशशहरिणैणकालपुच्छकरसेन वा घृतसुसंस्कृतेन सुखशिशिरोपवातदेशस्थां भोजयेत्, क्रोधशोकायासव्यवायव्यायामेभ्यश्चाभिरक्षेत्, सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूलाभिरुपासीत; तथाऽस्या गर्भस्तिष्ठति॥ २४ ॥tato yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṃ paramaśiśiravāriṇi saṃsthitābhyāṃ picumāplāvyopasthasamīpe sthāpayettasyāḥ, tathā śatadhautasahasradhautābhyāṃ sarpirbhyāmadhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt, sarvataśca gavyena caināṃ payasā suśītena madhukāmbunā vā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayedadho nābheḥ, udakaṃ vā suśītamavagāhayet, kṣīriṇāṃ kaṣāyadrumāṇāṃ ca svarasaparipītāni celāni grāhayet, nyagrodhādiśuṅgāsiddhayorvā kṣīrasarpoṣoḥ picuṃ grāhayet, ataścaivākṣamātraṃ prāśayet, prāśayedvā kevalaṃ kṣīrasarpiḥ, padmotpalakumudakiñjalkāṃścāsyai samadhuśarkarān lehārthaṃ dadyāt, śṛṅgāṭakapuṣkarabījakaśerukān bhakṣaṇārthaṃ, gandhapriyaṅgvasitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśuṅgāni vā pāyayedenāmājena payasā, payasā caināṃ balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena samadhuśarkaraṃ raktaśālīnāmodanaṃ mṛdusurabhiśītalaṃ bhojayet, lāvakapiñjalakuraṅgaśamvaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasena vā ghṛtasusaṃskṛtena sukhaśiśiropavātadeśasthāṃ bhojayet, krodhaśokāyāsavyavāyavyāyāmebhyaścābhirakṣet, saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta; tathā'syā garbhastiṣṭhati|| 24 ||

यस्याः पुनरामान्वयात् पुष्पदर्शनं स्यात्, प्रायस्तस्यास्तद्गर्भोपघातकरं भवति, विरुद्धोपक्रमत्वात्तयोः॥ २५ ॥yasyāḥ punarāmānvayāt puṣpadarśanaṃ syāt, prāyastasyāstadgarbhopaghātakaraṃ bhavati, viruddhopakramatvāttayoḥ|| 25 ||

यस्याः पुनरुष्णतीक्ष्णोपयोगाद्गर्भिण्या महति संजातसारे गर्भे पुष्पदर्शनं स्यादन्यो वा योनिस्रावस्तस्या गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति निःस्रुतत्वात्; स कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रं, तमुपविष्टकमित्याचक्षते केचित्।yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati saṃjātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ syādanyo vā yonisrāvastasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti niḥsrutatvāt; sa kālamavatiṣṭhate'timātraṃ, tamupaviṣṭakamityācakṣate kecit|उपवासव्रतकर्मपरायाः पुनः कदाहारायाः स्नेहद्वेषिण्या वातप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति परिशुष्कत्वात्;स चापि कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रम्, अस्पन्दनश्च भवति, तं तु नागोदरमित्याचक्षते॥ २६ ॥upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snehadveṣiṇyā vātaprakopaṇoktānyāsevamānāyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti pariśuṣkatvāt;sa cāpi kālamavatiṣṭhate'timātram, aspandanaśca bhavati, taṃ tu nāgodaramityācakṣate|| 26 ||

नार्योस्तयोरुभयोरपि चिकित्सितविशेषमुपदेक्ष्यामः-भौतिकजीवनीयबृहणीयमधुरवातहरसिद्धानां सर्पिषां पयसामामगर्भाणां चोप्योगो गर्भवृद्धिकरः; तथा संभोजनमेतैरेव सिद्धैश्च घृतादिभिः सुभिक्षायाः, अभीक्ष्णं यानवाहनापमार्जनावजृम्भणैरुपपादनमिति॥ २७ ॥nāryostayorubhayorapi cikitsitaviśeṣamupadekṣyāmaḥ-bhautikajīvanīyabṛhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṃ sarpiṣāṃ payasāmāmagarbhāṇāṃ copyogo garbhavṛddhikaraḥ; tathā saṃbhojanametaireva siddhaiśca ghṛtādibhiḥ subhikṣāyāḥ, abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpamārjanāvajṛmbhaṇairupapādanamiti|| 27 ||

यस्याः पुनर्गर्भः प्रसुप्तो न स्पन्दते तां श्येनमत्स्यगवयशिखिताम्रचूडतित्तिरीणामन्यतमस्य सर्पिष्मता रसेन माषयूषेण वा प्रभूतसर्पिषा मूलकयूषेण वा रक्तशालीनामोदनं मृदुमधुरशीतलं भोजयेत् ।yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate tāṃ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣeṇa vā raktaśālīnāmodanaṃ mṛdumadhuraśītalaṃ bhojayet |तैलाभ्यङ्गेन चास्या अभीक्ष्णमुदरबस्तिवंक्षणोरुकटीपार्श्वपृष्ठप्रदेशानीषदुष्णेनोपचरेत्॥ २८ ॥tailābhyaṅgena cāsyā abhīkṣṇamudarabastivaṃkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhapradeśānīṣaduṣṇenopacaret|| 28 ||

