Bharat Samhita

Chapter 6

वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 94-95)

तत्र श्लोकौ-इत्येता व्यापदः प्रोक्ताः सरूपाः सचिकित्सिताः।वमनस्य विरेकस्य कृतस्याकुशलैर्नृणाम्॥

verse 94 →

एता विज्ञाय मतिमानवस्थाश्चैव तत्त्वतः।दद्यात् संशोधनं सम्यगारोग्यार्थी नृणां सदा॥

verse 95 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Si. 6/1

।athā'to vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ|

Ca. Si. 6/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||

Ca. Si. 6/3

।atha śodhanayoḥ samyagvidhimūrdhvānulomayoḥ| ॥ ३ ॥asamyakkṛtayoścaiva doṣān vakṣyāmi sauṣadhān|| 3 ||

Ca. Si. 6/4

।atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ|! ॥ ४ ॥!tadantare prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstrayaḥ|| 4 ||

Ca. Si. 6/5

।prāvṛṭ śucinabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| ॥ ५ ॥tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati|| 5 ||

Ca. Si. 6/6

! ।!etānṛtūn vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak| ॥ ६ ॥svasthavṛttamabhipretya vyādhau vyādhivaśena tu|| 6 ||

Ca. Si. 6/7

! ।karmaṇāṃ !vamanādīnāmantareṣvantareṣu ca| ॥ ७ ॥snehasvedau prayuñjīta snehaṃ cānte prayojayet|| 7 ||

Ca. Si. 6/8

!।!visarpapiḍakāśophakāmalāpāṇḍurogiṇaḥ| ॥ ८ ॥abhighātaviṣārtāṃśca nātisnigdhāt virecayet|| 8 ||

Ca. Si. 6/9

।nātisnighdaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| ! ॥ ९ ॥snehotkliṣṭaśarīrāya !rūkṣaṃ dadyāvirecanam|| 9 ||

Ca. Si. 6/10

।snehasvedopapannena jīrṇe mātrāvadauṣadham| ॥ १० ॥ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate|| 10 ||

Ca. Si. 6/11

।snigdhāt pātrādyathā toyamayatnena praṇudyate| ॥ ११ ॥kaphādayaḥ praṇudyante snigdhāddehāttathauṣadhaiḥ|| 11 ||

Ca. Si. 6/12

।ārdraṃ kāṣṭhaṃ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ| ॥ १२ ॥tathā snigdhasya vai doṣān svedo viṣyandayet sthirān|| 12 ||

Ca. Si. 6/13

।kliṣṭaṃ vāso yathotkleśya malaḥ saṃśodhyate'mbhasā| !॥ १३ ॥snehasvedaistathotkleśya śodhyate !śodhanairmalaḥ|| 13 ||

Ca. Si. 6/14

।ajīrṇe vardhate glānirvibandhaścāpi jāyate| ॥ १४ ॥pītaṃ saṃśodhanaṃ caiva viparītaṃ pravartate|| 14 ||

Ca. Si. 6/15

।alpamātraṃ mahāvegaṃ bahudoṣaharaṃ sukham| ॥ १५ ॥laghupākaṃ sukhāsvādaṃ prīṇanaṃ vyādhināśanam|| 15 ||

Ca. Si. 6/16

।avikāri ca vyāpattau nātiglānikaraṃ ca yat| ॥ १६ ॥gandhavarṇarasopetaṃ nidyānmātrāvadauṣadham|| 16 ||

Ca. Si. 6/17

।vidhūya mānasān doṣān kāmādīnaśubhodayān| ॥ १७ ॥ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate|| 17 ||

Ca. Si. 6/18

।naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam| , ॥ १८ ॥sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ, laghvaśītaṃ virecanam|| 18 ||

Ca. Si. 6/19

।utkliṣṭālpakaphatvena kṣipraṃ doṣāḥ sravanti hi| ॥ १९ ॥pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayet|| 19 ||

Ca. Si. 6/20

।ūrdhvaṃ kaphānuge pitte viṭpitte'nukaphe tvadhaḥ| ॥ २० ॥hṛtadoṣaṃ vadet kārśyadaurbalye cet salāghave|| 20 ||

Ca. Si. 6/21

।vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhaṃ na tvalāghave| ॥ २१ ॥staimitye'nilasaṅge ca nirudgāre'pi vāmayet|| 21 ||

Ca. Si. 6/22

।ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṃ bhavet| ॥ २२ ॥vamite vardhate vahniḥ śamaṃ doṣā vrajanti hi|| 22 ||

Ca. Si. 6/23

।vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| ॥ २३ ॥tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam|| 23 ||

