दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः

अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत् ।dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat |इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम् ॥ ३ ॥indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram || 3 ||

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः ।brahmaṇā hi yathāproktamāyurvedaṃ prajāpatiḥ |जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः ॥ ४ ॥jagrāha nikhilenādāvaśvinau tu punastataḥ || 4 ||

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम् ।aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam |ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत् ॥ ५ ॥ṛṣiprokto bharadvājastasmācchakramupāgamat || 5 ||

विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम् ।vighnabhūtā yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām |तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ॥ ६ ॥tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām || 6 ||

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः ।tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ |समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥ ७ ॥sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe || 7 ||

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः ।aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ |आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः ॥ ८ ॥ātreyo gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyo nārado'sitaḥ || 8 ||

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ ।agastyo vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau |पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्जलः ॥ ९ ॥pārikṣirbhikṣurātreyo bharadvājaḥ kapiñjalaḥ || 9 ||

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित् ।viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavano'bhijit |गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौवार्क्षिर्देवलगालवौ ॥ १० ॥gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyauvārkṣirdevalagālavau || 10 ||

साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः ।sāṅkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ |बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ ॥ ११ ॥baḍiśaḥ śaralomā ca kāpyakātyāyanāvubhau || 11 ||

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ ।kāṅkāyanaḥ kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau |शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च ॥ १२ ॥śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva ca || 12 ||

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः ।śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo maimatāyaniḥ |वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः ॥ १३ ॥vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ || 13 ||

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च ।brahmajñānasya nidhayo damasya niyamasya ca |तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः ॥ १४ ॥tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ || 14 ||

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम् ।sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ cakruḥ kathāmimām |धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ॥ १५ ॥dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam || 15 ||

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च ।rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca |प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम् ॥ १६ ॥prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo mahānayam || 16 ||

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः ।kaḥ syātteṣāṃ śamopāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ |अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा ॥ १७ ॥atha te śaraṇaṃ śakraṃ dadṛśurdhyānacakṣuṣā || 17 ||

स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः ।sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ |कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम् ॥ १८ ॥kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim || 18 ||

अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः ।ahamarthe niyujyeyamatreti prathamaṃ vacaḥ |भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः ॥ १९ ॥bharadvājo'bravīttasmādṛṣibhiḥ sa niyojitaḥ || 19 ||

स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् ।sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam |ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम् ॥ २० ॥dadarśa balahantāraṃ dīpyamānamivānalam || 20 ||

सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् ।so'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram |प्रोवाच विनयाद्धीमानृषीणां वाक्यमुत्तमम् ॥ २१ ॥provāca vinayāddhīmānṛṣīṇāṃ vākyamuttamam || 21 ||

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः ।vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ |तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो ॥ २२ ॥tadbrūhi me śamopāyaṃ yathāvadamaraprabho || 22 ||

तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः ।tasmai provāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ |पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये ॥ २३ ॥padairalpairmatiṃ buddhvā vipulāṃ paramarṣaye || 23 ||

हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम् ।hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāyaṇam |त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः ॥ २४ ॥trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ || 24 ||

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः ।so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ |यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः ॥ २५ ॥yathāvadacirāt sarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ || 25 ||

तेनायुरमितम् लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम् ।tenāyuramitam lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam |ऋषिभ्योऽनधिकम् तच्च शशंसानवशेषयन् ॥ २६ ॥ṛṣibhyo'nadhikam tacca śaśaṃsānavaśeṣayan || 26 ||

ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम् ।ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhustaṃ prajāhitam |दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः ॥ २७ ॥dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṃ vardhanamāyuṣaḥ || 27 ||

महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा ।maharṣayaste dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā |सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च ॥ २८ ॥sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca guṇān dravyāṇi karma ca || 28 ||

समवायं च यज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः ।samavāyaṃ ca yajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ |लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् ॥ २९ ॥lebhire paramaṃ śarma jīvitaṃ cāpyanitvaram || 29 ||

अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः ।atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ punarvasuḥ |शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया ॥ ३० ॥śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā || 30 ||

अग्निवेशश्च भेलश्च जतूकर्णः पराशरः ।agniveśaśca bhelaśca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ |हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः ॥ ३१ ॥hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ || 31 ||

बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः ।buddherviśeṣastatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ |तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत् ॥ ३२ ॥tantrasya kartā prathamamagniveśo yato'bhavat || 32 ||

अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च ।atha bhelādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca |श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः ॥ ३३ ॥śrāvayāmāsurātreyaṃ sarṣisaṅghaṃ sumedhasaḥ || 33 ||

श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम् ।śrutvā sūtraṇamarthānāmṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām |यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे ॥ ३४ ॥yathāvatsūtritamiti prahṛṣṭāste'numenire || 34 ||

सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः ।sarva evāstuvaṃstāṃśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ |साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम् ॥ ३५ ॥sādhu bhūteṣvanukrośa ityuccairabruvan samam || 35 ||

