॥ १ ॥athāto'ṣṭodarīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||
Chapter 19
अष्टोदरीयोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verses 8-9)
तत्र श्लोकौविंशकाश्चैककाश्चैव त्रिकाश्चोक्तास्त्रयस्त्रयः ।द्विकाश्चाष्टौ चतुष्काश्च दश द्वादश पञ्चकाः ॥
verse 8 →चत्वारश्चाष्टका वर्गाः षट्कौ द्वौ सप्तकास्त्रयः ।अष्टोदरीये रोगाणां रोगाध्याये प्रकाशिताः ॥
verse 9 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||
, , , ; , , ; , , , , , , , , , , , , , ; , , , , , , , , , ; , , ; , , , , , , , ; , , ; , , ; ॥ ३ ॥iha khalv aṣṭāv udarāṇi, aṣṭau mūtrāghātaḥ, aṣṭau kṣīradoṣāḥ, aṣṭau retodoṣāḥ; sapta kuṣṭhāni, sapta piḍakāḥ, sapta visarpāḥ; ṣaḍatīsārāḥ, ṣaḍudāvartāḥ, pañca gulmāḥ, pañca plīhadoṣāḥ, pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, pañca hikkāḥ, pañca tṛṣṇāḥ, pañca chardayaḥ, pañca bhaktasyānaśanasthānāni, pañca śirorogāḥ, pañca hṛdrogāḥ, pañca pāṇḍurogāḥ, pañconmādāḥ; catvāro'pasmārāḥ, catvāro'kṣirogāḥ, catvāraḥ karṇarogāḥ, catvāraḥ pratiśyāyāḥ, catvāro mukharogāḥ, catvāro grahaṇīdoṣāḥ, catvāro madāḥ, catvāro mūrcchāyāḥ, catvāraḥ śoṣāḥ, catvāri klaibyāni; trayaḥ śophāḥ, trīṇi kilāsāni, trividhaṃ lohitapittaṃ; dvau jvarau, dvau vraṇau, dvāvāyāmau, dve gṛdhrasyau, dve kāmale, dvididhamāmaṃ, dvividhaṃ vātaraktaṃ, dvividhāny arśāṃsi; eka ūrustambhaḥ, ekaḥ saṃnyāsaḥ, eko mahāgadaḥ; viṃśatiḥ krimijātayaḥ, viṃśatiḥ pramehāḥ, viṃśatir yonivyāpadaḥ; ity aṣṭacatvāriṃśad rogādhikaraṇāny asmin saṃgrahe samuddiṣṭāni || 3 ||
- , , , ();etāni yathoddeśamabhinirdekṣyāmaḥ- aṣṭāvudarāṇīti vātapittakaphasannipātaplīhabaddhacchidradakodarāṇi, aṣṭau mūtrāghātā iti vātapittakaphasannipātāśmarīśarkarāśukraśoṇitajāḥ, aṣṭau kṣīradoṣā iti vaivarṇyaṃ vaigandhyaṃ vairasyaṃ paicchilyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ gauravamatisnehaśca, aṣṭau retodoṣā iti tanu śuṣkaṃ phenilamaśvetaṃ pūtyatipicchalamanyadhātūpahitamavasādi ca (1); , , ();sapta kuṣṭhānīti kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇāni, sapta piḍakā iti śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapyalajī vinatā vidradhī ca, sapta visarpā iti vātapittakaphāgnikardamakagranthisannipātākhyāḥ (2); , ();ṣaḍatīsārā iti vātapittakaphasannipātabhayaśokajāḥ, ṣaḍudāvartā iti vātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathujāḥ (3); , , , , , , , , , , , ();pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ, pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ, pañca kāsā iti vātapittakaphakṣatakṣayajāḥ, pañca śvāsā iti mahordhvacchinnatamakakṣudrāḥ, pañca hikkā iti mahatī gambhīrā vyapetā kṣudrā'nnajā ca, pañca tṛṣṇā iti vātapittāmakṣayopasargātmikāḥ, pañca chardaya iti dviṣṭārthasaṃyogajā vātapittakaphasannipātodrekotthāśca, pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphasannipātadveṣāḥ, pañca śirorogā iti pūrvoddeśamabhisamasya vātapittakaphasannipātakrimijāḥ, pañca hṛdrogā iti śirorogairvyākhyātāḥ, pañca pāṇḍurogā iti vātapittakaphasannipātamṛdbhakṣaṇajāḥ, pañconmādā iti vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ (4); , , , ();catvāro'pasmārā iti vātapittakaphasannipātanimittāḥ, catvāro'kṣirogāścatvāraḥ karṇarogāścatvāraḥ pratiśyāyāścatvāro mukharogāścatvāro grahaṇīdoṣāścatvāro madāścatvāro mūrcchāyā ityapasmārairvyākhyātāḥ, catvāraḥ śoṣā iti sāhasasandhāraṇakṣayaviṣamāśanajāḥ, catvāri klaibyānīti bījopaghātāddhvajabhaṅgājjarāyāḥ śukrakṣayācca (5); , , ();trayaḥ śothā iti vātapittaśleṣmanimittāḥ, trīṇi kilāsānīti raktatāmraśuklāni, trividhaṃ lohitapittamiti ūrdhvabhāgamadhobhāgamubhayabhāgaṃ ca (6); , , , , , , , ();dvau jvarāviti uṣṇābhiprāyaḥ śītasamutthaśca śītābhiprāyaścoṣṇasamutthaḥ, dvau vraṇāviti nijaścāgantujaśca, dvāvāyāmāviti bāhyaścābhyantaraśca, dve gṛdhrasyāviti vātādvātakaphācca, dve kāmale iti koṣṭhāśrayā śākhāśrayā ca, dvividhamāmamiti alasako visūcikā ca, dvividhaṃ vātaraktamiti gambhīramuttānaṃ ca, dvividhānyarśāṃsīti śuṣkāṇyārdrāṇi ca (7); , , ();eka ūrustambha ityāmatridoṣasamutthaḥ, ekaḥ saṃnyāsa iti tridoṣātmako manaḥśarīrādhiṣṭhānaḥ, eko mahāgada iti atattvābhiniveśaḥ (8); , , , ; , , ; , , - ();viṃśatiḥ kramijātaya iti yūkā pipīlikāśceti dvividhā bahirmalajāḥ, keśādā lomādā lomadvīpāḥ saurasā audumbarā jantumātaraśceti ṣaṭ śoṇitajāḥ, antrādā udarāveṣṭā hṛdayādāścuravo darbhapuṣpāḥ saugandhikā mahāgudāśceti sapta kaphajāḥ, kakerukā makerukā lelihāḥ saśūlakāḥ sausurādāśceti pañca purīṣajāḥ; viṃśatiḥ pramehā ityudakamehaścekṣubālikārasamehaśca sāndramehaśca sāndraprasādamehaśca śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca śanairmehaśca sikatāmehaśca lālāmehaśceti daśa śleṣmanimittāḥ, kṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca lohitamehaśca mañjiṣṭhāmehaśca haridrāmehaśca hastimehaśca madhumehaśceti catvāro vātanimittāḥ, iti viṃśatiḥ pramehāḥ; viṃśatir yonivyāpada iti vātikī paittikī śleṣmikī sānnipātikī ceti catasro doṣajāḥ, doṣadūṣyasaṃsargaprakṛtinirdeśairavaśiṣṭāḥ ṣoḍaśa nirdiśyante, tadyathā - raktayoniścārajaskā cācaraṇā cāticaraṇā ca prākcaraṇā copaplutā ca pariplutā codāvartinī ca karṇinī ca putraghnī cāntarmukhī ca sūcīmukhī ca śuṣkā ca vāminī ca ṣaṇḍhayoniś ca mahāyoniśceti viṃśatir yonivyāpado bhavanti (9); ॥ ४ ॥kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati|| 4 ||
।sarva eva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphebhyo nirvartante yathāhi śakuniḥ sarvā divasamapi paripatan svāṃ chāyāṃ nātivartate tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ sarve vikārā vātapittakaphānnātartante | ॥ ५ ॥vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sthānasaṃsthānaprakṛtiviśeṣānabhisamīkṣya tadātmakānapi ca sarvavikārāṃstānevopadiśanti buddhimantaḥ || 5 ||
bhavataścātra ।svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṃghā bahavaḥ śarīre | ॥ ६ ॥na te pṛthak pittakaphānilebhya āgantavastveva tato viśiṣṭāḥ || 6 ||
।āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ | ॥ ७ ॥tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabheta || 7 ||
tatra ślokau ।viṃśakāścaikakāścaiva trikāścoktāstrayastrayaḥ | ॥ ८ ॥dvikāścāṣṭau catuṣkāśca daśa dvādaśa pañcakāḥ || 8 ||
।catvāraścāṣṭakā vargāḥ ṣaṭkau dvau saptakāstrayaḥ | ॥ ९ ॥aṣṭodarīye rogāṇāṃ rogādhyāye prakāśitāḥ || 9 ||
॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ ||