Bharat Samhita

Chapter 21

अष्टौनिन्दितीयोऽध्यायः

The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation

In this chapter (the chapter's own summary, verses 60-62)

तत्र श्लोकाःनिन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ ।निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम् ॥

verse 60 →

येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा ।अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा ॥

verse 61 →

या या यथाप्रभावा च निद्र तत् सर्वमत्रिजः ।अष्तुनिन्दितसंख्याते व्याजहर पुनर्वसुः ॥

verse 62 →

Tap any word of the original to see its meaning.

Ca. Sū. 21/1

॥ १ ॥athāto'ṣṭauninditīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1 ||

Ca. Sū. 21/2

॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2 ||

Ca. Sū. 21/3

; - , , , , , , , ॥ ३ ॥iha khalu śarīramadhikṛtyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti; tadyathā - atidīrghaśca, atihrasvaśca, atilomā ca, alomā ca, atikṛṣṇaśca, atigauraśca, atisthūlaśca, atikṛśaśceti || 3 ||

Ca. Sū. 21/4

।tatrātisthūlakṛśayorbhūya evāpare ninditaviśeṣā bhavanti | ।atisthūlasya tāvadāyuṣo hrāso javoparodhaḥ kṛcchravyavāyatā daurbalyaṃ daurgandhyaṃ svedābādhaḥ kṣudatimātraṃ pipāsātiyogāśceti bhavantyaṣṭau doṣāḥ | ।tadatisthaulyamatisaṃpūraṇādgurumadhuraśītasngidhopayogādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāddharṣanityatvādacintanādbījasvabhāvāccopajāyate | , ; , , , , , ॥ ४ ॥tasya hyatimātramedasvino meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ, tasmādasyāyuṣo hrāsaḥ; śaithilyāt saukumāryādgurutvācca medaso javoparodhaḥ, śukrābahutvānmedasā''vṛtamārgatvācca kṛcchravyavāyatā, daurbalyamasamatvāddhātūnāṃ, daurgandhyaṃ medodoṣānmedasaḥ svabhāvāt svedanatvācca, medasaḥ śleṣmasaṃsargādviṣyanditvādbahutvādgurutvādvyāyāmāsahatvācca svedābādhaḥ, tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakoṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti || 4 ||

Ca. Sū. 21/5

bhavanti cātra ।medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ | ॥ ५ ॥caran saṃdhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi || 5 ||

Ca. Sū. 21/6

।tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāraṃ cātikāṅkṣati | ॥ ६ ॥vikārāṃścāśnute ghorān kāṃścitkālavyatikramāt || 6 ||

Ca. Sū. 21/7

।etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau | ॥ ७ ॥etau hi dahataḥ sthūlā vanadāvo vanā yathā || 7 ||

Ca. Sū. 21/8

।medasytīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ | ॥ ८ ॥vikārān dāruṇān kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam || 8 ||

Ca. Sū. 21/9

।medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ | ॥ ९ ॥ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate || 9 ||

Ca. Sū. 21/10

।iti medasvino doṣā hetavo rūpameva ca | ॥ १० ॥nirdiṣṭaṃ vakṣyate vācyamatikārśye tvataḥ param || 10 ||

Ca. Sū. 21/11

।sevā rūkṣānnapānānām laṅghanaṃ pramityāśanam | ॥ ११ ॥kriyātiyogaḥ śokaśca veganidrāvinigrahaḥ || 11 ||

Ca. Sū. 21/12

।rūkṣasyodvartanaṃ snānasyābhyāsaḥ prakṛtirjarā | ॥ १२ ॥vikārānuśayaḥ krodhaḥ kruvantyatikṛśaṃ naram || 12 ||

Ca. Sū. 21/13

।vyāyāmamatisauhityaṃ kṣutpipāsāmayauṣadham | ॥ १३ ॥kṛśo na sahate tadvadatiśītoṣṇamaithunam || 13 ||

Ca. Sū. 21/14

।plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāso gulmo'rśāṃsyudarāṇi ca | ॥ १४ ॥kṛśaṃ prāyo'bhidhāvanti rogāśca grahaṇīgatāḥ || 14 ||

Ca. Sū. 21/15

।śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasantataḥ | ॥ १५ ॥tvagasthiśeṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ || 15 ||

Ca. Sū. 21/16

।satataṃ vyādhitāvetāvatisthūlakṛśau narau | ॥ १६ ॥satataṃ copacaryau hi karśanairbṛṃhaṇairapi || 16 ||

Ca. Sū. 21/17

।sthaulyakārśye varaṃ kārśyaṃ samopakaraṇau hi tau | ॥ १७ ॥yadyubhau vyādhirāgacchet sthūlamevātipīḍayet || 17 ||