Ca. Si. 6/24

।saṃśodhanābhyāṃ śuddhasya hṛtadoṣasya dehinaḥ| ॥ २४ ॥yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret|| 24 ||

Ca. Si. 6/25

।kaphapitte viśuddhe'lpaṃ madyape vātapaitteke| ॥ २५ ॥tarpaṇādikramaṃ kuryāt peyā'bhiṣyandayeddhi tān|| 25 ||

Ca. Si. 6/26

।anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇorjo manasvitā|॥ २६ ॥laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ|| 26 ||

Ca. Si. 6/27

।klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā| ॥ २७ ॥aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ|| 27 ||

Ca. Si. 6/28

।akāle'lpātimātraṃ ca purāṇaṃ na ca bhāvitam| ॥ २८ ॥asamyaksaṃskṛtaṃ caiva vyāpadyetauṣadhaṃ drutam|| 28 ||

Ca. Si. 6/29

।ādhmānaṃ parikartiśca srāvo hṛdgātrayorgrahaḥ| ॥ २९ ॥jīvādānaṃ savibhraṃśaḥ stambhaḥ sopadravaḥ klamaḥ|| 29 ||

Ca. Si. 6/30

।ayogādatiyogācca daśaitā vyāpado matāḥ| ॥ ३० ॥preṣyabhaiṣajyavaidyānāṃ vaiguṇyādāturasya ca|| 30 ||

Ca. Si. 6/31

।yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ॥ ३१ ॥ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam|| 31 ||

Ca. Si. 6/32

।śleṣmotkliṣṭena durgandhamahṛdyamati vā bahu| ॥ ३२ ॥virecanamajīrṇe ca pītamūrdhvaṃ pravartate|| 32 ||

Ca. Si. 6/33

।kṣudhārtamṛdukoṣṭhābhyāṃ svalpotkliṣṭakaphena vā| ॥ ३३ ॥tīkṣṇaṃ pītaṃ sthitaṃ kṣubdhaṃ vamanaṃ syādvirecanam|| 33 ||

Ca. Si. 6/34

।prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ|, ॥ ३४ ॥ayogasaṃjñe, kṛcchreṇa yāti doṣo navā'lpaśaḥ|| 34 ||

Ca. Si. 6/35

।pītauṣadho na śuddhaścejjīrṇe tasmin punaḥ pibet| ॥ ३५ ॥auṣadhaṃ na tvajīrṇe'nyadbhayaṃ syādatiyogataḥ|| 35 ||

Ca. Si. 6/36

।koṣṭhasya gurutāṃ jñātvā laghutvaṃ balameva ca| ॥ ३६ ॥ayoge mṛdu vā dadyādauṣadhaṃ tīkṣṇameva vā|| 36 ||

Ca. Si. 6/37

।vamanaṃ na tu duśchardaṃ duṣkoṣṭhaṃ na virecanam| ॥ ३७ ॥pāyayetauṣadhaṃ bhūyo hanyāt pītaṃ punarhi tau|| 37 ||

Ca. Si. 6/38

।asnīgdhāsvinnadehasya rūkṣasyānavamauṣadham| ॥ ३८ ॥doṣānutkliśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān|| 38 ||

Ca. Si. 6/39

।vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hikkāṃ tamaso darśanaṃ bhṛśam| ॥ ३९ ॥piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām|| 39 ||

Ca. Si. 6/40

।snigdhasvinnasya cātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham| ॥ ४० ॥śītairvā stabdhamāme vā doṣānutkliśya nāharet|| 40 ||

Ca. Si. 6/41

।tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ| ॥ ४१ ॥vijñāya matimāṃstatra yathoktāṃ kārayet kriyām|| 41 ||

Ca. Si. 6/42

।taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| ॥ ४२ ॥pāyayeta punarjīrṇe samūtrairvā nirūhayet|| 42 ||

Ca. Si. 6/43

।nirūḍhaṃ ca rasairdhānvairbhojayitvā'nuvāsayet| ॥ ४३ ॥phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā|| 43 ||

Ca. Si. 6/44

।snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet| ॥ ४४ ॥na cātitīkṣṇena tato hyatiyogastu jāyate|| 44 ||

Ca. Si. 6/45

।atitīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam| ॥ ४५ ॥hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnvisrāvayeddravān|| 45 ||

Ca. Si. 6/46

।balasvarakṣayaṃ dāhaṃ kaṇṭhaśoṣaṃ bhramaṃ tṛṣām| ॥ ४६ ॥kuryācca madhuraistatra śeṣamauṣadhamullikhet|| 46 ||

