॥ १ ॥athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 7
बस्तिव्यापत्सिद्धिः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 66)
तत्र श्लोकः-इत्येता व्यापदः प्रोक्ता बस्तेः साकृतिभेषजाः।बुद्ध्वा कार्त्स्न्येन तान् बस्तीन्नियुञ्जन्नापराध्यति॥
verse 66 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।dhīdhairyaudāryagāmbhīryakṣamādamataponidhim| ॥ ३ ॥punarvasuṃ śiṣyagaṇaḥ papraccha vinayānvitaḥ|| 3 ||
।kāḥ kati vyāpado basteḥ kiṃsamutthānalakṣaṇāḥ| ॥ ४ ॥kā cikitsā iti praśnāñchrutvā tānabravīdguruḥ|| 4 ||
।nātiyogau klamādhmāne hikkā hṛtprāptirūrdhvatā| ॥ ५ ॥pravāhikā śiroṅgārtiḥ parikartaḥ parisravaḥ|| 5 ||
।dvādaśa vyāpado basterasamyagyogasaṃbhavāḥ| ॥ ६ ॥āsāmekaikaśo rūpaṃ cikitsāṃ ca nibodhata|| 6 ||
।gurukoṣṭhe'nilaprāye rūkṣe vātolbaṇe'pi vā| ॥ ७ ॥śīto'lpalavaṇasnehadravamātro ghano'pi vā|| 7 ||
।bastiḥ saṃkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| ॥ ८ ॥karoti gurukoṣṭhatvaṃ vātamūtraśakṛdgraham|| 8 ||
।nābhibastirujaṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude| ॥ ९ ॥kaṇḍūgaṇḍāni vaivarṇyamaruciṃ vahnimārdavam|| 9 ||
।tatroṣṇāyāḥ pramathyāyāḥ pānaṃ svedāḥ pṛthagvidhāḥ| ॥ १० ॥phalavartyo'thavā kālaṃ jñātvā śastaṃ virecanam|| 10 ||
।bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān| ॥ ११ ॥surādimūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet|| 11 ||
।snigdhasvinne'titīkṣṇoṣṇo mṛdukoṣṭhe'tiyujyate| ॥ १२ ॥tasya liṅgaṃ cikitsā ca śodhanābhyāṃ samā bhavet|| 12 ||
।pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukaṃ balām| ॥ १३ ॥piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre taṇḍuladhāvane|| 13 ||
।drākṣāyāḥ pakvaloṣṭasya prasāde madhukasya ca| ॥ १४ ॥vinīya saghṛtaṃ bastiṃ dadyāddāhe'tiyogaje|| 14 ||
।āmaśeṣe nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ| ॥ १५ ॥mārgaṃ ruṇaddhi vātasya hantyagniṃ mūrcchayatyapi|| 15 ||
।klamaṃ vidāhaṃ hṛcchūlaṃ mohaveṣṭanagauravam| ॥ १६ ॥kuryāt svedairvirūkṣaistaṃ pācanaiścāpyupācaret|| 16 ||
।pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam| ॥ १७ ॥pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam|| 17 ||
।vacānāgaraśaṭyelā dadhimaṇḍena mūrcchitāḥ| ॥ १८ ॥peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā|| 18 ||
।dāru trikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭīm| ॥ १९ ॥piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān|| 19 ||
।bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam| ॥ २० ॥samūtramathavā vyaktalavaṇaṃ mādhutailikam|| 20 ||
।alpavīryo mahādoṣe rūkṣe krūrāśaye kṛtaḥ| ॥ २१ ॥bastirdoṣāvṛto ruddhamārgo rundhyāt samīraṇam|| 21 ||
।sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam| ॥ २२ ॥vidāhaṃ gurukoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām|| 22 ||
।ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati| ॥ २३ ॥śyāmāphalādibhiḥ kuṣṭhakṛṣṇālavaṇasarṣapaiḥ|| 23 ||
।dhūmamāṣavacākiṇvakṣāracūrṇaguḍaiḥ kṛtām| ॥ २४ ॥karāṅguṣṭhanibhāṃ vartiṃ yavamadhyāṃ nidhāpayet|| 24 ||
।abhyaktasvinnagātrasya tailāktāṃ snehite gude| ॥ २५ ॥athavā lavaṇāgāradhūmasiddhārthakaiḥ kṛtām|| 25 ||
।bilvādinā nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| ॥ २६ ॥saralāmaradārubhyāṃ siddhaṃ caivānuvāsanam|| 26 ||
।mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan|, ॥ २७ ॥kuryāddhikkāṃ, hitaṃ tasmai hikkāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat|| 27 ||
।balāsthirādikāśmaryatriphalāguḍasaindhavaiḥ| ॥ २८ ॥saprasannāranālāmlaistailaṃ paktavā'nuvāsayet|| 28 ||
।kṛṣṇālavaṇayorakṣaṃ pibeduṣṇāmbunā yutam| ॥ २९ ॥dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātanut|| 29 ||
।atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak prapīḍitaḥ| ॥ ३० ॥ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśetkaṭaiḥ|| 30 ||
।syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ| ॥ ३१ ॥śṛtairbastirhitaḥ siddhaṃ vātaghnaiścānuvāsanam|| 31 ||
।vātamūtrapurīṣāṇāṃ datte vegānnigṛhṇataḥ| ॥ ३२ ॥ati vā pīḍito bastirmukhenāyāti vegavān|| 32 ||
।mūrcchāvikāraṃ tasyādau dṛṣṭvā śītāmbunā mukham| ॥ ३३ ॥siñcet pārśvodaraṃ cādhaḥ pramṛjyādvījayecca tam|| 33 ||
।keśeṣvālambya cākāśe dhunuyāttrāsayecca tam| ॥ ३४ ॥gokharāśvagajaiḥ siṃhai rājapreṣyaistathoragaiḥ|| 34 ||
।ulkābhirevamanyaiśca bhītasyādhaḥ pravartate| ॥ ३५ ॥vastrapāṇigrahaiḥ kaṇṭhaṃ rundhyānna mriyate yathā|| 35 ||
।prāṇodānanirodhāddhi prasiddhataramārgavān| ॥ ३६ ॥apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati|| 36 ||
।tataḥ kramukakalkākṣaṃ pāyayetāmlasaṃyutam| ॥ ३७ ॥auṣṇyāttaikṣyāt saratvācca bastiṃ so'syānulomayet|| 37 ||
।pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| ॥ ३८ ॥yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaḥ|| 38 ||
।bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite| ॥ ३९ ॥śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ|| 39 ||
।snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ| ॥ ४० ॥utkliśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām|| 40 ||
।sa bastipāyuśophena jaṅghorusadanena vā| ॥ ४१ ॥niruddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ saṃpravāhate|| 41 ||
।svedābhyāṅgānnirūhāṃśca śodhanīyānulomikān| ॥ ४२ ॥vidadhyāllaṅghayitvā tu vṛttiṃ kuryādviriktavat|| 42 ||
।durbale krūrakoṣṭhe ca tīvradoṣe tanurmṛduḥ| ॥ ४३ ॥śīto'lpaścāvṛto doṣairbastistadvihato'nilaḥ|| 43 ||
।mārgairgātrāṇi sandhāvannūrdhvaṃ mūrdhni vihanyate| ॥ ४४ ॥grīvāṃ manye ca gṛhṇāni śiraḥ kaṇṭhaṃ bhinatti ca|| 44 ||
