तिस्रैषणीयोऽध्यायः

अथातस्तिस्रैषनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ।athātastisraiṣanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति ।iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti |तद्यथा-प्राणैषणाः, धनैषणा, परलोकैषणेति ॥ ३ ॥tadyathā-prāṇaiṣaṇāḥ, dhanaiṣaṇā, paralokaiṣaṇeti || 3 ||

आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत् पूर्वतरमापद्येत ।āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvat pūrvataramāpadyeta |कस्मात् प्राणपरित्यागे हि सर्वत्यागः ।kasmāt prāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ |तस्यानुपालनं-स्वस्थस्य स्वस्थवृत्तानुवृत्तिः, आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः, तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च; तद्यथोक्तमनौवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति ॥ ४ ॥tasyānupālanaṃ-svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ, āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ, tadubhayametaduktaṃ vakṣyate ca; tadyathoktamanauvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati || 4 ||

अथ द्वितीयां धनैषणामापद्येत, प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति; न ह्यतः पापात् पापीयोऽस्ति यदनुपकरणस्य दीर्घमायुः, तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत ।atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇāmāpadyeta, prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva paryeṣṭavyaṃ bhavati; na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṃ yateta |तत्रोपकरणोपायाननुव्याख्यास्यामः; तद्यथा-कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि, यानि चान्यान्यपि सतामविगर्हितानि कर्माणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन् दीघजीवितं जीवत्यनवामतः पुरुषो भवति ।tatropakaraṇopāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvan dīghajīvitaṃ jīvatyanavāmataḥ puruṣo bhavati |इति द्वितीया धनैषणा व्याख्याता भवति ॥ ५ ॥iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati || 5 ||

अथ तृतीयां परलोकैषणामापद्येत ।atha tṛtīyāṃ paralokaiṣaṇāmāpadyeta |संशयश्चात्र कथं भविष्याम इतश्च्युता नवेति; कुतः पुनः संशय इति, उच्यते-सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात् पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः, सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति; श्रुतिभेदाच्च- ‘मातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम् ।saṃśayaścātra kathaṃ bhaviṣyāma itaścyutā naveti; kutaḥ punaḥ saṃśaya iti, ucyate-santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti; śrutibhedācca- ‘mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam |स्वभावं परनिर्माणं यदृच्छां चापरे जनाः ॥ इति ।ऽ अतः संशयः-किं नु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति ॥ ६ ॥svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ || iti |' ataḥ saṃśayaḥ-kiṃ nu khalvasti punarbhavo na veti || 6 ||

तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिक्त्सां च ।tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādviciktsāṃ ca |कस्मात् प्रत्यक्षं ह्यल्पम्; अनल्पमप्रत्यक्षमस्ति, यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते; यैरेव तावदिन्दिर्यैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते, तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि ॥ ७ ॥kasmāt pratyakṣaṃ hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate; yaireva tāvadindiryaiḥ pratyakṣamupalabhyate, tānyeva santi cāpratyakṣāṇi || 7 ||

सतां च रूपाणामतिसन्निकर्षादतिविप्रकर्षादावरणात् करणदौबल्यानमनोनवस्थानात् समानाभिहारादभिभवादतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः; तस्मादपरीक्षितमेतदुच्यते प्रत्यक्षमेवास्ति, नान्यदस्तीति ॥ ८ ॥satāṃ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaubalyānamanonavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitametaducyate pratyakṣamevāsti, nānyadastīti || 8 ||

श्रुतयश्चैता न कारणं युक्तिविरोधात् ।śrutayaścaitā na kāraṇaṃ yuktivirodhāt |आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि संचरेत् ।ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi saṃcaret |दिव्विधं संचरेदात्मा सर्वोवाऽवयवेन वा ॥ ९ ॥divvidhaṃ saṃcaredātmā sarvovā'vayavena vā || 9 ||

सर्वश्चेत् संचरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत् ।sarvaścet saṃcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet |निरन्तरं नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः ॥ १० ॥nirantaraṃ nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ || 10 ||

बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते ।buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te |येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा ॥ ११ ॥yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ yonirnāsti caturvidhā || 11 ||

विद्यात् स्वाभाविकं षण्णां धातूणां यत् स्वलक्षणम् ।vidyāt svābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūṇāṃ yat svalakṣaṇam |संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम् ॥ १२ ॥saṃyoge ca viyoge ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam || 12 ||