Ca. Si. 6/47

।vamane tu virekaḥ syādvireke vamanaṃ punaḥ| ॥ ४७ ॥pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tat|| 47 ||

Ca. Si. 6/48

।kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā|॥ ४८ ॥raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi|| 48 ||

Ca. Si. 6/49

।añjanaṃ candanośīramajjāsṛkśarkarodakam| ॥ ४९ ॥lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param|| 49 ||

Ca. Si. 6/50

।śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ siddhāṃ peyāṃ samākṣikām| ॥ ५० ॥varcaḥsāṃgrāhikaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhojyaṃ ca dāpayet|| 50 ||

Ca. Si. 6/51

।jāṅgalairvā rasairbhojyaṃ picchābastiśca śasyate| ॥ ५१ ॥maghurairanuvāsyaśca siddhena kṣīrasarpiṣā|| 51 ||

Ca. Si. 6/52

।vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| ॥ ५२ ॥pibet kaphaharairmanthaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram|| 52 ||

Ca. Si. 6/53

।sodgārāyāṃ bhṛśaṃ vamyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ| ॥ ५३ ॥samadhūkāñcanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam|| 53 ||

Ca. Si. 6/54

।vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ|॥ ५४ ॥snigdhāmlalavaṇairhṛdyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ|| 54 ||

Ca. Si. 6/55

।phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| ॥ ५५ ॥niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet|| 55 ||

Ca. Si. 6/56

।vāgrahānilarogeṣu ghṛtamāṃsopasādhitām| ॥ ५६ ॥yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt snehasvedau ca buddhimān|| 56 ||

Ca. Si. 6/57

।vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ| ॥ ५७ ॥agniprāṇavivṛddhyarthaṃ kramaṃ peyādikaṃ bhajet|| 57 ||

Ca. Si. 6/58

।bahudoṣasya rūkṣasya hīnāgneralpamauṣadham| ॥ ५८ ॥sodāvartasya cotkliśya doṣānmārgānnirudhya ca|| 58 ||

Ca. Si. 6/59

।bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| ॥ ५९ ॥śvāsaviṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam|| 59 ||

Ca. Si. 6/60

।abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| ॥ ६० ॥udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate|| 60 ||

Ca. Si. 6/61

।snigdhena gurukoṣṭhena sāme balavadauṣadham| ॥ ६१ ॥kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhena śrāntenālpabalena vā|| 61 ||

Ca. Si. 6/62

।pītaṃ gatvā gudaṃ sāmamāśu doṣaṃ nirasya ca| ॥ ६२ ॥tīvraśūlāṃ sapicchāsrāṃ karoti parikartikām|| 62 ||

Ca. Si. 6/63

।laṅghanaṃ pācanaṃ sāme rūkṣoṣṇaṃ laghubhojanam| ॥ ६३ ॥bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kṣāmāsya madhurastatahā|| 63 ||

Ca. Si. 6/64

।āme jīrṇe'nubandhaścet kṣārāmlaṃ laghu śasyate| ॥ ६४ ॥puṣpakāsīsamiśraṃ vā kṣāreṇa lavaṇena vā|| 64 ||

Ca. Si. 6/65

।sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibedvāte'dhike sati| ॥ ६५ ॥dadhyamlaṃ bhojane pāne saṃyuktaṃ dāḍimatvacā|| 65 ||

Ca. Si. 6/66

।devadārutilānāṃ vā kalkamuṣṇāmbunā pibet| ॥ ६६ ॥aśvatthodumbaraplakṣakadambairvā śṛtaṃ payaḥ|| 66 ||

Ca. Si. 6/67

।kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ picchābastimathāpi vā| ॥ ६७ ॥yaṣṭīmadhukasiddhaṃ vā snehāstiṃ pradāpayet|| 67 ||

Ca. Si. 6/68

।alpaṃ tu bahudoṣasya doṣamutkliśya bheṣajam| ॥ ६८ ॥alpālpaṃ srāvayet kaṇḍūṃ śophaṃ kuṣṭhāni gauravam|| 68 ||

Ca. Si. 6/69

।kuryāccāgnibalotkleśastaimityārucipāṇḍutāḥ| , ॥ ६९ ॥parisrāvaḥ sa, taṃ doṣaṃ śamayedvāmayedapi|| 69 ||

Ca. Si. 6/70

।snehitaṃ vā punastīkṣaṇaṃ pāyayeta virecanam| ॥ ७० ॥śuddhe cūrṇāsavāriṣṭān saṃskṛtāṃśca pradāpayet|| 70 ||

Ca. Si. 6/71

।pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ| ॥ ७१ ॥kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham|| 71 ||

