Bharat Samhita

Chapter 18

त्रिशोथीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 54-56)

तत्र श्लोकाःसंख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च ।तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान् ॥

verse 54 →

विधिभेदं विकाराणां त्रिविधा बोध्यसंग्रहम् ।प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु ॥

verse 55 →

वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः ।व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः ॥

verse 56 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 18/1

॥ १ ॥athātastriśothīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 18/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 18/3

॥ ३ ॥trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ te punardvividhā nijāgantubhedena || 3 ||

Ca. Sū. 18/4

॥ ४ ॥tatrāgantavaśchedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṃsparśanairvā svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṃ saviṣaprāṇisaṃṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā sāgaraviṣavātahimadahanasaṃsparśanairvā śothāḥ samupajāyante || 4 ||

Ca. Sū. 18/5

॥ ५ ॥te punaryathāsvaṃ hetuvyañjnairādāvupalabhyante nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ bandhamantrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiścopakramairupakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyante || 5 ||

Ca. Sū. 18/6

॥ ६ ॥nijāḥ punaḥ snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogānmithyāsaṃsarjanādvā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā karmarogopavāsādhvakarśitasya vā sahasā'tigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudakapiśitopayogānmṛtpaṇkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasāpīḍanādāmagarbhaprapatanāt prajātānāṃ ca mithyopacārādudīrṇadoṣatvācca śophāḥ prādurbhavanti ityuktaḥ sāmānyo hetuḥ || 6 ||

Ca. Sū. 18/7

;ayaṃ tvatra viśeṣaḥ'sītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṃ janayati sa kṣiprotthānapraśamo bhavati tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivaṛno vā calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyata iva pipīlikābhiriva saṃsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate saṃkucyata āyamyata iveti vātaśothaḥ ; ;uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanairagnyātapapratāpaiśca pittaṃ prakupitaṃ tvaṅmāṃsaśoṇitānyabhihbūya śothaṃ janayati sa kṣiprotthānapraśamo bhavati kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo ṃrduḥ kapilatāmraromā uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate klidyate na ca sparśamuṣṇaṃ ca suṣūyata iti pittaśothaḥ ; ;gurumadhuraśītasnigdhairatisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṃ janayati sa kṛcchrotthānapraśamo bhavati pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti śleṣmaśothaḥ; ; ॥ ७ ॥yathāsvakāraṇākṛtisaṃsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti yathāsvakāraṇākṛtisannipātāt sānnipātika ekaḥ; evaṃ saptavidho bhedaḥ || 7 ||

Ca. Sū. 18/8

॥ ८ ॥prakṛtibhistābhistābhirbhidymāno dvividhastrividhaścaturvidhā saptavidho'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate punaścaika evotsedhasāmānyāt || 8 ||

Ca. Sū. 18/9

bhavanti cātra ।śūyante yasya gātrāṇi svapantīva rujanti ca | ॥ ९ ॥pīḍitānyunnamāntyāśu vātaśothā tamādiśet || 9 ||

Ca. Sū. 18/10

।yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati | ॥ १० ॥snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ || 10 ||

Ca. Sū. 18/11

।yaḥ pipāsājvarārtasya dūyate'tha vidahyate | ॥ ११ ॥svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ śvayatuḥ smṛtaḥ || 11 ||

Ca. Sū. 18/12

।yaḥ pītanetravaktratvak pūrvaṃ madhyāt praśūyate | ॥ १२ ॥tanutvak cātisārī ca pitaśothaḥ sa ucyate || 12 ||

Ca. Sū. 18/13

।śītaḥ saktagatiryastu kaṇdūmān pāṇḍureva ca | ॥ १३ ॥nipīḍito nonnamati śvayatuḥ sa kaphātmaḥ || 13 ||

Ca. Sū. 18/14

।yasya śastrakuśacchinnācchoṇitaṃ na pravatate | ॥ १४ ॥kṛcchreṇa picchā sravati sa cāpi kaphasaṃbhavaḥ || 14 ||

Ca. Sū. 18/15

।nidānākṛtismāsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ | ॥ १५ ॥sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśrahetujaḥ || 15 ||

Ca. Sū. 18/16

।ystu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavaet | ॥ १६ ॥jantoḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt prasṛtaḥ strīmukhācca yaḥ || 16 ||

Ca. Sū. 18/17

।yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā | ॥ १७ ॥sa ca kaṣṭatamo jñeyo yasya ca syurupadravāḥ || 17 ||

Ca. Sū. 18/18

।chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca | ॥ १८ ॥saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śophopadaravasaṃgrahaḥ || 18 ||

Ca. Sū. 18/19

।yasya śleṣmā prakupito jihvāmūle'vatiṣṭhate | ॥ १९ ॥āśu saṃjanayecchothā jāyate'syopajihvikā || 19 ||

Ca. Sū. 18/20

।yasya śleṣmā prakupitaḥ kākale vyavatiṣṭhate | ॥ २० ॥āśu saṃjanayecchophaṃ karoti galaśuṇḍikām || 20 ||

Ca. Sū. 18/21

।yasya śleṣmā prakupito galabāhye'vatiṣṭhate | ॥ २१ ॥śanaiḥ saṃjanayecchophaṃ galagaṇḍo'sya jāyate || 21 ||

Ca. Sū. 18/22

।yasya śleṣmā prakupitastiṣṭhatyantargale sthiraḥ | ॥ २२ ॥āśu saṃjanayechophaṃ jāyate'sya galagrahaḥ || 22 ||

Ca. Sū. 18/23

।yasay pittaṃ prakupitā saraktaṃ tvaci sarpapi | ॥ २३ ॥śophaṃ sarāgām janayedvisarpastasya jāyate || 23 ||

Ca. Sū. 18/24

।yasya pittaṃ prakupitaṃ tvaci rakte'vatiṣṭhate | ॥ २४ ॥śothaṃ sarāgaṃ janayet piḍakā tasya jāyate || 24 ||

Ca. Sū. 18/25

।yasya prakupitaṃ pittaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati | ॥ २५ ॥tilakā piplavo vyaṅgā nīlikā tasya jāyate || 25 ||

Ca. Sū. 18/26

।yasya pittaṃ prakupitā śaṅkhayoravatiṣṭhate | ॥ २६ ॥śvaythuḥ śaṅkhako nāma dāruṇastasya jāyate || 26 ||

Ca. Sū. 18/27

।yasya pittaṃ prakupitaṃ karṇamūle'vatiṣṭhate | ॥ २७ ॥jvarānte durjayo'ntāya śothastasyopajāyate || 27 ||

Ca. Sū. 18/28

।vātaḥ plīhānamuddhūya kupito yasya tiṣṭhati | ॥ २८ ॥śaniḥ paritudana pārśvaṃ plīhā tasyābhivardhate || 28 ||

Ca. Sū. 18/29

।yasya vāyuḥ prakupito gulmasthāne'vatiṣṭhate | ॥ २९ ॥śophaṃ saśūlaṃ janayan gulmastasyopajāyate || 29 ||

Ca. Sū. 18/30

।yasya vāyuḥ prakupitaḥ śophaśūlakaraścaran | ॥ ३० ॥vaṅkṣaṇādvṛṣaṇau yāti vṛddhistasyopajāyate || 30 ||

Ca. Sū. 18/31

।yasya vātaḥ prakupitastvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ | ॥ ३१ ॥śothaṃ saṃjanayet kukṣāvdaraṃ tasya jāyate || 31 ||

Ca. Sū. 18/32

।yasya vātaḥ prakupitaḥ kukṣimāśritya tiṣṭhati | ॥ ३२ ॥nādho vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyae || 32 ||

Ca. Sū. 18/33

।rogāścotsedhasāmānyadadhimāṃsārbudādayaḥ | ॥ ३३ ॥viśiṣṭā nāmarūpābhyāṃ nirdeśyāḥ śothasaṃgrahe || 33 ||

Ca. Sū. 18/34

।vātapittakaphā yasya yugapat kupitāstrayaḥ | ॥ ३४ ॥jihvāmūle'vatiṣṭhante vidahantaḥ samucchiritāḥ || 34 ||

Ca. Sū. 18/35

।janayanti bhṛśaṃ śothaṃ vedanāśca pṛthagvidhāḥ | ॥ ३५ ॥taṃ śīghrakāriṇaṃ rogaṃ rohiṇīti vinirdiśet || 35 ||