अनादेश्चेतनाधातोर्नेष्यते परनिर्मितिः ।anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ |पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः ॥ १३ ॥para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu paranirmitiḥ || 13 ||

न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च ।na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca |न देवा नर्षयाः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च ॥ १४ ॥na devā narṣayāḥ siddhāḥ karma karmaphalaṃ na ca || 14 ||

नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः ।nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ |पातकेभ्यः परं चैतत् पातकं नास्तिकग्रहः ॥ १५ ॥pātakebhyaḥ paraṃ caitat pātakaṃ nāstikagrahaḥ || 15 ||

तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रष्र्तां बुधः ।tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgapraṣrtāṃ budhaḥ |सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम् ॥ १६ ॥satāṃ buddhipradīpena paśyetsarvaṃ yathātatham || 16 ||

द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च तस्य चतुर्विधा परीक्षा आप्तोपदेशः प्रत्यक्षम् अनुमानं युक्तिश्चेत् ॥ १७ ॥dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca tasya caturvidhā parīkṣā āptopadeśaḥ pratyakṣam anumānaṃ yuktiścet || 17 ||

आप्तास्तावत्āptāstāvatरजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये ।rajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye |येषां विकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा ॥ १८ ॥yeṣāṃ vikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā || 18 ||

आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम् ।āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam |सत्यं वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ॥ १९ ॥satyaṃ vakṣyanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamāḥ || 19 ||

आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते ।ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate |व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते ॥ २० ॥vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṃ sā nirucyate || 20 ||

प्रत्यक्षपूर्वं तिरिविधं त्रिकालं चानुमीयते ।pratyakṣapūrvaṃ tirividhaṃ trikālaṃ cānumīyate |वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात् ॥ २१ ॥vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ garbhadarśanāt || 21 ||

एवं व्यवस्यन्त्यतीतं बीजात् फलमनागतम् ।evaṃ vyavasyantyatītaṃ bījāt phalamanāgatam |दृष्ट्वा बीजात् फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः ॥ २२ ॥dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ || 22 ||

जलकर्षणबीजर्तुसंयोगात् सस्यसंभवः ।jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasaṃbhavaḥ |युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां संभवस्तथा ॥ २३ ॥yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ saṃbhavastathā || 23 ||

मथ्यमन्थनमन्थानासंय्होगादग्निसंभवः ।mathyamanthanamanthānāsaṃyhogādagnisaṃbhavaḥ |युक्तियुक्ता चतुष्पादसंपद्व्याधिनिबर्हणी ॥ २४ ॥yuktiyuktā catuṣpādasaṃpadvyādhinibarhaṇī || 24 ||

बुद्धिः पश्यति या भावान् बहुकारणयोगजान् ।buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān |युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया ॥ २५ ॥yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā || 25 ||

एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते ।eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate |परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः ॥ २६ ॥parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā cāsti punarbhavaḥ || 26 ||

तत्राप्तागमस्तावद्वेदः, यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः, स चाऽऽप्तागमः; आप्तागमादुपलभ्यतेदानत पोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्यभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति ॥ २७ ॥tatrāptāgamastāvadvedaḥ, yaścānyo'pi kaścidvedārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ; āptāgamādupalabhyatedānata poyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśreyasakarāṇīti || 27 ||

न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणामदोषैरपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते ॥ २८ ॥na cānativṛttasattvadoṣāṇāmadoṣairapunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate || 28 ||

धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर्ब्रह्मपरैराप्तैः कर्मविद्भिरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैमहर्षिभिर्दिव्यचक्षुभिर्दृष्ट्वोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम् ॥ २९ ॥dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvataraimaharṣibhirdivyacakṣubhirdṛṣṭvopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam || 29 ||