Ca. Si. 6/72

।sa hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ| ॥ ७२ ॥jihvāṃ khādati niḥsaṃjño dantān kiṭikiṭāpayan|| 72 ||

Ca. Si. 6/73

।na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak| ॥ ७३ ॥madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam|| 73 ||

Ca. Si. 6/74

।pācanīyaistataścāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet| ॥ ७४ ॥kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇotthāpayettataḥ|| 74 ||

Ca. Si. 6/75

।pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate| ॥ ७५ ॥tasmai snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt pittakaphe'nyathā|| 75 ||

Ca. Si. 6/76

।pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā| ॥ ७६ ॥ruddho'ti vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ|| 76 ||

Ca. Si. 6/77

।stambhavepathunistodasādodveṣṭanamanthanaiḥ| ॥ ७७ ॥tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi kārayet|| 77 ||

Ca. Si. 6/78

।atitīkṣṇaṃ mṛdau koṣṭhe laghudoṣasya bheṣajam| ॥ ७८ ॥doṣān hṛtvā vinirmathya jīvaṃ harati śoṇitam|| 78 ||

Ca. Si. 6/79

।tenānnaṃ miśritaṃ dadyādvāyasāya śune'pi vā| ॥ ७९ ॥bhuṅkte taccedvadejjīvaṃ na bhuṅkte pittamādiśet|| 79 ||

Ca. Si. 6/80

।śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| ॥ ८० ॥prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syāt pitte śuddhaṃ tu śoṇite|| 80 ||

Ca. Si. 6/81

।tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām| ॥ ८१ ॥tasya pittaharīṃ sarvāmatiyoge ca yā hitā|| 81 ||

Ca. Si. 6/82

।mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| ॥ ८२ ॥pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati|| 82 ||

Ca. Si. 6/83

।tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastiṃ pradāpayet| ॥ ८३ ॥śyāmākāśmaryabadarīdūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ|| 83 ||

Ca. Si. 6/84

।ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ śītaṃ bastiṃ pradāpayet| ॥ ८४ ॥picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam|| 84 ||

Ca. Si. 6/85

।gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| ॥ ८५ ॥sāma gāndharvaśabdāṃśca saṃjñānāśe'sya kārayet|| 85 ||

Ca. Si. 6/86

।yadā virecanaṃ pītaṃ viḍantamavatiṣṭhate| ॥ ८६ ॥vamanaṃ bheṣajāntaṃ vā doṣānutkliśya nāvahet|| 86 ||

Ca. Si. 6/87

।tadā kurvanti kaṇḍvādīn doṣāḥ prakupitā gadān| ॥ ८७ ॥sa vibhraṃśo matastatra syādyathāvyādhi bheṣajam|| 87 ||

Ca. Si. 6/88

।pītaṃ snigdhena sasnehaṃ taddoṣairmārdavādvṛtam| ॥ ८८ ॥na vāhayati doṣāṃstu svasthānāt stambhayeccyutān|| 88 ||

Ca. Si. 6/89

।vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ| ॥ ८९ ॥tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā so'rho laṅghitapācitaḥ|| 89 ||

Ca. Si. 6/90

।rūkṣaṃ virecanaṃ pītaṃ rūkṣeṇālpabalena vā| ॥ ९० ॥mārutaṃ kopayitvā''śu kuryādghorānupadravān|| 90 ||

Ca. Si. 6/91

।stambhaśūlāni ghorāṇi sarvagātreṣu muhyataḥ| ॥ ९१ ॥snehasvedādikastatra kāryo vātaharo vidhiḥ|| 91 ||

Ca. Si. 6/92

।snigdhasya mṛdukoṣṭhasya mṛdūtkliśyauṣadhaṃ kapham| ॥ ९२ ॥pittaṃ vātaṃ ca saṃrudhya satandrāgauravaṃ klamam|| 92 ||

Ca. Si. 6/93

।daurbalyaṃ cāṅgasādaṃ ca kuryādāśu tadullikhet| ॥ ९३ ॥laṅghanaṃ pācanaṃ cātra snigdhaṃ tīkṣṇaṃ ca śodhanam|| 93 ||

Ca. Si. 6/94

-tatra ślokau- ।ityetā vyāpadaḥ proktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ| ॥ ९४ ॥vamanasya virekasya kṛtasyākuśalairnṛṇām|| 94 ||

Ca. Si. 6/95

।etā vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ| ॥ ९५ ॥dadyāt saṃśodhanaṃ samyagārogyārthī nṛṇāṃ sadā|| 95 ||

Ca. Si. 6

॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||