Bharat Samhita

Chapter 4

स्नेहव्यापत्सिद्धिः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 55-56)

तत्र श्लोकौ-वातादीनां शमायोक्ताः प्रवराः स्नेहबस्तयः।तेषां चाज्ञप्रयुक्तानां व्यापदः सचिकित्सिताः॥

verse 55 →

प्राग्भोज्यं स्नेहबस्तेर्यद् ध्रुवं येऽर्हास्त्र्याहाच्च ये।स्नेहबस्तिविधिश्चोक्तो मात्राबस्तिविधिस्तथा॥

verse 56 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Si. 4/1

॥ १ ॥athātaḥ snehavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||

Ca. Si. 4/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Si. 4/3

।snehabastīnnibodhemān vātapittakaphāpahān| ॥ ३ ॥mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ|| 3 ||

Ca. Si. 4/4

।daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām|॥ ४ ॥guḍūcyeraṇḍabhūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam|| 4 ||

Ca. Si. 4/5

।śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśikam| ॥ ५ ॥yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān|| 5 ||

Ca. Si. 4/6

।caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca| ॥ ६ ॥tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ|| 6 ||

Ca. Si. 4/7

।anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut| ॥ ७ ॥ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā|| 7 ||

Ca. Si. 4/8

।śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṃ tailaṃ samīraṇe| ॥ ८ ॥saindhavenāgnitaptena taptaṃ cānilanudghṛtam|| 8 ||

Ca. Si. 4/9

।jībantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām| ॥ ९ ॥śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm|| 9 ||

Ca. Si. 4/10

।svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭīṃ vacām| ॥ १० ॥piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe|| 10 ||

Ca. Si. 4/11

।bṛhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam| ॥ ११ ॥mūtraretorajodoṣān harettadanuvāsanam|| 11 ||

Ca. Si. 4/12

।lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam| ॥ १२ ॥tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam|| 12 ||

Ca. Si. 4/13

।saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ niculaṃ vacām| ॥ १३ ॥hrīveraṃ madhukaṃ bhārgīṃ devadāru sakaṭphalam|| 13 ||

Ca. Si. 4/14

।nāgaraṃ puṣkaraṃ medāṃ cavikāṃ citrakaṃ śaṭīm| ॥ १४ ॥viḍaṅgātiviṣe śyāmāṃ hareṇuṃ nīlinīṃ sthirām|| 14 ||

Ca. Si. 4/15

।bilvājamode kṛṣṇāṃ ca dantīṃ rāsnāṃ ca peṣayet| ॥ १५ ॥sādhyameraṇḍajaṃ tailaṃ tailaṃ vā kapharoganut|| 15 ||

Ca. Si. 4/16

।bradhnodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān| ॥ १६ ॥ānāhamaśmarīṃ caiva hanyāttadanuvāsanāt|| 16 ||

Ca. Si. 4/17

।madanairvā'mlasaṃyuktairbilvādyena gaṇena vā| ॥ १७ ॥tailaṃ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṃ kalpayedbhiṣak|| 17 ||

Ca. Si. 4/18

।viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭolatriphalāmṛtāḥ|॥ १८ ॥jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhuparṇikāḥ|| 18 ||

Ca. Si. 4/19

।nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ| ॥ १९ ॥eṣāṃ kvāthena vipacettailamebhiśca kalkitaiḥ|| 19 ||

Ca. Si. 4/20

।phalabilvatrivṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ|॥ २० ॥saptaparṇavacośīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ|| 20 ||

Ca. Si. 4/21

।latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcorakapauṣkaraiḥ| ॥ २१ ॥tat kuṣṭhāni krimīn mehānarśāṃsi grahaṇīgadam|| 21 ||

Ca. Si. 4/22

।klībatāṃ viṣamāgnitvaṃ malaṃ doṣatrayaṃ tathā| ॥ २२ ॥prayuktaṃ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ|| 22 ||

Ca. Si. 4/23

।vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirojasām| ॥ २३ ॥kṣīṇaśukrasya cātīva snehabastirbalapradaḥ|| 23 ||

Ca. Si. 4/24

।pādajaṅghorupṛṣṭhāṃsakaṭīnāṃ sthiratāṃ parām| ॥ २४ ॥janayedaprajānāṃ ca prajāṃ strīṇāṃ tathā nṛṇām|| 24 ||

Ca. Si. 4/25

।vātapittakaphātyannapurīṣairāvṛtasya ca| ॥ २५ ॥abhukte ca praṇītasya snehabasteḥ ṣaḍāpadaḥ|| 25 ||

Ca. Si. 4/26

।śīto'lpo vā'dhike vate pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| ॥ २६ ॥atibhukte gururvarcaḥsaṃcaye'lpabalastathā|| 26 ||

Ca. Si. 4/27

।dattastairāvṛtaḥ sneho na yātyabhibhavādapi| ॥ २७ ॥abhukte'nāvṛtatvācca yātyūrdhvaṃ tasya lakṣaṇam|| 27 ||

Ca. Si. 4/28

।aṅgamardajvarādhmānaśītastambhorupīḍanaiḥ| ॥ २८ ॥pārśvarugveṣṭanairvidyāt snehaṃ vātāvṛtaṃ bhiṣak|| 28 ||

