Bharat Samhita

Chapter 3

बस्तिसूत्रीयसिद्धिः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Si. 3/1

॥ १ ॥athāto bastisūtrīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Si. 3/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Si. 3/3

।kṛtakṣaṇaṃ śailavarasya ramye sthitaṃ dhaneśāyatanasya pārśve| ॥ ३ ॥maharṣisaṅghairvṛtamagniveśaḥ punarvasuṃ prāñjaliranvapṛcchat|| 3 ||

Ca. Si. 3/4

।bastirnarebhyaḥ kimapekṣya dattaḥ syāt siddhimān kimmayamasya netram| ॥ ४ ॥kīdṛkpramāṇākṛti kiṅguṇaṃ ca kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastiḥ|| 4 ||

Ca. Si. 3/5

।nirūhakalpaḥ praṇidhānamātrā snehasya kā vā śayane vidhiḥ kaḥ| ॥ ५ ॥ke bastayaḥ keṣu hitā itīdaṃ śrutvottaraṃ prāha vaco maharṣiḥ|| 5 ||

Ca. Si. 3/6

।samīkṣya doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvādivayobalāni| ॥ ६ ॥bastiḥ prayukto niyataṃ guṇāya syāt sarvakarmāṇi ca siddhimanti|| 6 ||

Ca. Si. 3/7

।suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāsthiśastradrumaveṇudantaiḥ| ॥ ७ ॥nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistairnetrāṇi kāryāṇi su(tri)karṇikāni|| 7 ||

Ca. Si. 3/8

।ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasaṃmitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām| ॥ ८ ॥syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā'pihitāni caiva|| 8 ||

Ca. Si. 3/9

।yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti| ॥ ९ ॥ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni ca syurguḍikāmukhāni|| 9 ||

Ca. Si. 3/10

।syāt karṇikaikā'gracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve| ॥ १० ॥jāradgavo māhiṣahāriṇau vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi|| 10 ||

Ca. Si. 3/11

।hṛḍhastanurnaṣṭasiro vigandhaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛduḥ suśuddhaḥ| ॥ ११ ॥nṛṇāṃ vayo vīkṣya yathānurūpaṃ retreṣu yojyastu subaddhamūtraḥ|| 11 ||

Ca. Si. 3/12

।bsteralābhe plavajo galo vā syādaṅkapādaḥ sughanaḥ paṭo vā| ॥ १२ ॥āsthāpanārhaṃ puruṣaṃ vidhijñaḥ samīkṣya puṇye'hani śuklapakṣe|| 12 ||

Ca. Si. 3/13

।praśastanakṣatramuhūrtayoge jīrṇānnamekāgramupakrameta| ॥ १३ ॥balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dve pañcamūle ca palonmitāni|| 13 ||

Ca. Si. 3/14

।aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgāt pacedapsu caturthaśeṣam| ॥ १४ ॥pūtaṃ yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām|| 14 ||

Ca. Si. 3/15

।kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailairyutaṃ sukhoṣṇaistu picupramāṇaiḥ| ॥ १५ ॥guḍāt palaṃ dviprasṛtāṃ tu mātrāṃ snehasya yuktyā madhu saindhavaṃ ca|| 15 ||

Ca. Si. 3/16

।prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhamucchvāsya ca nirvalīkam| ॥ १६ ॥aṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim|| 16 ||

Ca. Si. 3/17

।tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam| ॥ १७ ॥same'thaveṣannataśīrṣake vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne|| 17 ||

Ca. Si. 3/18

।savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvarjudehaṃ svabhujopadhānam| ॥ १८ ॥saṅkocya savyetaradasya sakthi vāmaṃ prasārya praṇayettatastam|| 18 ||

Ca. Si. 3/19

।snigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snigdhaṃ śanairṛjvanu pṛṣṭhavaṃśam| ॥ १९ ॥akampanāvepanalāghavādīn pāṇyorguṇāṃścāpi vidarśayaṃstam|| 19 ||

Ca. Si. 3/20

।prapīḍya caikagrahaṇena dattaṃ netraṃ śanaireva tato'pakarṣet| ॥ २० ॥tiryak praṇīte tu na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite tu netre|| 20 ||

Ca. Si. 3/21

।dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitaśca| ॥ २१ ॥śītastvatistambhakaro vidāhaṃ mūrcchāṃ ca kuryādatimātramuṣṇaḥ|| 21 ||

Ca. Si. 3/22

।snigdho'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam| ॥ २२ ॥karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇa caiti|| 22 ||

Ca. Si. 3/23

।dāhātisārau lavaṇo'ti kuryāttasmāt suyuktaṃ samameva dadyāt| ॥ २३ ॥pūrvaṃ hi dadyānmadhu saindhavaṃ tu snehaṃ vinirmathya tato'nu kalkam|| 23 ||

Ca. Si. 3/24

।vimathya saṃyojya punardravaistaṃ bastau nidadhyānmathitaṃ khajena| ॥ २४ ॥vāmāśraye hi grahaṇīgude ca tat pārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ|| 24 ||

Ca. Si. 3/25

।līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidānam| ॥ २५ ॥viḍvātavego yadi cārdhadatte niṣkṛṣya mukte praṇayedaśeṣam|| 25 ||

Ca. Si. 3/26

।uttānadehaśca kṛtopadhānaḥ syādvīryamāpnoti tathā'sya deham| ॥ २६ ॥eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgāt pittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīyaḥ|| 26 ||

Ca. Si. 3/27

।pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena| ॥ २७ ॥jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsyaḥ parivṛṃhaṇārtham|| 27 ||

Ca. Si. 3/28

।nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena| ॥ २८ ॥dattvā sphicau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtham|| 28 ||

Ca. Si. 3/29

।īṣacca pādāṅguliyugmamāñcheduttānadehasya talau pramṛjyāt| ॥ २९ ॥snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye cāsya gātrāvayavā rugārtāḥ|| 29 ||

Ca. Si. 3/30

।tāṃścāvamṛdgīta sukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhānaḥ| , ॥ ३० ॥bhāgāḥ kaṣāyasya tu pañca, pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ prakṛtau sthite ca|| 30 ||

Ca. Si. 3/31

, ।vāte vivṛddhe tu caturthabhāgo, mātrā nirūheṣu kaphe'ṣṭabhāgaḥ| ॥ ३१ ॥nirūhamātrā prasṛtārdhamādye varṣe tato'rdhaprasṛtābhivṛddhiḥ|| 31 ||

Ca. Si. 3/32

।ādvādaśāt syāt prasṛtābhivṛddhirāṣṭādaśād dvādaśataḥ paraṃ syuḥ| ॥ ३२ ॥āsaptatestadvihitaṃ pramāṇamataḥ paraṃ ṣoḍaśavadvidheyam|| 32 ||

Ca. Si. 3/33

।nirūhamātrā prasṛtapramāṇā bāle ca vṛddhe ca mṛdurviśeṣaḥ| ॥ ३३ ॥nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam|| 33 ||

Ca. Si. 3/34

।pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam| ॥ ३४ ॥bhojyaṃ punarvyādhimavekṣya tadvat prakalpayedyūṣapayorasādyaiḥ|| 34 ||

Ca. Si. 3/35

।sarveṣu vidyādvidhimetamādyaṃ vakṣyāmi bastīnata uttarīyān| ॥ ३५ ॥dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ|| 35 ||

Ca. Si. 3/36

।trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ| ॥ ३६ ॥sthirādivargasya balāpaṭolatrāyantikairaṇḍayavairyutasya|| 36 ||

Ca. Si. 3/37

।prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamastu yāvat| ॥ ३७ ॥priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ atailasarpirmadhusaindhavaśca|| 37 ||

Ca. Si. 3/38

।syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ cāpi dadāti bastiḥ| ॥ ३८ ॥eraṇḍamūlaṃ tripalaṃ palāśā hrasvāni mūlāni ca yāni pañca|| 38 ||