।bādhiryaṃ karṇanādaṃ ca pīnasaṃ netravibhramam| ॥ ४५ ॥kuryādabhyañjanaṃ tailalavaṇena yathāvidhi|| 45 ||
।yuñjyāt pradhamanairnasyairdhūmairasya virecayet| ॥ ४६ ॥tīkṣṇānulomikenātha snigdhaṃ bhukte'nuvāsayet|| 46 ||
।snehasvedairanāpādya gurustīkṣṇo'timātrayā| ॥ ४७ ॥yasya bastiḥ prayujyeta so'timātraṃ pravartayet|| 47 ||
।sruteṣu tasya doṣeṣu nirūḍhasyātimātraśaḥ| ॥ ४८ ॥stabdhodāvṛtakoṣṭhasya vāyuḥ saṃpratihanyate|| 48 ||
।vilomanasamudbhūto rujatyaṅgāni dehinaḥ|॥ ४९ ॥gātraveṣṭananistodabhedasphuraṇajṛmbhaṇaiḥ|| 49 ||
।taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ secayeduṣṇavāriṇā| ॥ ५० ॥eraṇḍapatraviṣkvāthaiḥ prastaraiścopapādayet|| 50 ||
।yavān kulatthān kolāni pañcamūle tathobhaye| ॥ ५१ ॥jalāḍhakadvaye paktvā pādaśeṣeṇa tena ca|| 51 ||
।kuryāt sabilvatailoṣṇalavaṇena nirūhaṇam| ॥ ५२ ॥taṃ nirūḍhaṃ samāśvastaṃ droṇyāṃ samavagāhayet|| 52 ||
।tato bhuktavatastasya kārayedanuvāsanam| ॥ ५३ ॥yaṣṭīmadhukatailena bilvatailena vā bhiṣak|| 53 ||
।mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣastīkṣṇo'timātravān| ॥ ५४ ॥bastirdoṣānnirasyāśu janayet parikartikām|| 54 ||
।trikavaṅkṣaṇabastīnāṃ todaṃ nābheradho rujam| ॥ ५५ ॥vibandho'lpālpamutthānaṃ bastinirlekhanādbhavet|| 55 ||
।svāduśītauṣadhaistatra paya ikṣvādibhiḥ śṛtam| ॥ ५६ ॥yaṣṭyāhvatilakalkābhyāṃ bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ|| 56 ||
।sasarjarasayaṣṭyāhvajiṅginīkardamāñjanam| ॥ ५७ ॥vinīya dugdhe bastiḥ syāt vyaktāmlamṛdubhojinaḥ|| 57 ||
।pittaroge'mla uṣṇo vā tīkṣṇo vā lavaṇo'thavā| ॥ ५८ ॥bastirlikhati pāyuṃ tu kṣiṇoti vidahatyapi|| 58 ||
।sa vidagdhaḥ sravatyasraṃ pittaṃ cānekavarṇavat| ॥ ५९ ॥sāryate bahuvegena mohaṃ gacchati cāsakṛt|| 59 ||
।ārdraśālmalivṛntaistu kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam| ॥ ६० ॥sarpiṣā yojitaṃ śītaṃ bastimasyai pradāpayet|| 60 ||
।vaṭādipallaveṣveṣa kalpo yavatileṣu ca| ॥ ६१ ॥suvarcalopodikayoḥ karbudāre ca śasyate|| 61 ||
।gude sekāḥ pradehāśca śītāḥ syurmadhurāśca ye| ॥ ६२ ॥raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate|| 62 ||
।tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| ॥ ६३ ॥prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā|| 63 ||
।āpādatalamūrdhasthān doṣān pakvāśaye sthitaḥ| ॥ ६४ ॥vīryeṇa bastirādatte khastho'rko bhūrasāniva|| 64 ||
।yadvat kusumbhasaṃmiśrāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ| ॥ ६५ ॥tadvaddravīkṛtāddehānnirūko nirharenmalān|| 65 ||
-tatra ślokaḥ- ।ityetā vyāpadaḥ proktā basteḥ sākṛtibheṣajāḥ| ॥ ६६ ॥buddhvā kārtsnyena tān bastīnniyuñjannāparādhyati|| 66 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma saptamo'dhyāyaḥ||7||