यस्याः पुनरुदावर्तविबन्धः स्यादष्टमे मासे न चानुवासनसाध्यं मन्येत ततस्तस्यास्तद्विकारप्रशमनमुपकल्पयेन्निरूहम्।yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭame māse na cānuvāsanasādhyaṃ manyeta tatastasyāstadvikārapraśamanamupakalpayennirūham|उदावर्तो ह्युपेक्षितः सहसा सगर्भां गर्भिणीं गर्भमथवाऽतिपातयेत्।udāvarto hyupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīṃ garbhamathavā'tipātayet|तत्र वीरणशालिषष्टिककुशकाशेक्षुवालिकावेतसपरिव्याधमूलानां भूतीकानन्ताकाश्मर्यपरूषकमधुकमृद्वीकानां च पयसाऽर्धोदकेनोद्गमय्य रसं प्रियालबिभीतकमज्जतिलकल्कसंप्रयुक्तमीषल्लवणमनत्युष्णं च निरूहं दद्यात्।tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśekṣuvālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgamayya rasaṃ priyālabibhītakamajjatilakalkasaṃprayuktamīṣallavaṇamanatyuṣṇaṃ ca nirūhaṃ dadyāt|व्यपगतविबन्धां चैनां सुखसलिलपरिषिक्ताङ्गीं स्थैर्यकरमविदाहिनमाहारं भुक्तवतीं सावं मधुरकसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्।vyapagatavibandhāṃ caināṃ sukhasalilapariṣiktāṅgīṃ sthairyakaramavidāhinamāhāraṃ bhuktavatīṃ sāvaṃ madhurakasiddhena tailenānuvāsayet|न्युब्जां त्वेनामास्थापनानुवासनाभ्यामुपचरेत्॥ २९ ॥nyubjāṃ tvenāmāsthāpanānuvāsanābhyāmupacaret|| 29 ||

यस्याः पुनरतिमात्रदोषोपचयाद्वा तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेवनाद्वा वातमूत्रपुरीषवेगविधारणैर्वा विषमाश(स)नशयनस्थानसंपीडनाभिघातैर्वा क्रोधशोकेर्ष्याभयत्रासादिभिर्वा साहसैर्वाऽपरैः कर्मभिरन्तःकुक्षेर्गर्भो म्रियते, तस्याः स्तिमितं स्तब्धमुदरमाततं शीतमश्मान्तर्गतमिव भवत्यस्पन्दनो गर्भः, शूलमधिकमुपजायते, न चाव्यः प्रादुर्भवन्ति, योनिर्नप्रस्रवति, अक्षिणी चास्याः स्रस्ते भवतः, ताम्यति, व्यथते, भ्रमते, श्वसिति, अरतिबहुला च भवति, न चास्या वेगप्रादुर्भावो यथावदुपलभ्यते; इत्येवंलक्षणां स्त्रियं मृतगर्भेयमिति विद्यात्॥ ३० ॥yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādvā tīkṣṇoṣṇātimātrasevanādvā vātamūtrapurīṣavegavidhāraṇairvā viṣamāśa(sa)naśayanasthānasaṃpīḍanābhighātairvā krodhaśokerṣyābhayatrāsādibhirvā sāhasairvā'paraiḥ karmabhirantaḥkukṣergarbho mriyate, tasyāḥ stimitaṃ stabdhamudaramātataṃ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandano garbhaḥ, śūlamadhikamupajāyate, na cāvyaḥ prādurbhavanti, yonirnaprasravati, akṣiṇī cāsyāḥ sraste bhavataḥ, tāmyati, vyathate, bhramate, śvasiti, aratibahulā ca bhavati, na cāsyā vegaprādurbhāvo yathāvadupalabhyate; ityevaṃlakṣaṇāṃ striyaṃ mṛtagarbheyamiti vidyāt|| 30 ||

तस्य गर्भशल्यस्य जरायुप्रपातनं कर्म संशमनमित्याहुरेके, मन्त्रादिकमथर्ववेदविहितमित्येके, परिदृष्टकर्मणा शल्यहर्त्रा हरणमित्येके।tasya garbhaśalyasya jarāyuprapātanaṃ karma saṃśamanamityāhureke, mantrādikamatharvavedavihitamityeke, paridṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā haraṇamityeke|व्यपगतगर्भशल्यां तु स्त्रियमामगर्भां सुरासीध्वरिष्टमधुमदिरासवानामन्यतममग्रे सामर्थ्यतः पाययेद्गर्भकोष्ठशुद्ध्यर्थमर्तिविस्मरणार्थं प्रहर्षणार्थं च , अतः परं संप्रीणनैर्बलानुरक्षिभिरस्नेहसंप्रयुक्तैर्यवाग्वादिभिर्वा तत्कालयोगिभिराहारैरुपचरेद्दोषधातुक्लेदविशोषणमात्रं कालम्।vyapagatagarbhaśalyāṃ tu striyamāmagarbhāṃ surāsīdhvariṣṭamadhumadirāsavānāmanyatamamagre sāmarthyataḥ pāyayedgarbhakoṣṭhaśuddhyarthamartivismaraṇārthaṃ praharṣaṇārthaṃ ca , ataḥ paraṃ saṃprīṇanairbalānurakṣibhirasnehasaṃprayuktairyavāgvādibhirvā tatkālayogibhirāhārairupacareddoṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālam|अतः परं स्नेहपानैर्बस्तिभिराहारविधिभिश्च दीपनीयजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसमाख्यातैरुपचरेत्।ataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāravidhibhiśca dīpanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasamākhyātairupacaret|परिपक्वगर्भशल्यायाः पुनर्विमुक्तगर्भशल्यायास्तदहरेव स्नेहोपचारः स्यात्॥ ३१ ॥paripakvagarbhaśalyāyāḥ punarvimuktagarbhaśalyāyāstadahareva snehopacāraḥ syāt|| 31 ||

परमतो निर्विकारमाप्याय्यमानस्य गर्भस्य मासे मासे कर्मोपदेक्ष्यामः ।प्रथमे मासे शङ्किता चेद्गर्भमापन्ना क्षीरमनुपस्कृतं मात्रावच्छीतं काले काले पिबेत्, सात्म्यमेव च भोजनं सायं प्रातश्च भुञ्जीत; द्वितीये मासे क्षीरमेव च मधुरौषधसिद्धं; तृतीये मासे क्षीरं मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य; चतुर्थे मासे क्षीरनवनीतमक्षमात्रमश्नीयात्; पञ्चमे मासे क्षीरसर्पिः; षष्ठे मासे क्षीरसर्पिर्मधुरौषधसिद्धं; तदेव सप्तमे मासे ।paramato nirvikāramāpyāyyamānasya garbhasya māse māse karmopadekṣyāmaḥ |prathame māse śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pibet, sātmyameva ca bhojanaṃ sāyaṃ prātaśca bhuñjīta; dvitīye māse kṣīrameva ca madhurauṣadhasiddhaṃ; tṛtīye māse kṣīraṃ madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya; caturthe māse kṣīranavanītamakṣamātramaśnīyāt; pañcame māse kṣīrasarpiḥ; ṣaṣṭhe māse kṣīrasarpirmadhurauṣadhasiddhaṃ; tadeva saptame māse |तत्र गर्भस्य केशा जायमाना मातुर्विदाहं जनयन्तीति स्त्रियो भाषन्ते; तन्नेति भगवानात्रेयः, किन्तु गर्भोत्पीडनाद्वातपित्तश्लेष्माण उरः प्राप्य विदाहं जनयन्ति, ततः कण्डूरुपजायते, कण्डूमूला च किक्किसावाप्तिर्भवति।tatra garbhasya keśā jāyamānā māturvidāhaṃ janayantīti striyo bhāṣante; tanneti bhagavānātreyaḥ, kintu garbhotpīḍanādvātapittaśleṣmāṇa uraḥ prāpya vidāhaṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūrupajāyate, kaṇḍūmūlā ca kikkisāvāptirbhavati|तत्र कोलोदकेन नवनीतस्य मधुरौषधसिद्धस्य पाणितलमात्रं काले कालेऽस्यै पानार्थं दद्यात्, चन्दनमृणालकल्कैश्चास्याः स्तनोदरं विमृद्नीयात्, शिरीषधातकीसर्षपमधुकचूर्णैर्वा, कुटजार्जकबीजमुस्तहरिद्राकल्कैर्वा, निम्बकोलसुरसमञ्जिष्ठाकल्कैर्वा, पृषतहरिणशशरुधिरयुतया त्रिफलया वा; करवीरपत्रसिद्धेन तैलेनाभ्यङ्गः; परिषेकः पुनर्मालतीमधुकसिद्धेनाम्भसा; जातकण्डूश्च कण्डूयनं वर्जयेत्त्वग्भेदवैरूप्यपरिहारार्थम्, असह्यायां तु कण्ड्वामुन्मर्दनोद्धर्षणाभ्यां परिहारः स्यात्; मधुरमाहारजातं वातहरमल्पमस्नेहलवणमल्पोदकानुपानं च भुञ्जीत ।tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātraṃ kāle kāle'syai pānārthaṃ dadyāt, candanamṛṇālakalkaiścāsyāḥ stanodaraṃ vimṛdnīyāt, śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā, kuṭajārjakabījamustaharidrākalkairvā, nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā, pṛṣatahariṇaśaśarudhirayutayā triphalayā vā; karavīrapatrasiddhena tailenābhyaṅgaḥ; pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā; jātakaṇḍūśca kaṇḍūyanaṃ varjayettvagbhedavairūpyaparihārārtham, asahyāyāṃ tu kaṇḍvāmunmardanoddharṣaṇābhyāṃ parihāraḥ syāt; madhuramāhārajātaṃ vātaharamalpamasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ ca bhuñjīta |अष्टमे तु मासे क्षीरयवागूं सर्पिष्मतीं काले काले पिबेत्; तन्नेति भद्रकाप्यः, पैङ्गल्याबाधो ह्यस्या गर्भमागच्छेदिति; अस्त्वत्र पैङ्गल्याबाध इत्याह भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः , न त्वेवैतन्न कार्यम्; एवं कुर्वती ह्यरोगाऽऽरोग्यबलवर्णस्वरसंहननसंपदुपेतं ज्ञातीनामपि श्रेष्ठमपत्यं जनयति।aṣṭame tu māse kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ kāle kāle pibet; tanneti bhadrakāpyaḥ, paiṅgalyābādho hyasyā garbhamāgacchediti; astvatra paiṅgalyābādha ityāha bhagavān punarvasurātreyaḥ , na tvevaitanna kāryam; evaṃ kurvatī hyarogā''rogyabalavarṇasvarasaṃhananasaṃpadupetaṃ jñātīnāmapi śreṣṭhamapatyaṃ janayati|नवमे तु खल्वेनां मासे मधुरौषधसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्।navame tu khalvenāṃ māse madhurauṣadhasiddhena tailenānuvāsayet|अतश्चैवास्यास्तैलात् पिचुं योनौ प्रणयेद्गर्भस्थानमार्गस्नेहनार्थम्।यदिदं कर्म प्रथमं मासं समुपादायोपदिष्टमानवमान्मासात्तेन गर्भिण्या गर्भसमये गर्भधारिणीकुक्षिकटीपार्श्वपृष्ठं मृदूभवति, वातश्चानुलोमः संपद्यते, मूत्रपुरीषे च प्रकृतिभूते सुखेन मार्गमनुपद्यते, चर्मनखानि च मार्दवमुपयान्ति, बलवर्णौ चोपचीयेते; पुत्रं चेष्टं संपदुपेतं सुखिनं सुखेनैषा काले प्रजायत इति॥ ३२ ॥ataścaivāsyāstailāt picuṃ yonau praṇayedgarbhasthānamārgasnehanārtham|yadidaṃ karma prathamaṃ māsaṃ samupādāyopadiṣṭamānavamānmāsāttena garbhiṇyā garbhasamaye garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ mṛdūbhavati, vātaścānulomaḥ saṃpadyate, mūtrapurīṣe ca prakṛtibhūte sukhena mārgamanupadyate, carmanakhāni ca mārdavamupayānti, balavarṇau copacīyete; putraṃ ceṣṭaṃ saṃpadupetaṃ sukhinaṃ sukhenaiṣā kāle prajāyata iti|| 32 ||