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः ।taṃ puṇyaṃ śuśruvuḥ śabdaṃ divi devarṣayaḥ sthitāḥ |सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम् ॥ ३६ ॥sāmarāḥ paramarṣīṇāṃ śrutvā mumudire param || 36 ||

अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववादयत् ।aho sādhviti nirghoṣo lokāṃstrīnanvavādayat |नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः ॥ ३७ ॥nabhasi snigdhagambhīro harṣādbhūtairudīritaḥ || 37 ||

शिवो वायुर्ववौ सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः ।śivo vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ |निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥ ३८ ॥nipetuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ || 38 ||

अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर्ज्ञानदेवताः ।athāgniveśapramukhān viviśurjñānadevatāḥ |बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा दया ॥ ३९ ॥buddhiḥ siddhiḥ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā || 39 ||

तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः ।tāni cānumatānyeṣāṃ tantrāṇi paramarṣibhiḥ |भवाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे ॥ ४० ॥bhavāya bhūtasaṅghānāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire || 40 ||

हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम् ।hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam |मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते ॥ ४१ ॥mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate || 41 ||

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम् ।śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam |नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते ॥ ४२ ॥nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyate || 42 ||

तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः ।tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ |वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितम् ॥ ४३ ॥vakṣyate yanmanuṣyāṇāṃ lokayorubhayorhitam || 43 ||

सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम् ।sarvadā sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam |ह्रासहेतुर्विशेषश्च प्रवृत्तिरुभयस्य तु ॥ ४४ ॥hrāsaheturviśeṣaśca pravṛttirubhayasya tu || 44 ||

सामान्यमेकत्वकरं विशेषस्तु पृथक्त्वकृत् ।sāmānyamekatvakaraṃ viśeṣastu pṛthaktvakṛt |तुल्यार्थता हि सामान्यं विशेषस्तु विपर्ययः ॥ ४५ ॥tulyārthatā hi sāmānyaṃ viśeṣastu viparyayaḥ || 45 ||

सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत् ।sattvamātmā śarīraṃ ca trayametattridaṇḍavat |लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ४६ ॥lokastiṣṭhati saṃyogāttatra sarvaṃ pratiṣṭhitam || 46 ||

स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम् ।sa pumāṃścetanaṃ tacca taccādhikaraṇaṃ smṛtam |वेदस्यास्य तदर्थं हि वेदोऽयं संप्रकाशितः ॥ ४७ ॥vedasyāsya tadarthaṃ hi vedo'yaṃ saṃprakāśitaḥ || 47 ||

खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसंग्रहः ।khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṃgrahaḥ |सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियमचेतनम् ॥ ४८ ॥sendriyaṃ cetanaṃ dravyaṃ nirindriyamacetanam || 48 ||

सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः ।sārthā gurvādayo buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ |गुणाः प्रोक्ताः प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते ॥ ४९ ॥guṇāḥ proktāḥ prayatnādi karma ceṣṭitamucyate || 49 ||

समवायोऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः ।samavāyo'pṛthagbhāvo bhūmyādīnāṃ guṇairmataḥ |स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः ॥ ५० ॥sa nityo yatra hi dravyaṃ na tatrāniyato guṇaḥ || 50 ||

यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत् ।yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat |तद्द्रव्यं समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः ॥ ५१ ॥taddravyaṃ samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ || 51 ||

संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम् ।saṃyoge ca vibhāge ca kāraṇaṃ dravyamāśritam |कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते ॥ ५२ ॥kartavyasya kriyā karma karma nānyadapekṣate || 52 ||

इत्युक्तं कारणं कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते ।ityuktaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ dhātusāmyamihocyate |धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम् ॥ ५३ ॥dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam || 53 ||

कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च ।kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca |द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसंग्रहः ॥ ५४ ॥dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho hetusaṃgrahaḥ || 54 ||

शरीरं सत्त्वसंज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः ।śarīraṃ sattvasaṃjñaṃ ca vyādhīnāmāśrayo mataḥ |तथा सुखानां योगस्तु सुखानां कारणं समः ॥ ५५ ॥tathā sukhānāṃ yogastu sukhānāṃ kāraṇaṃ samaḥ || 55 ||

निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः ।nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇendriyaiḥ |चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः ॥ ५६ ॥caitanye kāraṇaṃ nityo draṣṭā paśyati hi kriyāḥ || 56 ||

वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसंग्रहः ।vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṃgrahaḥ |मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च ॥ ५७ ॥mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca || 57 ||

प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः ।praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvo daivayuktivyapāśrayaiḥ |मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः ॥ ५८ ॥mānaso jñānavijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ || 58 ||

रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः ।rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ |विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः संप्रशाम्यति ॥ ५९ ॥viparītaguṇairdravyairmārutaḥ saṃpraśāmyati || 59 ||

सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु ।sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu |विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति ॥ ६० ॥viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati || 60 ||

गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः ।guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ |श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः ॥ ६१ ॥śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti viparītaguṇairguṇāḥ || 61 ||

विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः ।viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ |भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसंमताः ॥ ६२ ॥bheṣajairvinivartante vikārāḥ sādhyasaṃmatāḥ || 62 ||

साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते ।sādhanaṃ na tvasādhyānāṃ vyādhīnāmupadiśyate |भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते ॥ ६३ ॥bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate || 63 ||

रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा ।rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā |निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥ ६४ ॥nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ || 64 ||

स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च ।svāduramlo'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta eva ca |कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां संग्रहः स्मृतः ॥ ६५ ॥kaṣāyaśceti ṣaṭko'yaṃ rasānāṃ saṃgrahaḥ smṛtaḥ || 65 ||

स्वाद्वम्ललवणा वायुं कषायस्वादुतिक्तकाः ।svādvamlalavaṇā vāyuṃ kaṣāyasvādutiktakāḥ |जयन्ति पित्तं श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः ॥jayanti pittaṃ śleṣmāṇaṃ kaṣāyakaṭutiktakāḥ ||(कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वाद्वम्ललवणाः कफम् ।(kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādvamlalavaṇāḥ kapham |कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ॥)kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam ||)

किंचिद्दोषप्रशमनं किंचिद्धातुप्रदूषणम् ।kiṃciddoṣapraśamanaṃ kiṃciddhātupradūṣaṇam |स्वस्थवृत्तौ मतं किंचित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते ॥ ६७ ॥svasthavṛttau mataṃ kiṃcittrividhaṃ dravyamucyate || 67 ||

तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम् ।tat punastrividhaṃ proktaṃ jaṅgamaudbhidapārthivam |मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जाऽसृगामिषम् ॥ ६८ ॥madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjā'sṛgāmiṣam || 68 ||

विण्मूत्रचर्मरेतोस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः ।viṇmūtracarmaretosthisnāyuśṛṅganakhāḥ khurāḥ |जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः ॥ ६९ ॥jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ || 69 ||

सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा ।suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāḥ sasikatāḥ sudhā |मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने ॥ ७० ॥manaḥśilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjane || 70 ||

भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम् ।bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṃ tu caturvidham |वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः ॥ ७१ ॥vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ || 71 ||

फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि ।phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi |ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः ॥ ७२ ॥oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smṛtāḥ || 72 ||

मूलत्वक्सारनिर्यासनालस्वरसपल्लवाः ।mūlatvaksāraniryāsanālasvarasapallavāḥ |क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः ॥ ७३ ॥kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ || 73 ||

पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः ।patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarohāścaudbhido gaṇaḥ |मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः ॥ ७४ ॥mūlinyaḥ ṣoḍaśaikonā phalinyo viṃśatiḥ smṛtāḥ || 74 ||

महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च ।mahāsnehāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca |अष्टौ मूत्राणि संख्यातान्यष्टावेव पयांसि च ॥ ७५ ॥aṣṭau mūtrāṇi saṃkhyātānyaṣṭāveva payāṃsi ca || 75 ||

शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः ।śodhanārthāśca ṣaḍ vṛkṣāḥ punarvasunidarśitāḥ |य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित् ॥ ७६ ॥ya etān vetti saṃyoktuṃ vikāreṣu sa vedavit || 76 ||

हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृदधोगुडा ।hastidantī haimavatī śyāmā trivṛdadhoguḍā |सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि ॥ ७७ ॥saptalā śvetanāmā ca pratyakśreṇī gavākṣyapi || 77 ||

ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका ।jyotiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā |अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी ॥ ७८ ॥ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣoḍaśī || 78 ||

शणपुष्पी च बिम्बी च च्छर्दने हैमवत्यपि ।śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardane haimavatyapi |श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने ॥ ७९ ॥śvetā jyotiṣmatī caiva yojyā śīrṣavirecane || 79 ||

एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने ।ekādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayojyāstā virecane |इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः फलिनीः शृणु ॥ ८० ॥ityuktā nāmakarmabhyāṃ mūlinyaḥ phalinīḥ śṛṇu || 80 ||

शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च ।śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṃ madanāni ca |धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम् ।dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam |आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम् ॥ ८१ ॥ānūpaṃ sthalajaṃ caiva klītakaṃ dvividhaṃ smṛtam || 81 ||

प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाऽभया ।prakīryā codakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā |अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च शारदम् ॥ ८२ ॥antaḥkoṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca śāradam || 82 ||

कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च ।kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca |धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम् ॥ ८३ ॥dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam || 83 ||

मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी ।madanaṃ kuṭajaṃ caiva trapuṣaṃ hastiparṇinī |एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च ॥ ८४ ॥etāni vamane caiva yojyānyāsthāpaneṣu ca || 84 ||

नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते ।nastaḥ pracchardane caiva pratyakpuṣpā vidhīyate |दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने ॥ ८५ ॥daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virecane || 85 ||