॥ १ ॥athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 14
स्वेदाध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 68-71)
तत्र श्लोकाः - स्वेदो यथा कार्यकरो हितो येभ्यश्च यद्विधः।यत्र देशे यथा योग्यो देशो रक्ष्यश्च यो यथा॥
verse 68 →स्विन्नातिस्विन्नरूपाणि तथाऽतिस्विन्नभेषजम्।अस्वेद्याः स्वेदयोग्याश्च स्वेदद्रव्याणि कल्पना॥
verse 69 →त्रयोदशविधः स्वेदो विना दशविधोऽग्निना।संग्रहेण च षट् स्वेदाः स्वेदाध्याये निदर्शिताः।
verse 70 →स्वेदाधिकारे यद्वाच्यमुक्तमेतन्महर्षिणा।शिष्यैस्तु प्रतिपत्तव्यमुपदेष्टा पुनर्वसुः॥
verse 71 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।ataḥ svedāḥ pravakṣyante yairyathāvatprayojitaiḥ| ॥ ३ ॥svedasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ|| 3 ||
।snehapūrvaṃ prayuktena svedenāvajite'nile| ॥ ४ ॥purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kathaṃcana|| 4 ||
।śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ| ॥ ५ ॥namayanti yathānyāyaṃ kiṃ punarjīvato narān|| 5 ||
।rogartuvyādhitāpekṣo nātyuṣṇo'timṛdurna ca| ॥ ६ ॥dravyavān kalpito deśe svedaḥ kāryakaro mataḥ|| 6 ||
।vyādhau śīte śarīre ca mahān svedo mahābale| ॥ ७ ॥durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo hitaḥ|| 7 ||
।vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate| ॥ ८ ॥snigdharūkṣastathā snigdho rūkṣaścāpyupakalpitaḥ|| 8 ||
।āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| ॥ ९ ॥rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca|| 9 ||
।vṛṣaṇau hṛdayaṃ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā| ॥ १० ॥madhyamaṃ vaṃkṣaṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ|| 10 ||
।suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā godhūmānāmathāpi vā| ॥ ११ ॥padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛtya cakṣuṣī|| 11 ||
।muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi| ॥ १२ ॥jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet|| 12 ||
।śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe| ॥ १३ ॥saṃjāte mārdave svede svedanādviratirmatā|| 13 ||
।pittaprakopo mūrcchā ca śarīrasadanaṃ tṛṣā| ।dāhaḥ svarāṅgadaurbalyamatisvinnasya lakṣaṇam|
।uktastasyāśitīye yo graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ| ॥ १५ ॥so'tisvinnasya kartavyo madhuraḥ snigdhaśītalaḥ|| 15 ||
।kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| ।pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehinām|
।vidagdhabhraṣṭabradhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām| ॥ १७ ॥śrāntānāṃ naṣṭasaṃjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām|| 17 ||
।tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ ca kruddhānāṃ śocatāmapi| ॥ १८ ॥kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍyarogiṇām|| 18 ||
।durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā| ॥ १९ ॥bhiṣak taimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet|| 19 ||
।pratiśyāye ca kāse ca hikkāśvāseṣvalāghave| ॥ २० ॥karṇamanyāśiraḥśūle svarabhede galagrahe|| 20 ||
।arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghāte vināmake| ॥ २१ ॥koṣṭhānāhavibandheṣu mūtrāghāte vijṛmbhake|| 21 ||
।pārśvapṛṣṭhakaṭīkukṣisaṃgrahe gṛdhrasīṣu ca| ॥ २२ ॥mūtrakṛcchre mahattve ca muṣkayoraṅgamardake|| 22 ||
।pādajānūrujaṅghārtisaṃgrahe śvayathāvapi| ॥ २३ ॥khallīṣvāmeṣu śīte ca vepathau vātakaṇṭake|| 23 ||
।saṃkocāyāmaśūleṣu stambhagauravasuptiṣu| ॥ २४ ॥sarvāṅgeṣu vikāreṣu svedanaṃ hitamucyate|| 24 ||
।tilamāṣakulatthāmlaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| ॥ २५ ॥pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedaṃ prayojayet|| 25 ||
।gokharoṣṭravarāhāśvaśakṛdbhiḥ satuṣairyavaiḥ|॥ २६ ॥sikatāpāṃśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ|| 26 ||
।ślaiṣmikān svedayet pūrvairvātikān samupācaret| ॥ २७ ॥dravyāṇyetāni śasyante yathāsvaṃ prastareṣvapi|| 27 ||
।bhūgṛheṣu ca jentākeṣūṣṇagarbhagṛheṣu ca| ॥ २८ ॥vidhūmāṅgāratapteṣu svabhyaktaḥ svidyate sukham|| 28 ||
।grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ payo bastaśirastathā| ॥ २९ ॥varāhamadhyapittāsṛk snehavattilataṇḍulāḥ|| 29 ||
।ityetāni samutkvāthya nāḍīsvedaṃ prayojayet| ॥ ३० ॥deśakālavibhāgajño yuktyapekṣo bhiṣaktamaḥ|| 30 ||
।vāruṇāmṛtakairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ| ॥ ३१ ॥vāsāvaṃśakarañjārkapatrairaśmantakasya ca|| 31 ||
।śobhāñjanakasaireyamālatīsurasārjakaiḥ| ॥ ३२ ॥patrairutkvāthya salilaṃ nāḍīsvedaṃ prayojayet|| 32 ||
।bhūtīkapañcamūlābhyāṃ surayā dadhimastunā| ॥ ३३ ॥mūtrairamlaiśca sasnehairnāḍīsvedaṃ prayojayet|| 33 ||
।eta eva ca niryūhāḥ prayojyā jalakoṣṭhake| ॥ ३४ ॥svedanārthaṃ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāṃśca kārayet|| 34 ||
।godhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṃyutaiḥ| ॥ ३५ ॥sasnehakiṇvalavaṇairupanāhaḥ praśasyate|| 35 ||
।gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvena jīvantyā śatapuṣpayā| ॥ ३६ ॥umayā kuṣṭhatailābhyāṃ yuktayā copanāhayet|| 36 ||
।carmabhiścopanaddhavyaḥ salomabhirapūtibhiḥ| ॥ ३७ ॥uṣṇavīryairalābhe tu kauśeyāvikaśāṭakaiḥ|| 37 ||
।rātrau baddhaṃ divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam|, ॥ ३८ ॥bidāhaparihārārthaṃ, syāt prakarṣastu śītale|| 38 ||
।saṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanam| ॥ ३९ ॥jentāko'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ kumbhikaiva ca|| 39 ||
।kūpo holāka ityete svedayanti trayodaśa| ॥ ४० ॥tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānevānupūrvaśaḥ|| 40 ||
॥ ४१ ॥tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ saṅkarasveda iti vidyāt|| 41 ||
॥ ४२ ॥śūkaśamīdhānyapulākānāṃ veśavārapāyasakṛśarotkārikādīnāṃ vā prastare kauśeyāvikottarapracchadepañcāṅgulorubūkārkapatrapracchade vā svabhyaktasarvagātrasya śayānasyopasvedanaṃ prastarasveda iti vidyāt|| 42 ||
; ॥ ४३ ॥svedanadravyāṇāṃ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṃ mṛgaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṃ vā yathārhamamlalavaṇasnehopasaṃhitānāṃ mūtrakṣīrādīnāṃ vā kumbhyāṃ bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā śareṣīkāvaṃśadalakarañjārkapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānanā vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vināmitayā vātaharasiddhasnehābhyaktagātro bāṣpamupaharet; bāṣpo hyanṛjugāmī vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ|| 43 ||
॥ ४४ ॥vātikottaravātikānāṃ punarmūlādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ pranāḍīrvā pūrayitvā yathārhasiddhasnehābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ pariṣecayediti pariṣekaḥ|| 44 ||
॥ ४५ ॥vātaharotkvāthakṣīratailaghṛtapiśitarasoṣṇasalilakoṣṭhakāvagāhastu yathokta evāvagāhaḥ|| 45 ||
- , , ; , ; ; , - ! , , , , ; - , , , ; ॥ ४६ ॥atha jentākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣeta - tatra pūrvasyāṃ diśyuttarasyāṃ vā guṇavati praśaste bhūmibhāge kṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇamṛttike vā parīvāpapuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sūpatīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge saptāṣṭau vā'ratnīrupakramyodakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ kūṭāgāraṃ kārayet, utsedhavistārataḥ paramaratnīḥ ṣoḍaśa, samantāt suvṛttaṃ mṛtkarmasaṃpannamanekavātāyanam; asya kṛṭāgārasḥyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārotsedhāṃ piṇḍikāṃ kārayedākapāṭāt, madhye cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṃ puruṣapramāṇaṃ mṛnmayaṃ kandusaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṃ sapidhānaṃ kārayet; taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇādīnāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā pradīpayet; sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṃ ca kevalamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena coṣmaṇā yuktamiti, tatrainaṃ puruṣaṃ vātaharābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ praveśayaṃścainamanuśiṣyāt - śaumya! praviśa