प्राक् चैवास्या नवमान्मासात् सूतिकागारं कारयेदपहृतास्थिशर्कराकपाले देशे प्रशस्तरूपरसगन्धायां भूमौ प्राग्द्वारमुदग्द्वारं वा बैल्वानां काष्ठानां तैन्दुकैङ्गुदकानां भाल्लातकानां वार(रु)णानां खादिराणां वा; यानि चान्यान्यपि ब्राह्मणाः शंसेयुरथर्ववेदविदस्तेषां; वसनालेपनाच्छादनापिधानसंपदुपेतं वास्तुविद्याहृदययोगाग्निसलिलोदूखलवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसमृतुसुखं च॥ ३३ ॥prāk caivāsyā navamānmāsāt sūtikāgāraṃ kārayedapahṛtāsthiśarkarākapāle deśe praśastarūparasagandhāyāṃ bhūmau prāgdvāramudagdvāraṃ vā bailvānāṃ kāṣṭhānāṃ taindukaiṅgudakānāṃ bhāllātakānāṃ vāra(ru)ṇānāṃ khādirāṇāṃ vā; yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ śaṃseyuratharvavedavidasteṣāṃ; vasanālepanācchādanāpidhānasaṃpadupetaṃ vāstuvidyāhṛdayayogāgnisalilodūkhalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ ca|| 33 ||

तत्र सर्पिस्तैलमधुसैन्धवसौवर्चलकालविडलवणविडङ्गकुष्ठकिलिमनागरपिप्पलीपिपलीमूलहस्तिपिप्पलीमण्डूकपर्ण्येलालाङ्गलीवचाचव्यचित्रिकचिरबिल्वहिङ्गुसर्षपलशुनकतककणकणिकानीपातसीबल्वजभूर्जकुलत्थमैरेयसुरासवाः सन्निहिताः स्युः; तथाऽश्मानौ द्वौ, द्वे कु(च)ण्डमुसले, द्वे उदूखले, खरवृषभश्च, द्वौ च तीक्ष्णौ सूचीपिप्पलकौ सौवर्णराजतौ, शस्त्राणि च तीक्ष्णायसानि, द्वौ च बिल्वमयौ पर्यङ्कौ, तैन्दुकैङ्गुदानि च काष्ठान्यग्निसन्धुक्षणानि, स्त्रियश्च बह्व्यो बहुशः प्रजाताः सौहार्दयुक्ताः सततमनुरक्ताः प्रदक्षिणाचाराः प्रतिपत्तिकुशलाः प्रकृतिवत्सलास्त्यक्तविषादाः क्लेशसहिन्योऽभिमताः, ब्राह्मणाश्चाथर्ववेदविदः; यच्चान्यदपि तत्र समर्थं मन्येत, यच्चान्यच्च ब्राह्मणा ब्रूयुः स्त्रियश्च वृद्धास्तत् कार्यम्॥ ३४ ॥tatra sarpistailamadhusaindhavasauvarcalakālaviḍalavaṇaviḍaṅgakuṣṭhakilimanāgarapippalīpipalīmūlahastipippalīmaṇḍūkaparṇyelālāṅgalīvacācavyacitrikacirabilvahiṅgusarṣapalaśunakatakakaṇakaṇikānīpātasībalvajabhūrjakulatthamaireyasurāsavāḥ sannihitāḥ syuḥ; tathā'śmānau dvau, dve ku(ca)ṇḍamusale, dve udūkhale, kharavṛṣabhaśca, dvau ca tīkṣṇau sūcīpippalakau sauvarṇarājatau, śastrāṇi ca tīkṣṇāyasāni, dvau ca bilvamayau paryaṅkau, taindukaiṅgudāni ca kāṣṭhānyagnisandhukṣaṇāni, striyaśca bahvyo bahuśaḥ prajātāḥ sauhārdayuktāḥ satatamanuraktāḥ pradakṣiṇācārāḥ pratipattikuśalāḥ prakṛtivatsalāstyaktaviṣādāḥ kleśasahinyo'bhimatāḥ, brāhmaṇāścātharvavedavidaḥ; yaccānyadapi tatra samarthaṃ manyeta, yaccānyacca brāhmaṇā brūyuḥ striyaśca vṛddhāstat kāryam|| 34 ||

ततः प्रवृत्ते नवमे मासे पुण्येऽहनि प्रशस्तनक्षत्रयोगमुपगते प्रशस्ते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते शान्तिं हुत्वा गोब्राह्मणमग्निमुदकं चादौ प्रवेश्य गोभ्यस्तृणोदकं मधुलाजांश्च प्रदाय ब्राह्मणेभयोऽक्षतान् सुमनसो नान्दीमुखानि च फलानीष्टानि दत्त्वोदकपूर्वमासनस्थेभ्योऽभिवाद्य पुनराचम्य स्वस्ति वाचयेत्।tataḥ pravṛtte navame māse puṇye'hani praśastanakṣatrayogamupagate praśaste bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte śāntiṃ hutvā gobrāhmaṇamagnimudakaṃ cādau praveśya gobhyastṛṇodakaṃ madhulājāṃśca pradāya brāhmaṇebhayo'kṣatān sumanaso nāndīmukhāni ca phalānīṣṭāni dattvodakapūrvamāsanasthebhyo'bhivādya punarācamya svasti vācayet|ततः पुण्याहशब्देन गोब्राह्मणं समनुवर्तमाना प्रदक्षिणं प्रविशेत् सूतिकागारम्।tataḥ puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā pradakṣiṇaṃ praviśet sūtikāgāram|तत्रस्था च प्रसवकालं प्रतीक्षेत्॥ ३५ ॥tatrasthā ca prasavakālaṃ pratīkṣet|| 35 ||

तस्यास्तु खल्विमानि लिङ्गानि प्रजननकालमभितो भवन्ति; तद्यथा-क्लमो गात्राणां, ग्लानिराननस्य, अक्ष्णोः शैथिल्यं, विमुक्तबन्धनत्वमिव वक्षसः, कुक्षेरवस्रंसनम्, अधोगुरुत्वं, वंक्षणबस्तिकटीकुक्षिपार्श्वपृष्ठनिस्तोदः, योनेः प्रस्रवणम्, अनन्नाभिलाषश्चेति; ततोऽनन्तरमावीनां प्रादुर्भावः, प्रसेकश्च गर्भोदकस्य॥ ३६ ॥tasyāstu khalvimāni liṅgāni prajananakālamabhito bhavanti; tadyathā-klamo gātrāṇāṃ, glānirānanasya, akṣṇoḥ śaithilyaṃ, vimuktabandhanatvamiva vakṣasaḥ, kukṣeravasraṃsanam, adhogurutvaṃ, vaṃkṣaṇabastikaṭīkukṣipārśvapṛṣṭhanistodaḥ, yoneḥ prasravaṇam, anannābhilāṣaśceti; tato'nantaramāvīnāṃ prādurbhāvaḥ, prasekaśca garbhodakasya|| 36 ||

आवीप्रादुर्भावे तु भूमौ शयनं विदध्यान्मृद्वास्तरणोपपन्नम्।āvīprādurbhāve tu bhūmau śayanaṃ vidadhyānmṛdvāstaraṇopapannam|तदध्यासीत सा।tadadhyāsīta sā|तां ततः समन्ततः परिवार्य यथोक्तगुणाः स्त्रियः पर्युपासीरन्नाश्वासयन्त्यो वाग्भिर्ग्राहिणीयाभिः सान्त्वनीयाभिश्च॥ ३७ ॥tāṃ tataḥ samantataḥ parivārya yathoktaguṇāḥ striyaḥ paryupāsīrannāśvāsayantyo vāgbhirgrāhiṇīyābhiḥ sāntvanīyābhiśca|| 37 ||

सा चेदावीभिः संक्लिश्यमाना न प्रजायेताथैनां ब्रूयात्-उत्तिष्ठ, मुसलमन्यतरं गृह्णीष्व, अनेनैतदुलूखलं धान्यपूर्णं मुहुर्मुहुरभिजहि मुहुर्मुहुरवजृम्भस्व चङ्क्रमस्व चान्तराऽन्तरेति; एवमुपदिशन्त्येके।sā cedāvībhiḥ saṃkliśyamānā na prajāyetāthaināṃ brūyāt-uttiṣṭha, musalamanyataraṃ gṛhṇīṣva, anenaitadulūkhalaṃ dhānyapūrṇaṃ muhurmuhurabhijahi muhurmuhuravajṛmbhasva caṅkramasva cāntarā'ntareti; evamupadiśantyeke|तन्नेत्याह भगवानात्रेयः।tannetyāha bhagavānātreyaḥ|दारुणव्यायामवर्जनं हि गर्भिण्याः सततमुपदिश्यते, विशेषतश्च प्रजननकाले प्रचलितसर्वधातुदोषायाः सुकुमार्या नार्या मुसलव्यायामसमीरितो वायुरन्तरं लब्ध्वा प्राणान् हिंस्यात्, दुष्प्रतीकारतमा हि तस्मिन् काले विशेषेण भवति गर्भिणी; तस्मान्मुसलग्रहणं परिहार्यमृषयो मन्यन्ते, जृम्भणं चङ्क्रमणं च पुनरनुष्ठेयमिति ।dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate, viśeṣataśca prajananakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumāryā nāryā musalavyāyāmasamīrito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāt, duṣpratīkāratamā hi tasmin kāle viśeṣeṇa bhavati garbhiṇī; tasmānmusalagrahaṇaṃ parihāryamṛṣayo manyante, jṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca punaranuṣṭheyamiti |अथास्यै दद्यात् कुष्ठैलालाङ्गलिकीवचाचिकत्रचिरबिल्वचव्यचूर्णमुपघ्रातुं, सा तन्मुहुर्मुहुरुपजिघ्रेत्, तथा भूर्जपत्रधूमं शिंशपासारधूमं वा।athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalikīvacācikatracirabilvacavyacūrṇamupaghrātuṃ, sā tanmuhurmuhurupajighret, tathā bhūrjapatradhūmaṃ śiṃśapāsāradhūmaṃ vā|तस्याश्चान्तराऽन्तरा कटीपार्श्वपृष्ठसक्थिदेशानीषदुष्णेन तैलेनाभ्यज्यानुसुखमवमृद्गीयात्।tasyāścāntarā'ntarā kaṭīpārśvapṛṣṭhasakthideśānīṣaduṣṇena tailenābhyajyānusukhamavamṛdgīyāt|अनेन कर्मणा गर्भोऽवाक् प्रतिपद्यते॥ ३८ ॥anena karmaṇā garbho'vāk pratipadyate|| 38 ||

स यदा जानीयाद्विमुच्य हृदयमुदरमस्यास्त्वाविशति, बस्तिशिरोऽवगृह्णाति, त्वरयन्त्येनामाव्यः, परिवर्ततेऽधो गर्भ इति; अस्यामवस्थायां पर्यङ्कमेनामारोप्य प्रवाहयितुमुपक्रमेत।sa yadā jānīyādvimucya hṛdayamudaramasyāstvāviśati, bastiśiro'vagṛhṇāti, tvarayantyenāmāvyaḥ, parivartate'dho garbha iti; asyāmavasthāyāṃ paryaṅkamenāmāropya pravāhayitumupakrameta|कर्णे चास्या मन्त्रमिममनुकूला स्त्री जपेत्- ऽक्षितिर्जलं वियत्तेजो वायुर्विष्णुः प्रजापतिः।karṇe cāsyā mantramimamanukūlā strī japet- 'kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ|सगर्भां त्वां सदा पान्तु वैशल्यं च दिशन्तु ते॥sagarbhāṃ tvāṃ sadā pāntu vaiśalyaṃ ca diśantu te||प्रसूष्व त्वमविक्लिष्टमविक्लिष्टा शुभानने !।prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane !|कार्तिकेयद्युतिं पुत्रं कार्तिकेयाभिरक्षितम्ऽ इति॥ ३९ ॥kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyābhirakṣitam' iti|| 39 ||