Ca. Si. 3/39

।rāsnāśvagandhātibalāguḍūcīpunarnavāragvadhadevadāru| ॥ ३९ ॥bhāgāḥ palāṃśā madanāṣṭayuktā jaladvikaṃse kvathite'ṣṭaśeṣe|| 39 ||

Ca. Si. 3/40

।peṣyāḥ śatāhvā hapuṣā priyaṅguḥ sapippalīkaṃ madhukaṃ balā ca| ॥ ४० ॥rasāñjanaṃ vatsakabījamustaṃ bhāgākṣamātraṃ lavaṇāṃśayuktam|| 40 ||

Ca. Si. 3/41

।samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirnṛṇāṃ dīpanalekhanīyaḥ| ॥ ४१ ॥jaṅghorupādatrikapṛṣṭaśūlaṃ kaphāvṛtiṃ mārutanigrahaṃ ca|| 41 ||

Ca. Si. 3/42

।viṇmūtravātagrahaṇaṃ saśūlamādhmānatāmaśmariśarkare ca| ॥ ४२ ॥ānāhamarśograhaṇīpradoṣāneraṇḍabastiḥ śamayet prayuktaḥ|| 42 ||

Ca. Si. 3/43

।catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭācchāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| ॥ ४३ ॥rasaḥ sapeṣyo balamāṃsavarṇaretognidaścāndhyaśirortiśastaḥ|| 43 ||

Ca. Si. 3/44

।jaladvikaṃse'ṣṭapalaṃ palāśāt paktvā raso'rdhāḍhakamātraśeṣaḥ| ॥ ४४ ॥kalkairvacāmāgadhikāpalābhyāṃ yuktaḥ śatāhvādvipalena cāpi|| 44 ||

Ca. Si. 3/45

।sasaindhavaḥ kṣaudrayutaḥ satailo deyo nirūho balavarṇakārī| ॥ ४५ ॥ānāhapārśvāmayayonidoṣān gulmānudāvartarujaṃ ca hanyāt|| 45 ||

Ca. Si. 3/46

।yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| ॥ ४६ ॥yuktaṃ sasarpirmadhu vātaraktavaisvaryavīsarpahito nirūhaḥ|| 46 ||

Ca. Si. 3/47

।yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| ॥ ४७ ॥saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam|| 47 ||

Ca. Si. 3/48

।dvikārṣikāścandanapadmakardhiyaṣṭyāhvarāsnāvṛṣasārivāśca|॥ ४८ ॥salodhramañjiṣṭhamathāpyanantābalāsthirāditṛṇapañcamūlam|| 48 ||

Ca. Si. 3/49

।toye samutkvāthya rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam|॥ ४९ ॥jīvantimedardhiśatāvarībhirvīrādvikākolikaśerukābhiḥ|| 49 ||

Ca. Si. 3/50

।sitopalājīvakapadmareṇuprapauṇḍarīkaiḥ kamalotpalaiśca| ॥ ५० ॥lodhrātmaguptāmadhukairvidārīmuñjātakaiḥ keśaracandanaiśca|| 50 ||

Ca. Si. 3/51

।piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| ॥ ५१ ॥pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyāt pariṣiktagātraḥ|| 51 ||

Ca. Si. 3/52

।dāhātisārapradarāsrapittahṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca| ॥ ५२ ॥sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti|| 52 ||

Ca. Si. 3/53

।drākṣādikāśmaryamadhūkasevyaiḥ sasārivācandanaśītapākyaiḥ| ॥ ५३ ॥payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇītugātmaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ|| 53 ||

Ca. Si. 3/54

।godhūmacūrṇaiśca tathā'kṣamātraiḥ sakṣaudrasarpirmadhuyaṣṭitailaiḥ| ॥ ५४ ॥pathyāvidārīkṣurasairguḍena bastiṃ yutaṃ pittaharaṃ vidadhyāt|| 54 ||

Ca. Si. 3/55

।hṛnnābhipārśvottamadehadāhe dāhe'ntarasthe ca sakṛcchramūtre| ॥ ५५ ॥kṣīṇe kṣāte retasi cāpi naṣṭe paitte'tisāre ca nṛṇāṃ praśastaḥ|| 55 ||