kalyāṇāyārogyāya ceti, praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya pārśvāparapārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ, na ca tvayā svedamūrcchāparītenāpi satā piṇḍikaiṣā vimoktavyā''prāṇocchvāsāt, bhraśyamāno hyataḥ piṇḍivakāvakāśāddvāramanadhigacchan svedamūrcchāparītatayā sadyaḥ prāṇāñjahyāḥ, tasmāt piṇḍikāmenāṃ na kathaṃ cana muñcethāḥ; tvaṃ yadā jānīyāḥ - vigatābhiṣyandamātmānaṃ samyakprasrutasvedapicchaṃ sarvasrotovimuktaṃ laghūbhūtamapagatavibandhastambhasuptivedanāgauravamiti, tatastāṃ piṇḍikāmanusaran dvāraṃ prapadyethāḥ, niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṃ śītodakamupaspṛśethāḥ, apagatasantāpaklamastu muhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāḥ; iti jentākasvedaḥ|| 46 ||
।śayānasya pramāṇena ghanāmaśmamayīṃ śilām| ॥ ४७ ॥tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ saṃpradīpitaiḥ|| 47 ||
।vyapojjhya sarvānaṅgārān prokṣya caivoṣṇavāriṇā| ॥ ४८ ॥tāṃ śilāmatha kurvīta kauṣeyāvikasaṃstarām|| 48 ||
।tasyāṃ svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham| ॥ ४९ ॥kauravājinakauṣeyaprāvārādyaiḥ susaṃvṛtaḥ|| 49 ||
, ।ityukto'śmaghanasvedaḥ, karṣūsvedaḥ pravakṣyate| ॥ ५० ॥khānayecchayanasyādhaḥ karṣūṃ sthānavibhāgavit|| 50 ||
।dīptairadhūmairaṅgāraistāṃ karṣūṃ pūrayettataḥ| ॥ ५१ ॥tasyāmupari śayyāyāṃ svapan svidyati nā sukham|| 51 ||
।anatyutsedhavistārāṃ vṛttākārāmalocanām| ॥ ५२ ॥ghanabhittiṃ kuṭīṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ saṃpralepayet|| 52 ||
।kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ svāstīrṇāmupakalpayet|॥ ५३ ॥prāvārājinakauśeyakuthakambalagolakaiḥ|| 53 ||
।hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvaśaḥ| ॥ ५४ ॥parivāryāntarārohedabhyaktaḥ svidyate sukham|| 54 ||
।ya evāśmaghanasvedavidhirbhūmau sa eva tu| ॥ ५५ ॥praśastāyāṃ nivātāyāṃ samāyāmupadiśyate|| 55 ||
।kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet| ॥ ५६ ॥ardhabhāgaṃ tribhāgaṃ vā śayanaṃ tatra copari|| 56 ||
।sthāpayedāsanaṃ vā'pi nātisāndraparicchadam| ॥ ५७ ॥atha kumbhyāṃ susantaptān prakṣipedayaso guḍān|| 57 ||
।pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham| ॥ ५८ ॥susaṃvṛtāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ|| 58 ||
।kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ cāpi vedhataḥ| ॥ ५९ ॥deśe nivāte śaste ca kuryādantaḥsumārjitam|| 59 ||
।hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūrite| ॥ ६० ॥svavacchannaḥ susaṃstīrṇe'bhyaktaḥ svidyati nā sukham|| 60 ||
।dhītīkāṃ tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet| ॥ ६१ ॥śayanāntaḥpramāṇena śayyāmupari tatra ca|| 61 ||
।sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ yathoktāmupakalpayet| ॥ ६२ ॥svavacchannaḥ svapaṃstatrābhyaktaḥ svidyati nā sukham|| 62 ||
।holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā| ॥ ६३ ॥iti trayodaśavidhaḥ svedo'gniguṇasaṃśrayaḥ|| 63 ||
।vyāyāma uṣṇasadanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhā| ॥ ६४ ॥bahupānaṃ bhayakrodhāvupanāhāhavātapāḥ|| 64 ||
।svedayanti daśaitāni naramagniguṇādṛte| ॥ ६५ ॥ityukto dvividhaḥ svedaḥ saṃyukto'gniguṇairna ca|| 65 ||
।ekāṅgasarvāṅgataḥ snigdho rūkṣastathaiva ca| ॥ ६६ ॥ityetattrividhaṃ dvandvaṃ svedamuddiśya kīrtitam|| 66 ||
।snigdhaḥ svedairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśano bhavet| ॥ ६७ ॥tadahaḥ svinnagātrastu vyāyāmaṃ varjayennaraḥ|| 67 ||
- ।tatra ślokāḥ - svedo yathā kāryakaro hito yebhyaśca yadvidhaḥ| ॥ ६८ ॥yatra deśe yathā yogyo deśo rakṣyaśca yo yathā|| 68 ||
।svinnātisvinnarūpāṇi tathā'tisvinnabheṣajam| ॥ ६९ ॥asvedyāḥ svedayogyāśca svedadravyāṇi kalpanā|| 69 ||
।trayodaśavidhaḥ svedo vinā daśavidho'gninā| ।saṃgraheṇa ca ṣaṭ svedāḥ svedādhyāye nidarśitāḥ|
।svedādhikāre yadvācyamuktametanmaharṣiṇā| ॥ ७१ ॥śiṣyaistu pratipattavyamupadeṣṭā punarvasuḥ|| 71 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne svedādhyāyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||