ताश्चैनां यथोक्तगुणाः स्त्रियोऽनुशिष्युः-अनागतावीर्मा प्रवाहिष्ठाः; या ह्यनागतावीः प्रवाहते व्यर्थमेवास्यास्तत् कर्म भवति, प्रजा चास्या विकृता विकृतिमापन्ना च, श्वासकासशोषप्लीहप्रसक्ता वा भवति।tāścaināṃ yathoktaguṇāḥ striyo'nuśiṣyuḥ-anāgatāvīrmā pravāhiṣṭhāḥ; yā hyanāgatāvīḥ pravāhate vyarthamevāsyāstat karma bhavati, prajā cāsyā vikṛtā vikṛtimāpannā ca, śvāsakāsaśoṣaplīhaprasaktā vā bhavati|यथा हि क्षवथूद्गारवातमूत्रपुरीषवेगान् प्रयतमानोऽप्यप्राप्तकालान्न लभते कृच्छ्रेण वाऽप्यवाप्नोति, तथाऽनागतकालं गर्भमपि प्रवाहमाणा; यथा चैषामेव क्षवथ्वादीनां सन्धारणमुपघातायोपपद्यते, तथा प्राप्तकालस्य गर्भस्याप्रवाहणमिति।सा यथानिर्देशं कुरुष्वेति वक्तव्या स्यात्।yathā hi kṣavathūdgāravātamūtrapurīṣavegān prayatamāno'pyaprāptakālānna labhate kṛcchreṇa vā'pyavāpnoti, tathā'nāgatakālaṃ garbhamapi pravāhamāṇā; yathā caiṣāmeva kṣavathvādīnāṃ sandhāraṇamupaghātāyopapadyate, tathā prāptakālasya garbhasyāpravāhaṇamiti|sā yathānirdeśaṃ kuruṣveti vaktavyā syāt|तथा च कुर्वती शनैः पूर्वं प्रवाहेत, ततोऽनन्तरं बलवत्तरम्।तस्यां च प्रवाहमाणायां स्त्रियः शब्दं कुर्युः-ऽप्रजाता प्रजाता धन्यं धन्यं पुत्रम्ऽ इति ।tathā ca kurvatī śanaiḥ pūrvaṃ pravāheta, tato'nantaraṃ balavattaram|tasyāṃ ca pravāhamāṇāyāṃ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ-'prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putram' iti |तथाऽस्या हर्षेणाप्याय्यन्ते प्राणाः॥ ४० ॥tathā'syā harṣeṇāpyāyyante prāṇāḥ|| 40 ||

यदा च प्रजाता स्यात्तदैवैनामवेक्षेत-काचिदस्या अपरा प्रपन्ना न वेति ।yadā ca prajātā syāttadaivaināmavekṣeta-kācidasyā aparā prapannā na veti |तस्याश्चेदपरा न प्रपन्ना स्यादथैनामन्यतमा स्त्री दक्षिणेन पाणिना नाभेरुपरिष्टाद्बलवन्निपीड्य सव्येन पाणिना पृष्ठत उपसंगृह्य तां सुनिर्धूतं निर्धुनुयात्।tasyāścedaparā na prapannā syādathaināmanyatamā strī dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavannipīḍya savyena pāṇinā pṛṣṭhata upasaṃgṛhya tāṃ sunirdhūtaṃ nirdhunuyāt|अथास्याः पार्ष्ण्या श्रोणीमाकोटयेत् ।athāsyāḥ pārṣṇyā śroṇīmākoṭayet |अस्याः स्फिचावुपसंगृह्य सुपीडितं पीडयेत्।asyāḥ sphicāvupasaṃgṛhya supīḍitaṃ pīḍayet|अथास्या बालवेण्या कण्ठतालु परिमृशेत्।athāsyā bālaveṇyā kaṇṭhatālu parimṛśet|भूर्जपत्रकाचमणिसर्पनिर्मोकैश्चास्या योनिं धूपयेत्।bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiścāsyā yoniṃ dhūpayet|कुष्ठतालीसकल्कं बल्वजयूषे मैरेयसुरामण्डे तीक्ष्णे कौलत्थे वा यूषे मण्डूकपर्णीपिप्पलीसंपाके वा संप्लाव्य पाययेदेनाम्।kuṣṭhatālīsakalkaṃ balvajayūṣe maireyasurāmaṇḍe tīkṣṇe kaulatthe vā yūṣe maṇḍūkaparṇīpippalīsaṃpāke vā saṃplāvya pāyayedenām|तथा सूक्ष्मैलाकिलिमकुष्ठनागरविडङ्गपिप्पलीकालागुरुचव्यचित्रकोपकुञ्चिकाकल्कं खरवृषभस्य वा जीवतो दक्षिणं कर्णमुत्कृत्य दृषदि जर्जरीकृत्य बल्वजक्वाथादीनामाप्लावनानामन्यतमे प्रक्षिप्याप्लाव्य मुहूर्तस्थितमुद्धृत्य तदाप्लावनं पाययेदेनाम्।tathā sūkṣmailākilimakuṣṭhanāgaraviḍaṅgapippalīkālāgurucavyacitrakopakuñcikākalkaṃ kharavṛṣabhasya vā jīvato dakṣiṇaṃ karṇamutkṛtya dṛṣadi jarjarīkṛtya balvajakvāthādīnāmāplāvanānāmanyatame prakṣipyāplāvya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayedenām|शतपुष्पाकुष्ठमदनहिङ्गुसिद्धस्य चैनाम् तैलस्य पिचुं ग्राहयेत्।अतश्चैवानुवासयेत् ।śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya cainām tailasya picuṃ grāhayet|ataścaivānuvāsayet |एतैरेव चाप्लावनैः फलजीमूतेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनहस्तिपिप्पल्युपहितैरास्थापयेत्।etaireva cāplāvanaiḥ phalajīmūtekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanahastipippalyupahitairāsthāpayet|तदास्थापनमस्याः सह वातमूत्रपुरीषैर्निर्हरत्यपरामासक्तां वायोरेवाप्रतिलोमगत्वात्।tadāsthāpanamasyāḥ saha vātamūtrapurīṣairnirharatyaparāmāsaktāṃ vāyorevāpratilomagatvāt|अपरां हि वातमूत्रपुरीषाण्यन्यानि चान्तर्बहिर्मार्गाणि सज्जन्ति॥ ४१ ॥aparāṃ hi vātamūtrapurīṣāṇyanyāni cāntarbahirmārgāṇi sajjanti|| 41 ||

तस्यास्तु खल्वपरायाः प्रपतनार्थे कर्मणि क्रियमाणे जातमात्रस्यैव कुमारस्य कार्याण्येतानि कर्माणि भवन्ति; तद्यथा-अश्मनोः संघट्टनं कर्णयोर्मूले, शीतोदकेनोष्णोदकेन वा मुखपरिषेकः, तथा स क्लेशविहतान् प्राणान् पुनर्लभेत।tasyāstu khalvaparāyāḥ prapatanārthe karmaṇi kriyamāṇe jātamātrasyaiva kumārasya kāryāṇyetāni karmāṇi bhavanti; tadyathā-aśmanoḥ saṃghaṭṭanaṃ karṇayormūle, śītodakenoṣṇodakena vā mukhapariṣekaḥ, tathā sa kleśavihatān prāṇān punarlabheta|कृष्णकपालिकाशूर्पेण चैनमभिनिष्पुणीयुर्यद्यचेष्टः स्याद् यावत् प्राणानां प्रत्यागमनम् (तत्तत् सर्वमेव कार्यम्)।kṛṣṇakapālikāśūrpeṇa cainamabhiniṣpuṇīyuryadyaceṣṭaḥ syād yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanam (tattat sarvameva kāryam)|ततः प्रत्यागतप्राणं प्रकृतिभूतमभिसमीक्ष्य स्नानोदकग्रहणाभ्यामुपपादयेत्॥ ४२ ॥tataḥ pratyāgataprāṇaṃ prakṛtibhūtamabhisamīkṣya snānodakagrahaṇābhyāmupapādayet|| 42 ||

अथास्य ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाप्रमार्जनमारभेताङ्गुल्या सुपरिलिखितनखया सुप्रक्षालितोपधानकार्पास?सपिचुमत्या।athāsya tālvoṣṭhakaṇṭhajihvāpramārjanamārabhetāṅgulyā suparilikhitanakhayā suprakṣālitopadhānakārpāsa?sapicumatyā|प्रथमं प्रमार्जितास्यस्य चास्य शिरस्तालु कार्पासपिचुना स्नेहगर्भेण प्रतिसंछादयेत्।prathamaṃ pramārjitāsyasya cāsya śirastālu kārpāsapicunā snehagarbheṇa pratisaṃchādayet|ततोऽस्यानन्तरं सैन्धवोपहितेन सर्पिषा कार्यं प्रच्छर्दनम्॥ ४३ ॥tato'syānantaraṃ saindhavopahitena sarpiṣā kāryaṃ pracchardanam|| 43 ||

ततः कल्पनं नाड्याः ।tataḥ kalpanaṃ nāḍyāḥ |अतस्तस्याः कल्पनविधिमुपदेक्ष्यामः-नाभिबन्धनात् प्रभृत्यष्टाङ्गुलमभिज्ञानं कृत्वा छेदनावकाशस्य द्वयोरन्तरयोः शनैर्गृहीत्वा तीक्ष्णेन रौक्मराजतायसानां छेदनानामन्यतमेनआर्धधारेण छेदयेत्।atastasyāḥ kalpanavidhimupadekṣyāmaḥ-nābhibandhanāt prabhṛtyaṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtvā chedanāvakāśasya dvayorantarayoḥ śanairgṛhītvā tīkṣṇena raukmarājatāyasānāṃ chedanānāmanyatamenaārdhadhāreṇa chedayet|तामग्रे सूत्रेणोपनिबध्य कण्ठेऽस्य शिथिलमवसृजेत्।tāmagre sūtreṇopanibadhya kaṇṭhe'sya śithilamavasṛjet|तस्य चेन्नाभिः पच्येत, तां लोध्रमधुकप्रियङ्गुसुरदारुहरिद्राकल्कसिद्धेन तैलेनाभ्यज्यात्, एषामेव तैलौषधानां चूर्णेनावचूर्णयेत्।tasya cennābhiḥ pacyeta, tāṃ lodhramadhukapriyaṅgusuradāruharidrākalkasiddhena tailenābhyajyāt, eṣāmeva tailauṣadhānāṃ cūrṇenāvacūrṇayet|इति नाडीकल्पनविधिरुक्तः सम्यक्॥ ४४ ॥iti nāḍīkalpanavidhiruktaḥ samyak|| 44 ||

असम्यक्कल्पने हि नाड्या आयामव्यायामोत्तुण्डितापिण्डलिकाविनामिकाविजृम्भिकाबाधेभ्यो भयम्।asamyakkalpane hi nāḍyā āyāmavyāyāmottuṇḍitāpiṇḍalikāvināmikāvijṛmbhikābādhebhyo bhayam|तत्राविदाहिभिर्वातपित्तप्रशमनैरभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकैः सर्पिर्भिश्चोपक्रमेत गुरुलाघवमभिसमीक्ष्य॥ ४५ ॥tatrāvidāhibhirvātapittapraśamanairabhyaṅgotsādanapariṣekaiḥ sarpirbhiścopakrameta gurulāghavamabhisamīkṣya|| 45 ||

