॥ १ ॥athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 13
स्नेहाध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
।sāṃkhyaiḥ saṃkhyātasaṃkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum| ॥ ३ ॥jagaddhitārthaṃ papraccha vahniveśaḥ svasaṃśayam || 3 ||
।kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak| ॥ ४ ॥kālānupāne ke kasya kati kāśca vicāraṇāḥ|| 4 ||
।kati mātrāḥ kathaṃmānāḥ kā ca keṣūpadiśyate| ॥ ५ ॥kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ|| 5 ||
।snehyāḥ ke ke na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam| ॥ ६ ॥kiṃ pānāt prathamaṃ pīte jīrṇe kiṃca hitāhitam|| 6 ||
।ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ| ॥ ७ ॥acche saṃśodhane caiva snehe kā vṛttiriṣyate|| 7 ||
!।vicāraṇāḥ keṣu yojyā vidhinā kena tat prabho!| ॥ ८ ॥snehasyāmitavijñāna jñānamicchāmi veditum|| 8 ||
।atha tatsaṃśayacchettā pratyuvāca punarvasuḥ| ॥ ९ ॥snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā|| 9 ||
।tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ|॥ १० ॥kusumbhabilvārukamūlakātasīnikocakākṣoḍakarañjaśigrukāḥ|| 10 ||
।snehāśayāḥ sthāvarasaṃjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ| ॥ ११ ॥teṣāṃ dadhikṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate|| 11 ||
।sarveṣāṃ tailajātānāṃ tilatailaṃ viśiṣyate| ॥balārthe snehane cāgryamairaṇḍaṃ tu virecane||( ।(kaṭūṣṇaṃ tailamairaṇḍaṃ vātaśleṣmaharaṃ guru| ॥॥)kaṣāyasvādutiktaiśca yojitaṃ pittahantrapi||1||)
।sarpistailaṃ vasā majjā sarvasnehottamā matāḥ| ॥ १३ ॥eṣu caivottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt|| 13 ||
।ghṛtaṃ pittānilaharaṃ rasaśukraujasāṃ hitam| ॥ १४ ॥nirvāpaṇaṃ mṛdukaraṃ svaravarṇaprasādanam|| 14 ||
।mārutaghnaṃ na ca śleṣmavardhanaṃ balavardhanam| ॥ १५ ॥tvacyamuṣṇaṃ sthirakaraṃ tailaṃ yoniviśodhanam|| 15 ||
।viddhabhagnāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji| ॥ १६ ॥pauruṣopacaye snehe vyāyāme ceṣyate vasā|| 16 ||
।balaśukrarasaśleṣmamedomajjavivardhanaḥ| ॥ १७ ॥majjā viśeṣato'sthnāṃ ca balakṛt snehane hitaḥ|| 17 ||
।sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vasā majjā ca mādhave| ॥ १८ ॥tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ|| 18 ||
।vātapittādhiko rātrāvuṣṇe cāpi pibennaraḥ| ॥ १९ ॥śleṣmādhiko divā śīte pibeccāmalabhāskare|| 19 ||
।atyuṣṇe vā divā pīto vātapittādhikena va| ॥ २० ॥mūrcchāṃ pipāsāmunmādaṃ kāmalāṃ vā samīrayet|| 20 ||
।śīte rātrau piban snehaṃ naraḥ śleṣmādhiko'pi vā| ॥ २१ ॥ānāhamaruciṃ śūlaṃ pāṇḍutāṃ vā samṛcchati|| 21 ||
।jalamuṣṇaṃ ghṛte peyaṃ yūṣastaile'nu śasyate| ॥ २२ ॥vasāmajjñostu maṇḍaḥ syāt sarveṣūṣṇamathāmbu vā|| 22 ||
।odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| ॥ २३ ॥yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ|| 23 ||
।saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca| ॥ २४ ॥bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathā cottarabastayaḥ|| 24 ||
।gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam| ॥ २५ ॥caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ|| 25 ||
।acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām| ॥ २६ ॥snehasya sa bhiṣagdṛṣṭaḥ kalpaḥ prāthamakalpikaḥ|| 26 ||
।rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ| ॥ २७ ॥ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṃkhyāṃ prāpnotyekaśca kevalaḥ|| 27 ||
।evametāścatuḥṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā| ॥ २८ ॥okartuvyādhipuruṣān prayojyā jānatā bhavet|| 28 ||
।ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate| ॥ २९ ॥pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati|| 29 ||
।iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snehasya mānataḥ| ॥ ३० ॥tāsāṃ prayogān vakṣyāmi puruṣaṃ puruṣaṃ prati|| 30 ||
।prabhūtasnehanityā ye kṣutpipāsāsahā narāḥ| ॥ ३१ ॥pāvakaścottamabalo yeṣāṃ ye cottamā bale|| 31 ||
।gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye| ॥ ३२ ॥unmattāḥ kṛcchramūtrāśca gāḍhavarcasa eva ca|| 32 ||
।pibeyuruttamāṃ mātrāṃ tasyāḥ pāne guṇāñchṛṇu| ॥ ३३ ॥vikārāñchamayatyeṣā śīghraṃ samyakprayojitā|| 33 ||
।doṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī| ॥ ३४ ॥balyā punarnavakarī śarīrendriyacetasām|| 34 ||
।aruṣkasphoṭapiḍakākaṇḍūpamābhirarditāḥ| ॥ ३५ ॥kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca vātaśoṇitikāśca ye|| 35 ||
।nātibahvāśinaścaiva mṛdukoṣṭhāstathaiva ca| ॥ ३६ ॥pibeyurmadhyamāṃ mātrāṃ madhyamāścāpi ye bale|| 36 ||
।mātraiṣā mandavibhraṃśā na cātibalahāriṇī| ॥ ३७ ॥sukhena ca snehayati śodhanārthe ca yujyate|| 37 ||
।ye tu vṛddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhocitāḥ| ॥ ३८ ॥riktakoṣṭhatvamahitaṃ yeṣāṃ mandāgnayaśca ye|| 38 ||
।jvarātīsārakāsāśca yeṣāṃ cirasamutthitāḥ| ॥ ३९ ॥snehamātrāṃ pibeyuste hrasvāṃ ye cāvarā bale|| 39 ||
।parihāre sukhā caiṣā mātrā snehanabṛṃhaṇī| ॥ ४० ॥vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṃ cāpyanuvartate|| 40 ||
।vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ| ॥ ४१ ॥cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ|| 41 ||
।āyuḥprakarṣakāmāśca balavarṇasvarārthinaḥ| ॥ ४२ ॥puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye|| 42 ||
।dīptyojaḥsmṛtimedhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ| ॥ ४३ ॥pibeyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ|| 43 ||
।pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ| ॥ ४४ ॥vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ye|| 44 ||
।balaṃ tanutvaṃ laghutāṃ dṛḍhatāṃ sthiragātratām| ॥ ४५ ॥snigdhaślakṣṇatanutvaktāṃ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ|| 45 ||
।kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ| ॥ ४६ ॥pibeyuḥ śītale kāle tailaṃ tailocitāśca ye|| 46 ||
।vātātapasahā ye ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ| ॥ ४७ ॥saṃśuṣkaretorudhirā niṣpītakaphamedasaḥ|| 47 ||
।asthisandhisirāsnāyumarmakoṣṭhamahārujaḥ| ॥ ४८ ॥balavānmāruto yeṣāṃ khāni cāvṛtya tiṣṭhati|| 48 ||
।mahaccāgnibalaṃ yeṣāṃ vasāsātmyāśca ye narāḥ| ॥ ४९ ॥teṣāṃ snehayitavyānāṃ vasāpānaṃ vidhīyate|| 49 ||
।dīptāgnayaḥ kleśasahā ghasmarāḥ snehasevinaḥ| ॥ ५० ॥vātārtāḥ krūrakoṣṭhāśca snehyā majjānamāpnuyuḥ|| 50 ||
।yebhyo yebhyo hito yo yaḥ snehaḥ sa parikīrtitaḥ| ॥ ५१ ॥snehanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau|| 51 ||
