॥ १ ॥athāto laṅghanabṛṃhaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| 1 ||
Chapter 22
लङ्घनबृंहणीयोऽध्यायः
The English translation of this text is being prepared. For now, the original is shown with its transliteration. Read it with its Hindi translation
In this chapter (the chapter's own summary, verse 44)
तत्र श्लोकाः -इत्यस्मिंलङ्घनाध्याये व्याख्याताः षडुपक्रमाः।यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते॥
verse 44 →Tap any word of the original to see its meaning.
॥ २ ॥iti ha smāha bhagavānātreyaḥ|| 2 ||
।tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān| ॥ ३ ॥ṣaḍagniveśapramukhānuktavān paricodayam|| 3 ||
।laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ kāle rūkṣaṇaṃ snehanaṃ tathā| ॥ ४ ॥svedanaṃ stambhanaṃ caiva jānīte yaḥ sa vai bhiṣak|| 4 ||
॥ ५ ॥tamuktavantamātreyamagniveśa uvāca ha|| 5 ||
।bhagavaṃllaṅghanaṃ kiṃsvillaṅghanīyāśca kīdṛśāḥ| ॥ ६ ॥bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam|| 6 ||
।ke snehāḥ snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ| !॥ ७ ॥stambhanaṃ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadguro!|| 7 ||
।laṅghanaprabhṛtīnāṃ ca ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| ॥ ८ ॥kṛtākṛtātivṛttānāṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi|| 8 ||
।tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| ॥ ९ ॥yat kiñcillāghavakaraṃ dehe tallaṅghanaṃ smṛtam|| 9 ||
।bṛhattvaṃ yaccharīrasya janayettacca bṛṃhaṇam| ॥ १० ॥raukṣyaṃ kharatvaṃ vaiśadyaṃ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam|| 10 ||
।snehanaṃ snehaviṣyandamārdavakledakārakam| ॥ ११ ॥stambhagauravaśītaghnaṃ svedanaṃ svedakārakam|| 11 ||
।stambhanaṃ stambhayati yadgatimantaṃ calaṃ dhruvam| ॥ १२ ॥laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ kharaṃ saram|| 12 ||
।kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ prāyastallaṅghanaṃ smṛtam| ॥ १३ ॥guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ sthūlapicchilam|| 13 ||
।prāyo mandaṃ sthiraṃ ślakṣṇaṃ dravyaṃ bṛṃhaṇamucyate| ॥ १४ ॥rūkṣaṃ laghu kharaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ sthiramapicchilam|| 14 ||
।prāyaśaḥ kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ taddhi rūkṣaṇam| ।dravaṃ sūkṣmaṃ saraṃ snigdhaṃ picchilaṃ guru śītalam| ॥ १५ ॥prāyo mandaṃ mṛdu ca yaddravyaṃ tatsnehanaṃ matam|| 15 ||
।uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ saraṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| ॥ १६ ॥dravyaṃ guru ca yat prāyastaddhi svedanamucyate|| 16 ||
।śītaṃ mandaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| ॥ १७ ॥yaddravyaṃ laghu coddiṣṭaṃ prāyastat stambhanaṃ smṛtam|| 17 ||
।catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| ॥ १८ ॥pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam|| 18 ||
।prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṃsṛṣṭamārutāḥ| ॥ १९ ॥bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā viśuddhibhiḥ|| 19 ||
।yeṣāṃ madhyabalā rogāḥ kaphapittasamutthitāḥ|॥ २० ॥vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ|| 20 ||
।vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ| ॥ २१ ॥pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret|| 21 ||
।eta eva yathoddiṣṭā yeṣāmalpabalā gadāḥ| ॥ २२ ॥pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet|| 22 ||
।rogāñjayenmadhyabalān vyāyāmātapamārutaiḥ| ॥ २३ ॥balināṃ kiṃ punaryeṣāṃ rogāṇāmavaraṃ balam|| 23 ||
।tvagdoṣiṇāṃ pramīḍhānāṃ snigdhābhiṣyandibṛṃhiṇām| ॥ २४ ॥śiśire laṅghanaṃ śastamapi vātavikāriṇām|| 24 ||
।adigdhaviddhamakliṣṭaṃ vayasthaṃ sātmyacāriṇām| ॥ २५ ॥mṛgamatsyavihaṅgānāṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇamucyate|| 25 ||
।kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ| ॥ २६ ॥strīmadyanityā grīṣme ca bṛṃhaṇīyā narāḥ smṛtāḥ|| 26 ||
।śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ karśitāśca ye| ॥ २७ ॥teṣāṃ kravyādamāṃsānāṃ bṛṃhaṇā laghavo rasāḥ|| 27 ||
।snānamutsādanaṃ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ| ॥ २८ ॥śarkarākṣīrasarpīṃṣi sarveṣāṃ buddhi bṛṃhaṇam|| 28 ||
।kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ sevanaṃ strīṣvasaṃyamaḥ| ॥ २९ ॥khalipiṇyākatakrāṇāṃ madhvādīnāṃ ca rūkṣaṇam|| 29 ||
।abhiṣyaṇṇā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye| ॥ ३० ॥ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ|| 30 ||
।snehāḥ snehayitavyāśca svedāḥ svedyāśca ye narāḥ| ॥ ३१ ॥snehādhyāye mayoktāste svedākhye ca savistaram|| 31 ||
।dravaṃ tanvasaraṃ yāvacchītīkaraṇamauṣadham| ॥ ३२ ॥svādu tiktaṃ kaṣāyaṃ ca stambhanaṃ sarvameva tat|| 32 ||
।pittakṣārāgnidagdhā ye vamyatīsārapīḍitāḥ| ॥ ३३ ॥viṣasvedātiyogārtāḥ stambhanīyā nidarśitāḥ|| 33 ||
।vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| ॥ ३४ ॥hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate|| 34 ||
।svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye| ॥ ३५ ॥kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani|| 35 ||
।parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca| ॥ ३६ ॥kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ|| 36 ||
।manasaḥ saṃbhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi| ॥ ३७ ॥dehāgnibalanāśaśca laṅghane'tikṛte bhavet|| 37 ||
।balaṃ puṣṭyupalambhaśca kārśyadoṣavivarjanam| ॥ ३८ ॥lakṣaṇaṃ bṛṃhite sthaulyamati cātyarthabṛṃhite|| 38 ||
।kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite taddhi rūkṣite| ॥ ३९ ॥stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktaiścāmayairjitaiḥ|| 39 ||
।śyāvatā stabdhagātratvamudvego hanusaṃgrahaḥ| ॥ ४० ॥hṛdvarconigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam|| 40 ||
।lakṣaṇaṃ cākṛtānāṃ syāt ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| ॥ ४१ ॥tadauṣadhānāṃ dhātūnāmaśamo vṛddhireva ca|| 41 ||
।iti ṣaṭ sarvarogāṇāṃ proktāḥ samyagupakramāḥ| ॥ ४२ ॥sādhyānāṃ sādhane siddhā mātrākālānurodhinaḥ|| 42 ||
-bhavati cātra - ।doṣāṇāṃ bahusaṃsargāt saṅkīryante hyupakramāḥ| ॥ ४३ ॥ṣaṭtvaṃ tu nātivartante tritvaṃ vātādayo yathā|| 43 ||
-tatra ślokāḥ - ।ityasmiṃlaṅghanādhyāye vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ| ॥ ४४ ॥yathāpraśnaṃ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartate|| 44 ||
॥॥ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||