प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते - मातापित्रोर्विसदृशान्यपत्यानि, तुल्यसंभवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः, प्रवरावरकुलजन्म, दास्यैश्वर्यं, सुखासुखमायुः, आयुषो वैषम्यम्, इह अकृतस्यावाप्तिः, अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः, लक्षणोत्पत्तिः, कर्मसादृश्ये फलविशेषः, मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा, जातिस्मरणम् - इहागमनमितश्च्युतानामिति, समदर्शने प्रियाप्रियत्वम् ॥ ३० ॥pratyakṣamapi copalabhyate - mātāpitrorvisadṛśānyapatyāni, tulyasaṃbhavānāṃ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṃ, sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣo vaiṣamyam, iha akṛtasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṃ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ, lakṣaṇotpattiḥ, karmasādṛśye phalaviśeṣaḥ, medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā, jātismaraṇam - ihāgamanamitaścyutānāmiti, samadarśane priyāpriyatvam || 30 ||

अत एवानुमीयते - यत् - स्वकृतमपरीहार्यमविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसंज्ञकमानुबन्धिकं कर्म, तस्यैतत् फलम्; इतश्चान्यद्भविष्यतीति; फलाद्बीजमनुमीयते, फलं च बीजात् ॥ ३१ ॥ata evānumīyate - yat - svakṛtamaparīhāryamavināśi paurvadehikaṃ daivasaṃjñakamānubandhikaṃ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti; phalādbījamanumīyate, phalaṃ ca bījāt || 31 ||

युक्तिश्चैषा - षड्धातुसमुदयाद्गर्भजन्म, कर्तृकरणसंयोगात् क्रिया; कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य, नाङ्कृरोत्पत्तिरबीजात्; कर्मसदृशं फलं, नान्यस्माद्बीजादन्यस्योत्पत्तिः; इति युक्तिः ॥ ३२ ॥yuktiścaiṣā - ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyā; kṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ nākṛtasya, nāṅkṛrotpattirabījāt; karmasadṛśaṃ phalaṃ, nānyasmādbījādanyasyotpattiḥ; iti yuktiḥ || 32 ||

एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्ववधीयेत; तद्यथा - गुरुशुश्रूषायामध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणेऽतिथिपूजायां दानेऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङिमानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति; यानि चान्यानयप्येवंविधानि कर्माणि सतामविगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं; तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम् ।evaṃ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣvavadhīyeta; tadyathā - guruśuśrūṣāyāmadhyayane vratacaryāyāṃ dārakriyāyāmapatyotpādane bhṛtyabharaṇe'tithipūjāyāṃ dāne'nabhidhyāyāṃ tapasyanasūyāyāṃ dehavāṅimānase karmaṇyakliṣṭe dehendriyamanorthabuddhyātmaparīkṣāyāṃ manaḥsamādhāviti; yāni cānyānayapyevaṃvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca svargam |इति तृतीया परलोकैषणा व्याख्याता भवति ॥ ३३ ॥iti tṛtīyā paralokaiṣaṇā vyākhyātā bhavati || 33 ||

अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः, त्रिविधं बलं, त्रीण्यायतनानि, त्रयो रोगाः, त्रयो रोगमार्गाः, त्रिविधा भिषजः, त्रिविधमौषधमिति ॥ ३४ ॥atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṃ balaṃ, trīṇyāyatanāni, trayo rogāḥ, trayo rogamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti || 34 ||

त्रय उपस्तम्भा इति - आहारः, स्वप्नो, ब्रह्मचर्यमिति; एभिस्त्रिभिर्युक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितमनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् संस्कारमहितमनुपसेवमानस्य, य इहैवोपदेक्ष्यते ॥ ३५ ॥traya upastambhā iti - āhāraḥ, svapno, brahmacaryamiti; ebhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayopacitamanuvartate yāvadāyuḥsaṃskārāt saṃskāramahitamanupasevamānasya, ya ihaivopadekṣyate || 35 ||

त्रिविधं बलमिति - सहजं, कालजं, युक्तिकृतं च ।trividhaṃ balamiti - sahajaṃ, kālajaṃ, yuktikṛtaṃ ca |सहजं यच्छरीरसत्त्वयोः प्राकृतं, कालकृतमृतुविभागजं वयःकृतं च, युक्तिकृतं पुनस्तद्यदाहारचेष्टायोगजम् ॥ ३६ ॥sahajaṃ yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ, kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca, yuktikṛtaṃ punastadyadāhāraceṣṭāyogajam || 36 ||