।svedyāḥ śodhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ| ॥ ५२ ॥vyāyāmamadyastrīnityāḥ snehyāḥ syurye ca cintakāḥ|| 52 ||
।saṃśodhanādṛte yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ saṃpravakṣyate| ॥ ५३ ॥na teṣāṃ snehanaṃ śastamutsannakaphamedasām|| 53 ||
।abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca ye| ॥ ५४ ॥tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ|| 54 ||
।annadviṣaśchardayanto jaṭharāmagarārditāḥ| ॥ ५५ ॥durbalāśca pratāntāśca snehaglānā madāturāḥ|| 55 ||
।na snehyā vartamāneṣu na nastobastikarmasu| ॥ ५६ ॥snehapānāt prajāyante teṣāṃ rogāḥ sudāruṇāḥ|| 56 ||
।purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇo mṛduḥ| ॥ ५७ ॥paktā kharatvaṃ raukṣyaṃ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam|| 57 ||
।vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| ॥ ५८ ॥mārdavaṃ snigdhatā cāṅge snigdhānāmupajāyate|| 58 ||
।pāṇḍutā gauravaṃ jāḍyaṃ purīṣasyāvipakvatā| ॥ ५९ ॥tandrīrarucirutkeśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam|| 59 ||
।dravoṣṇamanabhiṣyandi bhojyamannaṃ pramāṇataḥ| ॥ ६० ॥nātisnigdhamasaṃkīrṇaṃ śvaḥ snehaṃ pātumicchatā|| 60 ||
।pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle prakāṃkṣitaḥ| ॥ ६१ ॥śuddhyarthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe pibennaraḥ|| 61 ||
।uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ| ॥ ६२ ॥śakṛnmūtrānilodgārānudīrṇāṃśca na dhārayet|| 62 ||
।vyāyāmamuccairvacanaṃ krodhaśokau himātapau| ॥ ६३ ॥varjayedapravātaṃ ca seveta śayanāsanam|| 63 ||
।snehaṃ pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| ॥ ६४ ॥snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadāḥ|| 64 ||
।mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| ॥ ६५ ॥snihyati krūrakroṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ|| 65 ||
।guḍamikṣurasaṃ mastu kṣīramulloḍitaṃ dadhi| ॥ ६६ ॥pāyasaṃ kṛśarāṃ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam|| 66 ||
।drākṣārasaṃ pīlurasaṃ jalamuṣṇamathāpi vā| ॥ ६७ ॥madyaṃ vā taruṇaṃ pītvā mṛdukoṣṭho viricyate|| 67 ||
।virecayanti naitāni krūrakoṣṭhaṃ kadācana| ॥ ६८ ॥bhavati krūrakoṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā|| 68 ||
।udīrṇapittā'lpakaphā grahaṇī mandamārutā| ॥ ६९ ॥mṛdukoṣṭhasya tasmāt sa suvirecyo naraḥ smṛtaḥ|| 69 ||
।udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṃ mahat| ॥ ७० ॥bhasmībhavati tasyāśu snehaḥ pīto'gnitejasā|| 70 ||
।sa jagdhvā snehamātrāṃ tāmojaḥ prakṣārayan balī| ॥ ७१ ॥snehāgniruttamāṃ tṛṣṇāṃ sopasargāmudīrayet|| 71 ||
।nālaṃ snehasamṛddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| ।sa cet suśītaṃ salilaṃ nāsādayati dahyate| ॥ ७२ ॥yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā|| 72 ||
।ajīrṇe yadi tu snehe tṛṣṇā syācchardayedbhiṣak| ॥ ७३ ॥śītodakaṃ punaḥ pītvā bhuktvā rūkṣānnamullikhet|| 73 ||
।na sarpiḥ kevalaṃ pitte sāme viśeṣataḥ| ॥ ७४ ॥sarvaṃ hyanurajeddehaṃ hantvā saṃjñāṃ ca mārayet|| 74 ||
।tandrā sotkleśa ānāho jvaraḥ stambho visaṃjñatā| ॥ ७५ ॥kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṃ śophārśāṃsyarucistṛṣā|| 75 ||