Ca. Si. 4/29

।snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ|॥ २९ ॥sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ|| 29 ||

Ca. Si. 4/30

।nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| ॥ ३० ॥tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet|| 30 ||

Ca. Si. 4/31

।dāharāgatṛṣāmohatamakajvaradūṣaṇaiḥ| ॥ ३१ ॥vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet|| 31 ||

Ca. Si. 4/32

।tandrāśītajvarālasyaprasekarucigauravaiḥ| ॥ ३२ ॥saṃmūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam|| 32 ||

Ca. Si. 4/33

।kaṣāyakaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ| ॥ ३३ ॥phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet|| 33 ||

Ca. Si. 4/34

।chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ| ॥ ३४ ॥āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam|| 34 ||

Ca. Si. 4/35

।kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| ॥ ३५ ॥vireko mṛduratrāmavihitā ca kriyā hitā|| 35 ||

Ca. Si. 4/36

।viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ| ॥ ३६ ॥snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ|| 36 ||

Ca. Si. 4/37

।śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| ॥ ३७ ॥nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca|| 37 ||

Ca. Si. 4/38

।abhukte śūnyapāyau vā vegāt sneho'tipīḍitaḥ| ॥ ३८ ॥dhāvatyūrdhvaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi|| 38 ||

Ca. Si. 4/39

।mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| ॥ ३९ ॥tatsiddhataila iṣṭo'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ|| 39 ||

Ca. Si. 4/40

।kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| ॥ ४० ॥chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṃ nivartanam|| 40 ||

Ca. Si. 4/41

।yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ| ॥ ४१ ॥sarvo'lpo vā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā|| 41 ||

Ca. Si. 4/42

।yuktasnehaṃ dravoṣṇaṃ ca laghupathyopasevanam| ॥ ४२ ॥bhuktavān mātrayā bhojyamanuvāsyastryahātryahāt|| 42 ||

Ca. Si. 4/43

।dhānyanāgarasiddhaṃ hi toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ| ॥ ४३ ॥vyuṣitāya niśāṃ kalyamuṣṇaṃ vā kevalaṃ jalam|| 43 ||

Ca. Si. 4/44

।snehājīrṇaṃ jarayati śleṣmāṇaṃ tadbhinatti ca| ॥ ४४ ॥mārutasyānulomyaṃ ca kuryāduṣṇodakaṃ nṛṇām|| 44 ||

Ca. Si. 4/45

।vamane ca vireke ca nirūhe sānuvāsane| ॥ ४५ ॥tasmāduṣṇodakaṃ deyaṃ vātaśleṣmopaśāntaye|| 45 ||

Ca. Si. 4/46

।rūkṣanisyastu dīptāgnirvyāyāmī mārutāmayī| ॥ ४६ ॥vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāścārhā dine dine|| 46 ||

Ca. Si. 4/47

।eṣāṃ cāśu jarāṃ sneho yātyambu sikatāsviva| ॥ ४७ ॥ato'nyeṣāṃ tryahāt prāyaḥ snehaṃ pacati pāvakaḥ|| 47 ||

Ca. Si. 4/48

।na tvāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam| ॥ ४८ ॥sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati|| 48 ||

Ca. Si. 4/49

।na caiva gudakaṇṭhābhyāṃ dadyāt snehamanantaram| ॥ ४९ ॥ubhayasmāt samaṃ gacchan vātamagniṃ ca dūṣayet|| 49 ||

Ca. Si. 4/50

।snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet| ॥ ५० ॥utkleśāgnivadhau snehāgnirūhāt pavanādbhayam|| 50 ||

Ca. Si. 4/51

।tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo nirūhyaścānuvāsitaḥ| ॥ ५१ ॥snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣanut|| 51 ||

Ca. Si. 4/52

।karmavyāyāmabhārādhvayā(pā)nastrīkarṣiteṣu ca| ॥ ५२ ॥durbale vātabhahne ca mātrābastiḥ sadā mataḥ|| 52 ||

Ca. Si. 4/53

।yatheṣṭāhāraceṣṭasya sarvakālaṃ niratyayaḥ| ॥ ५३ ॥hrasvāyāḥ snehamātrāyā mātrābastiḥ samo bhavet|| 53 ||

Ca. Si. 4/54

।balyaṃ sukhopacaryaṃ ca sukhaṃ sṛṣṭapurīṣakṛt| ॥ ५४ ॥snehamātrāvidhānaṃ hi bṛṃhaṇaṃ vātaroganut|| 54 ||

Ca. Si. 4/55

-tatra ślokau- ।vātādīnāṃ śamāyoktāḥ pravarāḥ snehabastayaḥ| ॥ ५५ ॥teṣāṃ cājñaprayuktānāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ|| 55 ||

Ca. Si. 4/56

।prāgbhojyaṃ snehabasteryad dhruvaṃ ye'rhāstryāhācca ye| ॥ ५६ ॥snehabastividhiścokto mātrābastividhistathā|| 56 ||

Ca. Si. 4

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne snehavyāpatsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ||4||