Ca. Sū. 21/18

।samamāṃsapramāṇastu samasāhanano naraḥ | ॥ १८ ॥dṛḍhendriyo vikārāṇāṃ na balenābhibhūyate || 18 ||

Ca. Sū. 21/19

।kṣutpipāsātapasaḥ śītavyāyāmasaṃsahaḥ | ॥ १९ ॥samapaktā samajaraḥ samamāṃsacayo mataḥ || 19 ||

Ca. Sū. 21/20

।guru cātarpaṇaṃ ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati | ॥ २० ॥kṛśānāṃ bṛṃhaṇārthaṃ ca laghu saṃtarpaṇaṃ ca yat || 20 ||

Ca. Sū. 21/21

।vātaghnānyannapānāni śleṣmamedoharāṇi ca | ॥ २१ ॥rūkṣoṣṇā vastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca || 21 ||

Ca. Sū. 21/22

।guḍūcībhadramustānāṃ prayogastraiphalastathā | ॥ २२ ॥takrāriṣṭaprayogāśca prayogo mākṣikasya ca || 22 ||

Ca. Sū. 21/23

।viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu | ।yavāmalakacūrṇaṃ ca prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ |

Ca. Sū. 21/24

।bilvādipañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ | ॥ २४ ॥śilājatuprayogaśca ṣagnimantharasaḥ paraḥ || 24 ||

Ca. Sū. 21/25

।praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ | ॥ २५ ॥jūrṇāhvāḥ kodravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ || 25 ||

Ca. Sū. 21/26

।jāḍhakīnāṃ ca bījāni paṭolāmalakaiḥ saha | ॥ २६ ॥bhojanārthaṃ prayojyāni pānām cānu madhūdakam || 26 ||

Ca. Sū. 21/27

।ariṣṭāṃścānupānārthe medomāṃsakaphāpahān | ॥ २७ ॥atisthaulyavināśāya saṃvibhajya prayojayet || 27 ||

Ca. Sū. 21/28

।prajāgaraṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ cintanāni ca | ॥ २८ ॥sthaulyamicchan parityaktuṃ krameṇābhipravardhayet || 28 ||

Ca. Sū. 21/29

।svapno harṣaḥ sukhā śayyā manaso nirvṛtiḥ śamaḥ | ॥ २९ ॥cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam || 29 ||

Ca. Sū. 21/30

।navānnāni navam madyaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ | ॥ ३० ॥saṃskṛtāni ca māṃsāni dadhi sarpiḥ payāṃsai ca || 30 ||

Ca. Sū. 21/31

।ikṣavaḥ śālayo māṣā godhūmā guḍavaikṛtam | ॥ ३१ ॥bastayaḥ snigdhamadhurāstailābhyaṅgaśca sarvadā || 31 ||

Ca. Sū. 21/32

।snigdhamudvartanaṃ snānaṃ gandhamālyaniṣevaṇam | ॥ ३२ ॥śuklaṃ vāso yathākālaṃ doṣāṇāmavasecanam || 32 ||

Ca. Sū. 21/33

।rasāyanānāṃ vṛṣyāṇāṃ yogānāmupasevanam | ॥ ३३ ॥hatvā'tikārśyamādhatte nṛṇāmupacayaṃ param || 33 ||

Ca. Sū. 21/34

।acintanācca kaṛyāṇāṃ dhruvaṃ saṃtarpaṇena ca | ॥ ३४ ॥svapnaprasaṅgācca naro varāha iva puṣyati || 34 ||

Ca. Sū. 21/35

।yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ | ॥ ३५ ॥viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ || 35 ||

Ca. Sū. 21/36

।nidrāyattam sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam | ॥ ३६ ॥vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca || 36 ||

Ca. Sū. 21/37

।akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā | ॥ ३७ ॥sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā || 37 ||

Ca. Sū. 21/38

।saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṃ sukhāyuṣā | ॥ ३८ ॥puruṣaṃ yoginaṃ siddhyā satyā buddhirivāgatā || 38 ||

Ca. Sū. 21/39

।gītādhyayanamadyastrīkarmabhārādhvakarśitāḥ | ॥ ३९ ॥ajīrṇinaḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ || 39 ||

Ca. Sū. 21/40

।tṛṣṇātīsāraśūlārtāḥ śvāsino hikkinaḥ kṛśāḥ | ॥ ४० ॥patitābhihatonmattāḥ klāntā yānaprajāgaraiḥ || 40 ||

Ca. Sū. 21/41

।krodhaśokabhayaklāntā divāsvapnocitāśca ye | ॥ ४१ ॥sarva ete divāsvapnā severan sārvakālikam || 41 ||

Ca. Sū. 21/42

।dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ balaṃ cāpyupajāyate | ॥ ४२ ॥śleṣmā puṣṇāti cāṅgāni sthairyaṃ bhavati cāyuṣaḥ || 42 ||

Ca. Sū. 21/43

।grīṣme tvādānarūkṣāṇāṃ vardhamāne ca mārute | ॥ ४३ ॥rātrīṇāṃ cātisaṃkṣipādivāsvapnaḥ praśasyate || 43 ||

Ca. Sū. 21/44

।grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvapnāt prakupyataḥ | ॥ ४४ ॥śleṣmapitte divāsvapnastasmātteṣu na śasyate || 44 ||

Ca. Sū. 21/45

।medasvinaḥ snehanityāḥ śleṣmalāḥ śleṣmarogiṇaḥ | अदिवा ॥ ४५ ॥dūṣīviṣārtāśc adivā na śayīran kadācana || 45 ||

Ca. Sū. 21/46

।halīmakaḥ śiraḥśūlaṃ staimityaṃ gurugātratā | ॥ ४६ ॥aṅgamardo'gnināśaśca pralepo hṛdayasya ca || 46 ||

Ca. Sū. 21/47

।śophārocakahṛllāsapīnasārdhāvabhedakāḥ | ॥ ४७ ॥koṭhāruḥpiḍakāḥ kaṇḍūstandrā kāso galāmayāḥ || 47 ||

Ca. Sū. 21/48

।smṛtibuddhipramohaśca saṃrodhaḥ srotasāṃ jvaraḥ | ॥ ४८ ॥indriyāṇāmasāmarthyaṃ viṣavegapravartanam || 48 ||

Ca. Sū. 21/49

।bhavennṛṇāṃ divāsvapnasyāhitasya niṣevaṇāt | ॥ ४९ ॥tasmāddhitāhitaṃ svapnaṃ buddhvā svapyāt sukhaṃ budhaḥ || 49 ||

Ca. Sū. 21/50

।rātrau jāgarāṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā | ॥ ५० ॥arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam || 50 ||

Ca. Sū. 21/51

।dehavṛttau yathā''hārastathā svapnaḥ sukho mataḥ | ॥ ५१ ॥svapnāhārasmutthe da sthaulyakārśye viśeṣataḥ || 51 ||

Ca. Sū. 21/52

।abhyaṅgotsādanaṃ snānaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ | ॥ ५२ ॥śālyannaṃ sadadhi kṣīraṃ sneho madyaṃ manaḥsukham || 52 ||

Ca. Sū. 21/53

।manaso'nuguṇā gandhāḥ śabdāḥ saṃvāhanāni ca | ॥ ५३ ॥cakṣuṣostarpaṇaṃ lepaḥ śiraso vadanasya ca || 53 ||

Ca. Sū. 21/54

।svāstīrṇā śayanaṃ veśma sukhaṃ kālastathocitaḥ | ॥ ५४ ॥ānayantyacirānnidrāṃ pranaṣṭa yā nimittataḥ || 54 ||

Ca. Sū. 21/55

।kāyasya śirasaścaiva virekaśchardanaṃ bhayam | ॥ ५५ ॥cintā krodhastathā dhūmo vyāyāmo raktamokṣaṇam || 55 ||

Ca. Sū. 21/56

।upavāso'sukhā śayyā sattvaudāryaṃ tamojayaḥ | ॥ ५६ ॥nidrāprasaṅgamahitaṃ vārayanti samutthitam || 56 ||

Ca. Sū. 21/57

।eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya hetavaḥ | ॥ ५७ ॥kāryaṃ kālo vikāraśca prakṛtirvāyureva ca || 57 ||

Ca. Sū. 21/58

।tamobhavā śleṣmasamudbhavā ca manaḥśarīraśramasaṃbhavā ca | ॥ ५८ ॥āgantukīvyādhyanuvartinī ca rātrisvabhāvaprabhavā ca nidrā || 58 ||

Ca. Sū. 21/59

।rātrisvabhāvaprabhavā matā yā tāṃ bhūtadhātrīṃ pravadanti tajjñāḥ | ॥ ५९ ॥tamobhavāmāhuraghasya mūlaṃ śeṣāḥ punarvyādhiṣu nirdiśanti || 59 ||

Ca. Sū. 21/60

tatra ślokāḥ ।ninditāḥ puruṣāsteṣāṃ yau viśeṣeṇa ninditau | ॥ ६० ॥nindite kāraṇaṃ doṣāstayorninditabheṣajam || 60 ||

Ca. Sū. 21/61

।yebhyo yadā hitā nidrā yebhyaścāpyahitā yadā | ॥ ६१ ॥atinidrāyānidrāya bheṣajaṃ yadbhavā ca sā || 61 ||

Ca. Sū. 21/62

।yā yā yathāprabhāvā ca nidra tat sarvamatrijaḥ | ॥ ६२ ॥aṣtuninditasaṃkhyāte vyājahara punarvasuḥ || 62 ||

Ca. Sū. 21

॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭauninditīyo nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||