अतोऽनन्तरं जातकर्म कुमारस्य कार्यम्।ato'nantaraṃ jātakarma kumārasya kāryam|तद्यथा-मधुसर्पिषी मन्त्रोपमन्त्रिते यथाम्नायं प्रथमं प्राशितुं दद्यात्।tadyathā-madhusarpiṣī mantropamantrite yathāmnāyaṃ prathamaṃ prāśituṃ dadyāt|स्तनमत ऊर्ध्वमेतेनैव विधिना दक्षिणं पातुं पुरस्तात् प्रयच्छेत्।stanamata ūrdhvametenaiva vidhinā dakṣiṇaṃ pātuṃ purastāt prayacchet|अथातः शीर्षतः स्थापयेदुदकुम्भं मन्त्रोपमन्त्रितम्॥ ४६ ॥athātaḥ śīrṣataḥ sthāpayedudakumbhaṃ mantropamantritam|| 46 ||

अथास्य रक्षां विदध्यात्-आदानीखदिरकर्कन्धुपीलुपरूषकशाखाभिरस्या गृहं समन्ततः परिवारयेत्। सर्वतश्च सूतिकागारस्य सर्षपातसीतण्डुलकणकणिकाः प्रकिरेयुः ।athāsya rakṣāṃ vidadhyāt-ādānīkhadirakarkandhupīluparūṣakaśākhābhirasyā gṛhaṃ samantataḥ parivārayet| sarvataśca sūtikāgārasya sarṣapātasītaṇḍulakaṇakaṇikāḥ prakireyuḥ |तथा तण्दुलबलिहोमः सततमुभयकालं क्रियेतानामकर्मणः ।tathā taṇdulabalihomaḥ satatamubhayakālaṃ kriyetānāmakarmaṇaḥ |द्वारे च मुसलं देहलीमनु तिरश्चीनं न्यसेत्।dvāre ca musalaṃ dehalīmanu tiraścīnaṃ nyaset|वचाकुष्ठक्षौमकहिङ्गुसर्ष्पातसीलशुनकणकणिकानां रक्षोघ्नसमाख्यातानां चौषधीनां पोट्टलिकां बद्ध्वा सूतिकागारस्योत्तरदेहल्यामवसृजेत्, तथा सूतिकायाः कण्ठे सपुत्रायाः, स्थाल्युदककुम्भपर्यङ्केष्वपि, तथैव च द्वयोर्द्वारपक्षयोः।vacākuṣṭhakṣaumakahiṅgusarṣpātasīlaśunakaṇakaṇikānāṃ rakṣoghnasamākhyātānāṃ cauṣadhīnāṃ poṭṭalikāṃ baddhvā sūtikāgārasyottaradehalyāmavasṛjet, tathā sūtikāyāḥ kaṇṭhe saputrāyāḥ, sthālyudakakumbhaparyaṅkeṣvapi, tathaiva ca dvayordvārapakṣayoḥ|कणककण्टकेन्धनवानग्निस्तिन्दुककाष्ठेन्धनश्चाग्निः सूतिकागारस्याभ्यन्तरतो नित्यं स्यात्।kaṇakakaṇṭakendhanavānagnistindukakāṣṭhendhanaścāgniḥ sūtikāgārasyābhyantarato nityaṃ syāt|स्त्रियश्चैनां यथोक्तगुणाः सुहृदश्चानुश्चानुजागृयुर्दशाहं द्वादशाहं वा।striyaścaināṃ yathoktaguṇāḥ suhṛdaścānuścānujāgṛyurdaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā|अनुपरतप्रदानमङ्गलाशीःस्तुतिगीतवादित्रमन्नपानविशदमनुरक्तप्रहृष्टजनसंपूर्णं च तद्वेश्म कार्यम्।anuparatapradānamaṅgalāśīḥstutigītavāditramannapānaviśadamanuraktaprahṛṣṭajanasaṃpūrṇaṃ ca tadveśma kāryam|ब्राह्मणश्चाथर्ववेदवित् सततमुभयकालं शान्तिं जुहुयात् स्वस्त्ययनार्थं कुमारस्य तथा सूतिकायाः ।brāhmaṇaścātharvavedavit satatamubhayakālaṃ śāntiṃ juhuyāt svastyayanārthaṃ kumārasya tathā sūtikāyāḥ |इत्येतद्रक्षाविधानमुक्तम्॥ ४७ ॥ityetadrakṣāvidhānamuktam|| 47 ||

सूतिकां तु खलु बुभुक्षितां विदित्वा स्नेहं पाययेत परमया शक्त्या सर्पिस्तैलं वसां मज्जानं वा सात्म्यीभावमभिसमीक्ष्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरचूर्णसहितम्।sūtikāṃ tu khalu bubhukṣitāṃ viditvā snehaṃ pāyayeta paramayā śaktyā sarpistailaṃ vasāṃ majjānaṃ vā sātmyībhāvamabhisamīkṣya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveracūrṇasahitam|स्नेहं पीतवत्याश्च सर्पिस्तैलाभ्यामभ्यज्य वेष्टयेदुदरं महताऽच्छेन वाससा; तथा तस्या न वायुरुदरे विकृतिमुत्पादयत्यनवकाशत्वात्।जीर्णे तु स्नेहे पिप्पल्यादिभिरेव सिद्धां यवागूं सुस्निग्धां द्रवां मात्रशः पाययेत्।snehaṃ pītavatyāśca sarpistailābhyāmabhyajya veṣṭayedudaraṃ mahatā'cchena vāsasā; tathā tasyā na vāyurudare vikṛtimutpādayatyanavakāśatvāt|jīrṇe tu snehe pippalyādibhireva siddhāṃ yavāgūṃ susnigdhāṃ dravāṃ mātraśaḥ pāyayet|उभयतःकालं चोष्णोदकेन च परिषेचयेत् प्राक् स्नेहयवागूपानाभ्याम्।ubhayataḥkālaṃ coṣṇodakena ca pariṣecayet prāk snehayavāgūpānābhyām|एवं पञ्चरात्रं सप्तरात्रं वाऽनुपाल्य क्रमेणाप्याययेत्।evaṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā'nupālya krameṇāpyāyayet|स्वस्थवृत्तमेतावत् सूतिकायाः॥ ४८ ॥svasthavṛttametāvat sūtikāyāḥ|| 48 ||