Ca. Sū. 18/36

।trirātraṃ paramaṃ tasya jantorbhavati jīvitam | ॥ ३६ ॥kuśalena tvanukrāntaḥ kṣipraṃ saṃpadyate sukhī || 36 ||

Ca. Sū. 18/37

।santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasaṃmatāḥ | ॥ ३७ ॥ye hanyuranupakrāntā mithyācāreṇa vā vā punaḥ || 37 ||

Ca. Sū. 18/38

।sādhyāścāpyapare santi vyādhayo mṛdusaṃmatāḥ | ॥ ३८ ॥yatnāyatnakṛtaṃ yeṣu karma sidhyatyasaṃśayam || 38 ||

Ca. Sū. 18/39

।asādhyāścāpare santi vyādhayo yāpyasaṃjñitāḥ | ॥ ३९ ॥susādhvapi kṛtaṃ yeṣu karma yātrākaraṃ bhavet || 39 ||

Ca. Sū. 18/40

।santi cāpyapare rogā yeṣ karema na sidhyati | ॥ ४० ॥api yatnakṛtaṃ vālairna tān vidvānupācaret || 40 ||

Ca. Sū. 18/41

।sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayo dvividhāḥ smṛtāḥ | ॥ ४१ ॥mṛdudāruṇabhedena te bhavanti caturvidhāḥ || 41 ||

Ca. Sū. 18/42

।ta evāparisaṃkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi | ॥ ४२ ॥rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ || 42 ||

Ca. Sū. 18/43

।vyavasthākaraṇaṃ teṣāṃ yathāsthūleṣu saṃgrahaḥ | ॥ ४३ ॥tathā prakṛtisāmānyaṃ vikāreṣūpadiśyate || 43 ||

Ca. Sū. 18/44

।vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana | ॥ ४४ ॥na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ || 44 ||

Ca. Sū. 18/45

।sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ | ॥ ४५ ॥sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn || 45 ||

Ca. Sū. 18/46

।tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca | ॥ ४६ ॥samutthānaviśeṣāṃśca buddhvā karma samācaret || 46 ||

Ca. Sū. 18/47

।yo hyetastritayaṃ jñātvā karmāṇyārabhate bhiṣak | ॥ ४७ ॥jñānapūrvaṃ yathānyāyaṃ sa karmasu na muhyati || 47 ||

Ca. Sū. 18/48

।nityāḥ prāṇabhṛtāṃ dehe vātapittakaphāstrayaḥ | ॥ ४८ ॥vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān bubhutseta paṇḍitaḥ || 48 ||

Ca. Sū. 18/49

।utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā | ॥ ४९ ॥samo mokṣo gatimatāṃ vāyoḥ karmāvikārajam || 49 ||

Ca. Sū. 18/50

।darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam | ॥ ५० ॥prabhā prasādo medhā ca pittakarmāvikārajam || 50 ||

Ca. Sū. 18/51

।sneho bandhaḥ sthiratvaṃ ca gaurvaṃ vṛṣatā balam | ॥ ५१ ॥kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmāvikārajam || 51 ||

Ca. Sū. 18/52

।vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate | ॥ ५२ ॥karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām || 52 ||

Ca. Sū. 18/53

।doṣaprakṛtivaiśeṣyaṃ niyataṃ vṛddhilakṣaṇam | ॥ ५३ ॥doṣāṇāṃ prakṛtirhānirvṛddhiścaivaṃ pakrīkṣyate || 53 ||

Ca. Sū. 18/54

tatra ślokāḥ ।saṃkhyāṃ nimittaṃ rūpāṇi śothānāṃ sādhyatāṃ na ca | ॥ ५४ ॥teṣāṃ teṣāṃ vikārāṇāṃ śothāṃstāṃstāṃśca pūrvajān || 54 ||

Ca. Sū. 18/55

।vidhibhedaṃ vikārāṇāṃ trividhā bodhyasaṃgraham | ॥ ५५ ॥prākṛtaṃ karma doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ hānivṛddhiṣu || 55 ||

Ca. Sū. 18/56

।vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ | ॥ ५६ ॥vyākhyātavāṃstriśothīye rogādhyāye punarvasuḥ || 56 ||

Ca. Sū. 18

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne triśothīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||