त्रीण्य् आयतनानीति - अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः ।trīṇy āyatanānīti - arthānāṃ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ |तत्रातिप्रभावतां दृश्यानाम् अतिमात्रं दर्शनम् अतियोगः, सर्वशोऽदर्शनम् अयोगः, अतिश्लिष्ट।अतिविप्रकृष्ट।रौद्र।भैरव।अद्भुत।द्विष्ट।बीभत्सन।विकृत।वित्रासन।आदिरूपदर्शनं मिथ्यायोगः; तथाऽतिमात्रस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां शब्दानाम् अतिमात्रं श्रवणम् अतियोगः, सर्वशोऽश्रवणम् अयोगः, परुषेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीषणादिशब्दश्रवणं मिथ्यायोगः; तथाऽतितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनां गन्धानाम् अतिमात्रं घ्राणमतियोगः, सर्वशोऽघ्राणमयोगः, पूतिद्विष्टामेध्यक्लिन्नविषपवनकुणपगन्धादिघ्राणं मिथ्यायोगः; तथा रसानाम् अत्यादानम् अतियोगः, सर्वशोऽनादानम् अयोगः, मिथ्यायोगो राशिवर्ज्योष्व् आहारविधिविशेषायतनेषूपदेक्ष्यते; तथाऽतिशीतोष्णानां स्पृश्यानां स्नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्युपसेवनम् अतियोगः, सर्वशोऽनुपसेवनम् अयोगः, स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानाम् अनानुपूर्व्योपसेवनं विषमस्थानाभिघाताशुचिभूतसंस्पर्शादयश् चेति मिथ्यायोगः ॥ ३७ ॥tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānām atimātraṃ darśanam atiyogaḥ, sarvaśo'darśanam ayogaḥ, atiśliṣṭa|ativiprakṛṣṭa|raudra|bhairava|adbhuta|dviṣṭa|bībhatsana|vikṛta|vitrāsana|ādirūpadarśanaṃ mithyāyogaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṃ śabdānām atimātraṃ śravaṇam atiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇam ayogaḥ, paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā'titīkṣṇogrābhiṣyandināṃ gandhānām atimātraṃ ghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ, pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā rasānām atyādānam atiyogaḥ, sarvaśo'nādānam ayogaḥ, mithyāyogo rāśivarjyoṣv āhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate; tathā'tiśītoṣṇānāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgotsādanādīnāṃ cātyupasevanam atiyogaḥ, sarvaśo'nupasevanam ayogaḥ, snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānām anānupūrvyopasevanaṃ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṃsparśādayaś ceti mithyāyogaḥ || 37 ||

तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं, चेतःसमवायि, स्पर्शनव्याप्तेर्व्यापकमपि च चेतः; तस्मात् सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकृतो यो भावविशेषः, सोऽयमनुपशयात् पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः ॥ ३८ ॥tatraikaṃ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṃ, cetaḥsamavāyi, sparśanavyāptervyāpakamapi ca cetaḥ; tasmāt sarvendriyāṇāṃ vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ, so'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo bhavatyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ || 38 ||

कर्म वाङ्मनःशरीरप्रवृत्तिः ।karma vāṅmanaḥśarīrapravṛttiḥ |तत्र वाङ्मनःशरीरातिप्रवृत्तिरतियोगः; सर्वशोऽप्रवृत्तिरयोगः; वेगधारणोदीरणविषमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गप्रदूषणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसंक्लेशनादिःशरीरो मिथ्यायोगः, सूचकानृताकालकलहाप्रियाबद्धानुपचारपरुषवचनादिर्वाङ्मिथ्यायोगः, भयशोकक्रोधलोभमोहमानेर्ष्यामिथ्यादर्शनादिर्मानसो मिथ्यायोगः ॥ ३९ ॥tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ; sarvaśo'pravṛttirayogaḥ; vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṃkleśanādiḥśarīro mithyāyogaḥ, sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyogaḥ, bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādirmānaso mithyāyogaḥ || 39 ||

संग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजमहितमनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात् ॥ ४० ॥saṃgraheṇa cātiyogāyogavarjaṃ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṃ yattacca mithyāyogaṃ vidyāt || 40 ||

इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत् ॥ ४१ ॥iti trividhavikalpaṃ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet || 41 ||

शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः, स कालः ।śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṃvatsaraḥ, sa kālaḥ |तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालः कालातियोगः, हीनस्वलक्षणः कालायोगः, यथास्वलक्षणविपरीतलक्षणस्तु कालमिथ्यायोगः ।tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ kālāyogaḥ, yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu kālamithyāyogaḥ |कालः पुनः परिणाम उच्यते ॥ ४२ ॥kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate || 42 ||

इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां; समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति ॥ ४३ ॥ityasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṃ; samayogayuktāstu prakṛtihetavo bhavanti || 43 ||

सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान् समुपलभ्येते; यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ ॥ ४४ ॥sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān samupalabhyete; yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau || 44 ||

त्रयो रोगा इति निजागन्तुमानसाः ।trayo rogā iti nijāgantumānasāḥ |तत्र निजः शारीरदोषसमुत्थः, आगन्तुर्भूतविषवाय्वग्निसंप्रहारादिसमुत्थः, मानसः पुनरिष्टस्य लाभाल्लाभाचानिष्टस्योपजायते ॥ ४५ ॥tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ, āganturbhūtaviṣavāyvagnisaṃprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhācāniṣṭasyopajāyate || 45 ||

तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितमवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानामहितानामनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं, न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानासं किंचिन्निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा; तस्मादेतच्चानुष्ठेयं - तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम्, आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति ॥ ४६ ॥tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitamavekṣyāvekṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasevane hitānāṃ copasevane prayatitavyaṃ, na hyantareṇa loke trayametanmānāsaṃ kiṃcinniṣpadyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā; tasmādetaccānuṣṭheyaṃ - tadvidyānāṃ copasevane prayatitavyam, ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti || 46 ||

भवति चात्रbhavati cātraमानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम् ।mānasaṃ prati bhaiṣajyaṃ trivargasyānvavekṣaṇam |तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः ॥ ४७ ॥tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ || 47 ||

त्रयो रोगमार्गा इति - शाखा, मर्मास्थिसन्धयः, कोष्ठश्च ।trayo rogamārgā iti - śākhā, marmāsthisandhayaḥ, koṣṭhaśca |तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक् च, स बाह्यो रोगमार्गाः; मर्माणि पुनर्बस्तिहृदयमूर्धादीनि, अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः, स मध्यमो रोगमार्गः; कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे, स रोगमार्ग आभ्यन्तरः ॥ ४८ ॥tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca, sa bāhyo rogamārgāḥ; marmāṇi punarbastihṛdayamūrdhādīni, asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ, sa madhyamo rogamārgaḥ; koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre, sa rogamārga ābhyantaraḥ || 48 ||

तत्र, गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादय्ः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः; पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्बस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः; ज्वरातीसारच्छर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोचरप्लीहादयोऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिनो भवन्ति रोगाः ॥ ४९ ॥tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ; pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ śirohṛdbastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogāḥ; jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhocaraplīhādayo'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusārino bhavanti rogāḥ || 49 ||

त्रिविधा भिषज इतिtrividhā bhiṣaja itiभिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः ।bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ |सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि ॥ ५० ॥santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi || 50 ||

वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः ।vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ |लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः ॥ ५१ ॥labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ || 51 ||

शृयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशादतद्विधाः ।śṛyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśādatadvidhāḥ |वैद्यशब्दं लबह्न्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः ॥ ५२ ॥vaidyaśabdaṃ labahnte ye jñeyāste siddhasādhitāḥ || 52 ||

प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः ।prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ |जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति ॥ ५३ ॥jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ teṣvavasthitamiti || 53 ||

त्रिविधमौषधमिति - दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं, सत्त्वावजयश्च ।trividhamauṣadhamiti - daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ, sattvāvajayaśca |तत्र दैवव्यपाश्रयं - मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं - पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना, सत्त्वावजयः - पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः ॥ ५४ ॥tatra daivavyapāśrayaṃ - mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ - punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā, sattvāvajayaḥ - punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ || 54 ||

शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधमौषधमिच्छन्ति - अन्तःपरिमार्जनं, बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं चेति ।śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti - antaḥparimārjanaṃ, bahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ ceti |तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधमाहारजातव्याधीन् प्रमार्ष्टि, यत्पुनर्बहिःस्पर्शमाश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैरामयान् प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं पुनश्छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोस्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश्चेति ॥ ५५ ॥tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi, yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ punaśchedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanospāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaśceti || 55 ||