।jaṭharaṃ grahaṇīdoṣāḥ staimityaṃ vākyanigrahaḥ| ॥ ७६ ॥śūlamāmapradoṣāśca jāyante snehavibhramāt|| 76 ||
।tatrapyullekhanaṃ śastaṃ svedaḥ kālapratīkṣaṇam| ॥ ७७ ॥prati prati vyādhibalaṃ buddhvā sraṃsanameva ca|| 77 ||
।takrāriṣṭaprayogaśca rūkṣapānānnasevanam| ॥ ७८ ॥mūtrāṇāṃ triphalāyāśca snehavyāpattibheṣajam|| 78 ||
।akāle cāhitaścaiva mātrayā na ca yojitaḥ| ॥ ७९ ॥sneho mithyopacārācca vyāpadyetātisevitaḥ|| 79 ||
।snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| ॥ ८० ॥snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ bhuktvā rasaudanam|| 80 ||
।ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet| ॥ ८१ ॥syāttvasaṃśodhanārthīye vṛttiḥ snehe viriktavat|| 81 ||
।snehadviṣaḥ snehavityā mṛdukoṣṭhāśca ye narāḥ| ॥ ८२ ॥kleśāsahā madyanityāsteṣāmiṣṭā vicāraṇā|| 82 ||
।lāvataittiramāyūrahāṃsavārāhakaukkuṭāḥ| ॥ ८३ ॥gavyājairabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ snehane hitāḥ|| 83 ||
।yavakolakulatthāśca snehāḥ saguḍaśarkarāḥ| ॥ ८४ ॥dāḍimaṃ dadhi savyoṣaṃ rasasaṃyogasaṃgrahaḥ|| 84 ||
।snehayanti tilāḥ pūrvaṃ jagdhāḥ sasnehaphāṇitāḥ|॥ ८५ ॥kṛśarāścabahusnehāstilakāmbalikāstathā|| 85 ||
।phāṇitaṃ śṛṅgaveraṃ ca tailaṃ ca surayā saha| ॥ ८६ ॥pibedrūkṣo bhṛtairmāṃsairjīrṇe'śnīyācca bhojanam|| 86 ||
।tailaṃ surāyā maṇḍena vasāṃ majjānameva vā| ॥ ८७ ॥piban saphāṇitaṃ kṣīraṃ naraḥ snihyati vātikaḥ|| 87 ||
।dhāroṣṇaṃ snehasaṃyuktaṃ pītvā saśarkaraṃ payaḥ| ॥ ८८ ॥naraḥ snihyati pītvā vā saraṃ dadhnaḥ saphāṇitam|| 88 ||
।pāñcaprasṛtikī peyā pāyaso māṣamiśrakaḥ| ॥ ८९ ॥kṣīrasiddho bahusnehaḥ snehayedacirānnaram|| 89 ||
।sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasṛtaiḥ śṛ(kṛ)tā| ॥pāñcaprasṛtikī peyā peyā snehanamicchatā||( ।(śaukaro vā rasaḥ snigdhaḥ sarpirlavaṇasaṃyutaḥ| ॥॥)pīto dvirvāsare yatnāt snehayedacirānnaram||1||)
।grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ guḍaṃ dadhi payastilān| ॥ ९१ ॥kuṣṭhī śothī pramehī ca snehane na prayojayet|| 91 ||
।snehairyathārhaṃ tān siddhaiḥ snehayedavikāribhiḥ| ॥ ९२ ॥pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayā'pi vā|| 92 ||
।drākṣāmalakayūṣābhyāṃ dadhnā cāmlena sādhayet| ॥ ९३ ॥vyoṣagarbhaṃ bhiṣak snehaṃ pītvā snihyati taṃ naraḥ|| 93 ||
।yavakolakulatthānāṃ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi| ॥ ९४ ॥kṣīrasarpiśca tat siddhaṃ snehanīyaṃ ghṛtottamam|| 94 ||
।tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ| ॥ ९५ ॥yoniśukrapradoṣeṣu sādhayitvā prayojayet|| 95 ||
।gṛhṇātyambu yathā vastraṃ prasravatyadhikaṃ yathā| ॥ ९६ ॥yathāgni jīryati snehastathā sravati cādhikaḥ|| 96 ||
।yathā vā''kledya mṛtpiṇḍamāsiktaṃ tvarayā jalam| ॥ ९७ ॥sravati sraṃsate snehastathā tvaritasevitaḥ|| 97 ||
।lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram| ॥ ९८ ॥taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca|| 98 ||
।snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram| ॥snehasvedopapannasya saṃśodhanamathetarat|| -tatra ślokaḥ-
।snehāḥ snehavidhiḥ kṛtsnavyāpatsiddhiḥ sabheṣajā| ॥ १०० ॥yathāpraśnaṃ bhagavatā vyāhṛtaṃ cāndrabhāginā|| 100 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne snehādhyāyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||