Ca. Si. 3/56

।koṣātakāragvadhadevadāruśārṅgeṣṭamūrvākuṭajārkapāṭhāḥ| ॥ ५६ ॥paktvā kṛlatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ|| 56 ||

Ca. Si. 3/57

।tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| ॥ ५७ ॥phalāhvatailasya samākṣikasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya|| 57 ||

Ca. Si. 3/58

।dadyānnirūhaṃ kapharogiṇe jño mandāgraye cāpyaśanadviṣe ca| ॥ ५८ ॥paṭolapathyāmaradārubhirvā sapippalīkaiḥ kvathitairjale'gnau|| 58 ||

Ca. Si. 3/59

।dvipañcamūle triphalāṃ sabilvāṃ phālāni gomūtrayuta kaṣāyaḥ| ॥ ५९ ॥kaliṅgapāṭhāphalamustakalkaḥ sasaindhavaḥ kṣārayutaḥ satailaḥ|| 59 ||

Ca. Si. 3/60

।nirūhamukhyaḥ kaphajān vikārān sapāṇḍurogālasakāmadoṣān| ॥ ६० ॥hanyāttathā mārutamūtrasaṅgaṃ bastestathā''ṭopamadhāpi ghoram|| 60 ||

Ca. Si. 3/61

।rāsnāmṛtairaṇḍaviḍaṅgadārvīsaptacchadośīrasurāhvanimbaiḥ|॥ ६१ ॥śampākabhūnimbapaṭolapāṭhātiktākhuparṇīdaśamūlamustaiḥ|| 61 ||

Ca. Si. 3/62

।trāyantikāśigruphalatrikaiśca kvāthaḥ sapiṇḍītakatoyamūtraḥ|॥ ६२ ॥yaṣṭyāhvakṛṣṇāphalinīśatāhvārasāñjanaśvetavacāviḍaṅgaiḥ|| 62 ||

Ca. Si. 3/63

।kaliṅgapāṭhāmbudasaindhavaiśca kalkaiḥ sasarpirmadhutailamiśraḥ| ॥ ६३ ॥ayaṃ nirūhaḥ krimikuṣṭhamehabradhnodarājīrṇakaphāturebhyaḥ|| 63 ||

Ca. Si. 3/64

।rūkṣauṣadhairapyapatarpitebhya eteṣu rogeṣvapi satsu dattaḥ| ॥ ६४ ॥nihatya vātaṃ jvalanaṃ pradīpya vijitya rogāṃśca balaṃ karoti|| 64 ||

Ca. Si. 3/65

।punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīrabhūtīkabalāpalāśāḥ| ॥ ६५ ॥dvipañcamūlaṃ ca palāṃśikāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau|| 65 ||

Ca. Si. 3/66

।bilvaṃ yavān kolakulatthadhānyaphalāni caiva prasṛtonmitāni| ॥ ६६ ॥payojaladvyāḍhakavacchṛtaṃ tat kṣīrāvaśeṣaṃ sitavastrapūtam|| 66 ||

Ca. Si. 3/67

।vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām| ॥ ६७ ॥kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam|| 67 ||

Ca. Si. 3/68

।kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca tathaiva yuktaṃ prasṛtaistribhiśca| ॥ ६८ ॥dadyānnirūhaṃ vidhinā vivijñaḥ sa sarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ|| 68 ||

Ca. Si. 3/69

।snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃso dvau svāduśītau payasā ca pitte| ॥ ६९ ॥trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ|| 69 ||

Ca. Si. 3/70

।rasena vāte pratibhojanaṃ syāt kṣīreṇa pitte tu kaphe ca yūṣaiḥ| ॥ ७० ॥tathā'nuvāsyeṣu ca bilvatailaṃ syājjīvanīyaṃ phalasādhitaṃ ca|| 70 ||

Ca. Si. 3/71

।itīdamuktaṃ nikhilaṃ yathāvadvastipradānasya vidhānamagryam| ॥ ७१ ॥yo'dhītya vidvāniha bastikarma karoti loke labhate sa siddhim|| 71 ||

Ca. Si. 3

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasṃpūrite siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||