॥ १ ॥athāto mahācatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 10
महाचतुष्पादोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 23-24)
तत्र श्लोकौइहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः ।आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः ॥
verse 23 →चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः ।उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम् ॥
verse 24 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
, , ॥ ३ ॥catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bheṣajo bhāṣante, yaduktaṃ pūrvādhyāye ṣoḍaśaguṇamiti, tadbheṣajaṃ yuktiyuktamalamārogyāyeti bhagavān punarvasurātreyaḥ || 3 ||
, , ; , - , ; , ।neti maitreyaḥ, kiṃ kāraṇaṃ dṛśyante hyāturāḥ kecidupakaraṇavantaśca paricārakasaṃpannāścātmavantaśca kuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktāścāpare mriyamāṇāḥ; tasmādbheṣajamakiṃcitkaraṃ bhavati, tadyathā - śvabhre sarasi ca prasiktamalpamudakaṃ, nadyāṃ vā syandamānāyāṃ pāṃsudhāne vā pāṃsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti; tathā'pare dṛśyante'nupakaraṇāścāparicārakāścānātmavantaścākuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktā mriyamāṇāścāpare | , ; , ; ॥ ४ ॥yataśca pratikurvan sidhyati, pratikurvan mriyate; apratikurvan sidhyati, apratikurvan mriyate; tataścintyate bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭamiti || 4 ||
! ; , , ; , ; , , ; , , , , , ; , , , ; ॥ ५ ॥maitreya! mithyā cintyata ityātreyaḥ; kiṃ kāraṇaṃ, ye hyāturāḥ ṣoḍaśaguṇasamuditenānena bheṣajenopapadyamānā mriyanta ityuktaṃ tadanupapannaṃ, na hi bheṣajasādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajamakāraṇaṃ bhavati; ye punarāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante, na teṣāṃ saṃpūrṇabheṣajopapādanāya samutthānaviśeṣo nāsti; yathā hi patitaṃ puruṣaṃ samarathamutthānāyotthāpayan puruṣo balamasyopādadhyāt, sa kṣiprataramaparikliṣṭa evottiṣṭhet, tadvat saṃpūrṇabheṣajopalambhādāturāḥ; ye cāturāḥ kevalādbheṣajādapi mriyante, na ca sarva eva te bheṣajopapannāḥ samutthiṣṭheran, nahi sarve vyādhayo bhavantyupāyasādhyāḥ, na copāyasādhyānāṃ vyādhīnāmanupāyena siddhirasti, na cāsādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajasamudāyo'yamasti, na hyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṃ; parīkṣyakāriṇo hi kuśalā bhavanti, yathā hi yogajño'bhyāsanitya iṣvāso dhanurādāyeṣumasyannātiviprakṛṣṭe mahati kāye nāparādhavān bhavati, saṃpādayati ceṣṭakāryaṃ, tathā bhiṣak svaguṇasaṃpanna upakaraṇavān vīkṣya karmārabhamāṇaḥ sādhyarogamanaparādhaḥ saṃpādayatyevāturamārogyeṇa; tasmānna bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭaṃ bhavati || 5 ||
, , , , , , , , ; ॥ ६ ॥idaṃ ca naḥ pratyakṣaṃ-yadanātureṇa bheṣajenāturaṃ cikitsāmaḥ, kṣāmamakṣāmeṇa, kṛśaṃ ca durbalamāpyāyayāmaḥ, sthūlaṃ medasvinamapatarpayāmaḥ, śītenoṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ, śītābhibhūtamuṣṇena, nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ, vyatiriktān hrāsayāmaḥ, vyādhīn mūlaviparyayeṇopacarantaḥ samyak prakṛtau sthāpayāmaḥ; teṣāṃ nastathā kurvatāmayaṃ bheṣajasamudāyaḥ kāntatamo bhavati || 6 ||
bhavanti cātra ।sādhyāsādhyavibhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ | ॥ ७ ॥kāle cārabhate karma yattat sādhayati dhruvam || 7 ||
।arthavidyāyaśohānimupakrośamasaṃgraham | ॥ ८ ॥prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret || 8 ||
।sukhasādhyaṃ mataṃ sādhyaṃ kṛcchrasādhyamathāpi ca | ॥ ९ ॥dvividhaṃ cāpyasādhyaṃ syādyāpyaṃ yaccānupakramam || 9 ||
।sādhyānāṃ trividhaścālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ prati | ॥ १० ॥vikalpo na tvasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpanā || 10 ||
।hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya ca | ॥ ११ ॥na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet || 11 ||
।na ca kālaguṇastulyo na deśo durupakramaḥ | ॥ १२ ॥gatirekā navatvaṃ ca rogasyopadravo na ca || 12 ||
।doṣaścaikaḥ samutpattau dehaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ | ॥ १३ ॥catuṣpādopapattiśca sukhasādhyasya lakṣaṇam || 13 ||
।nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale | ॥ १४ ॥kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ sāmānye'nyatamasya ca || 14 ||
।garbhiṇīvṛddhabālānāṃ nātyupadravapīḍitam | ॥ १५ ॥śastrakṣārāgnikṛtyānāmanavaṃ kṛcchradeśajam || 15 ||
।vidyādekapathaṃ rogaṃ nātipūrṇacatuṣpadam | ॥ १६ ॥dvipathaṃ nātikālaṃ vā kṛcchrasādhyaṃ dvidoṣajam || 16 ||
।śeṣatvādāyuṣo yāpyamasādhyaṃ pathyasevayā | ॥ १७ ॥labdhālpasukhamalpena hetunā''śupravartakam || 17 ||
।gambhīraṃ bahudhātusthaṃ marmasandhisamāśritam | ॥ १८ ॥nityānuśāyinaṃ rogaṃ dīrghakālamavasthitam || 18 ||
।vidyāddvidoṣajaṃ tadvat pratyākhyeyaṃ tridoṣajam | ॥ १९ ॥kriyāpathamatikrāntaṃ sarvamārgānusāriṇam || 19 ||
।autsukyāratisaṃmohakaramindriyanāśanam | ॥ २० ॥durbalasya susaṃvṛddhaṃ vyādhiṃ sāriṣṭameva ca || 20 ||
।bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṃ vikārāṇāṃ svalakṣaṇam | ॥ २१ ॥paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ sādhyeṣu dhīmatā || 21 ||
।sādhyāsādhyavibhāgajño yaḥ samyakpratipattimān | ॥ २२ ॥na sa maitreyatulyānāṃ mithyābuddhiṃ prakalpayet || 22 ||
tatra ślokau ।ihauṣadhaṃ pādaguṇāḥ prabhavo bheṣajāśrayaḥ | ॥ २३ ॥ātreyamaitreyamatī matidvaividhyaniścayaḥ || 23 ||
।caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ | ॥ २४ ॥uktā mahācatuṣpāde yeṣvāyattaṃ bhiṣagjitam || 24 ||
॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahācatuṣpādo nāma daśamo'dhyāyaḥ ||